مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تاریخ اسلام در آینه پژوهش 2423-4028 23 1 2026 04 04 نقش مشروعیت سنتی و کاریزماتیک عایشه در بسیج مردم بصره در جنگ جمل 5001711 10.22034/tarikh.2025.5001711 FA محمد حسن بیگی دانشیار - دانشگاه اراک 0000-0001-7698-7524 Journal Article 2025 02 24 این مقاله با بهره گیری از نظریه مشروعیت سیاسی ماکس وبر، به بررسی نقش عایشه به عنوان یکی از رهبران شورشیان در جنگ جمل (۳۶ هجری) و تأثیر جایگاه اجتماعی-دینی او بر موضع گیری مردم بصره می پردازد. بر اساس نظریه وبر، مشروعیت سیاسی از سه منبع اصلی سنتی، کاریزماتیک و قانونی- عقلانی نشئت می گیرد. در این جنگ، عایشه با ترکیبی از مشروعیت سنتی (به عنوان بیوه پیامبر اسلام (ص) و دختر ابوبکر، خلیفه اول) و مشروعیت کاریزماتیک (نفوذ کلامی و توانایی بسیجگری مبتنی بر احساسات دینی)، توانست بخش قابل توجهی از مردم بصره را به حمایت از جنبش ضد علی (ع) ترغیب کند. از یکسو، جایگاه «ام المؤمنین» به او مشروعیتی الهی بخشید که بسیاری از بصریان را متقاعد کرد حضور او در جنگ نهت نها نقض ستر الهی نیست، بلکه واجب شرعی برای خونخواهی عثمان است. از سوی دیگر، سخنرانیهای آتشین او در تحریک احساسات قبیله ای و مذهبی، نمودی از مشروعیت کاریزماتیک بود این مقاله با بهره گیری از نظریه مشروعیت سیاسی ماکس وبر، به بررسی نقش عایشه به عنوان یکی از رهبران شورشیان در جنگ جمل (۳۶ هجری) و تأثیر جایگاه اجتماعی-دینی او بر موضع گیری مردم بصره می پردازد. بر اساس نظریه وبر، مشروعیت سیاسی از سه منبع اصلی سنتی، کاریزماتیک و قانونی- عقلانی نشئت می گیرد. در این جنگ، عایشه با ترکیبی از مشروعیت سنتی (به عنوان بیوه پیامبر اسلام (ص) و دختر ابوبکر، خلیفه اول) و مشروعیت کاریزماتیک (نفوذ کلامی و توانایی بسیجگری مبتنی بر احساسات دینی)، توانست بخش قابل توجهی از مردم بصره را به حمایت از جنبش ضد علی (ع) ترغیب کند. از یکسو، جایگاه «ام المؤمنین» به او مشروعیتی الهی بخشید که بسیاری از بصریان را متقاعد کرد حضور او در جنگ نهت نها نقض ستر الهی نیست، بلکه واجب شرعی برای خونخواهی عثمان است. از سوی دیگر، سخنرانیهای آتشین او در تحریک احساسات قبیله ای و مذهبی، نمودی از مشروعیت کاریزماتیک بود