TY  - JOUR
    ID  - 5001711
    TI  - نقش مشروعیت سنتی و کاریزماتیک عایشه  در بسیج مردم بصره در جنگ جمل
    JO  - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)
    JA  - 5
    LA  - fa
    SN  - 2423-4028
        AU  - Hasanbeigi, Mohammad
      AD  - دانشیار - دانشگاه اراک
        Y1  - 2026
    PY  - 2026
    VL  - 23
    IS  - 1
    SP  - 7
    EP  - 22
  KW  - امام علي (ع)
KW  - عایشه
KW  - مشروعیت سیاسی
KW  - جنگ جمل
KW  - بصره
    DO  - 10.22034/tarikh.2025.5001711
    AB  - این مقاله با بهره‌گیری از نظریۀ مشروعیت سیاسی ماکس وبر به بررسی نقش عایشه به‌عنوان یکی از رهبران شورشیان در جنگ جمل (۳۶ هجری) و تأثیر جایگاه اجتماعی ـ دینی او بر موضع‌گیری مردم بصره می‌پردازد. بر اساس نظریۀ وبر، مشروعیت سیاسی از سه منبع اصلی سنتی، کاریزماتیک و قانونی ـ عقلانی نشئت می‌گیرد. در این جنگ، عایشه با ترکیبی از مشروعیت سنتی (به‌عنوان بیوه پیامبر اسلام(ص) و دختر ابوبکر، خلیفۀ اول) و مشروعیت کاریزماتیک (نفوذ کلامی و توانایی بسیج‌گری مبتنی‌بر احساسات دینی)، توانست ‌بخش قابل‌توجهی از مردم بصره را به حمایت از جنبش ضد علی(ع) ترغیب کند. از یک‌سو، جایگاه «ام المؤمنین» به او مشروعیتی الهی بخشید که بسیاری از بصریان را متقاعد کرد، حضور او در جنگ نه‌تنها نقض ستر الهی نیست، بلکه واجب شرعی برای خونخواهی عثمان است. از سوی دیگر، سخنرانی‌های آتشین او در تحریک احساسات قبیله‌ای و مذهبی، نمودی از مشروعیت کاریزماتیک بود که حتی گروه‌هایی از قبایل رقیب را نیز به ائتلاف با شورشیان سوق داد. بااین‌حال، تنش بین مشروعیت سنتی عایشه و نگرش‌های قبیله‌ای برخی از بصریان (مانند کناره‌گیری ابوبکره ثقفی به دلیل زن بودن فرماندهی او) نشان می‌دهد که مشروعیت در جامعۀ عرب آن دوره، همواره در تعامل پیچیده با هنجارهای جنسیتی و ساختارهای قبیله‌ای قرار داشته است. این تحلیل نشان می‌دهد که پیروزی اولیۀ شورشیان در جلب حمایت بصره، بیش از آنکه ناشی از مشروعیت قانونی ـ عقلانی باشد، محصول بهره‌برداری هوشمندانه از منابع سنتی و کاریزماتیک مشروعیت بود؛ هرچند این مشروعیت در نهایت به دلیل تناقضات درونی (مانند شکستن ستر زنانه) و مقاومت طرف‌داران علی(ع) که مشروعیت خود را مبتنی‌بر بیعت عمومی می‌دانستند، تضعیف شد.
    UR  - https://tarikh.nashriyat.ir/node/5001711
    L1  - https://tarikh.nashriyat.ir/sites/tarikh.nashriyat.ir/files/article-files/5001711-1793425212.pdf
    ER  -