مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تاریخ اسلام در آینه پژوهش 2423-4028 23 1 2026 04 04 نقش مشروعیت سنتی و کاریزماتیک عایشه در بسیج مردم بصره در جنگ جمل 7 22 5001711 10.22034/tarikh.2025.5001711 FA محمد حسن بیگی دانشیار - دانشگاه اراک 0000-0001-7698-7524 Journal Article 2025 02 24 Drawing on Max Weber’s theory of political legitimacy, this article examines the role of Aisha as one of the leaders of the rebels in the Battle of the Camel (36 AH / 656 CE) and the impact of her social and religious standing on the position of the people of Basra. According to Weber’s theory, political legitimacy derives from three main sources: traditional, charismatic, and legal-rational. In this battle, Aisha, through a combination of traditional legitimacy (as the widow of the Prophet of Islam and the daughter of Abu Bakr, the first caliph) and charismatic legitimacy (her rhetorical influence and ability to mobilize people through religious emotion), was able to persuade a significant segment of Basra’s population to support the anti ‘Ali movement. On the one hand, her status as “Mother of the Believers” bestowed upon her a divinely sanctioned legitimacy that convinced many Basrans that her presence in the battle was not only not a violation of God’s concealment, but also a religious duty in seeking vengeance for Uthman. On the other hand, her fiery speeches in arousing tribal and religious sentiments were an expression of charismatic legitimacy that even drew groups from rival tribes into alliance with the rebels. However, the tension between Aisha’s traditional legitimacy and the tribal attitudes of some Basrans (such as Abu Bakra al-Thaqafi’s withdrawal on the grounds of female leadership) shows that legitimacy in Arab society of that period was always situated in a complex interaction with gender norms and tribal structures. This analysis shows that the rebels’ initial success in gaining Basran support was less the result of legal-rational legitimacy than the product of a shrewd exploitation of traditional and charismatic sources of legitimacy; although this legitimacy was ultimately weakened by internal contradictions (such as the breach of female seclusion) and by the resistance of Ali’s supporters, who regarded their own legitimacy as grounded in public allegiance. این مقاله با بهره‌گیری از نظریۀ مشروعیت سیاسی ماکس وبر به بررسی نقش عایشه به‌عنوان یکی از رهبران شورشیان در جنگ جمل (۳۶ هجری) و تأثیر جایگاه اجتماعی ـ دینی او بر موضع‌گیری مردم بصره می‌پردازد. بر اساس نظریۀ وبر، مشروعیت سیاسی از سه منبع اصلی سنتی، کاریزماتیک و قانونی ـ عقلانی نشئت می‌گیرد. در این جنگ، عایشه با ترکیبی از مشروعیت سنتی (به‌عنوان بیوه پیامبر اسلام(ص) و دختر ابوبکر، خلیفۀ اول) و مشروعیت کاریزماتیک (نفوذ کلامی و توانایی بسیج‌گری مبتنی‌بر احساسات دینی)، توانست ‌بخش قابل‌توجهی از مردم بصره را به حمایت از جنبش ضد علی(ع) ترغیب کند. از یک‌سو، جایگاه «ام المؤمنین» به او مشروعیتی الهی بخشید که بسیاری از بصریان را متقاعد کرد، حضور او در جنگ نه‌تنها نقض ستر الهی نیست، بلکه واجب شرعی برای خونخواهی عثمان است. از سوی دیگر، سخنرانی‌های آتشین او در تحریک احساسات قبیله‌ای و مذهبی، نمودی از مشروعیت کاریزماتیک بود که حتی گروه‌هایی از قبایل رقیب را نیز به ائتلاف با شورشیان سوق داد. بااین‌حال، تنش بین مشروعیت سنتی عایشه و نگرش‌های قبیله‌ای برخی از بصریان (مانند کناره‌گیری ابوبکره ثقفی به دلیل زن بودن فرماندهی او) نشان می‌دهد که مشروعیت در جامعۀ عرب آن دوره، همواره در تعامل پیچیده با هنجارهای جنسیتی و ساختارهای قبیله‌ای قرار داشته است. این تحلیل نشان می‌دهد که پیروزی اولیۀ شورشیان در جلب حمایت بصره، بیش از آنکه ناشی از مشروعیت قانونی ـ عقلانی باشد، محصول بهره‌برداری هوشمندانه از منابع سنتی و کاریزماتیک مشروعیت بود؛ هرچند این مشروعیت در نهایت به دلیل تناقضات درونی (مانند شکستن ستر زنانه) و مقاومت طرف‌داران علی(ع) که مشروعیت خود را مبتنی‌بر بیعت عمومی می‌دانستند، تضعیف شد. https://tarikh.nashriyat.ir/sites/tarikh.nashriyat.ir/files/article-files/5001711-1793425212.pdf