مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تاریخ اسلام در آینه پژوهش 2423-4028 22 2 2025 12 22 نهاد بیت‌المال در دولت نبوی؛ برداشت متأخر یا واقعیت تاریخی؟ 107 128 5002037 10.22034/tarikh.2025.5002037 FA سیدجواد میرزازاده قصابکلایی عضو هیئت علمی اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0009-8201-2016 سیدمحمدکاظم رجائی رامشه استاد - گروه اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-3275-9439 سیدمحمدعلی موسوی استادیار گروه اقتصاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0004-5539-4956 محمدجواد یاوری سرتختی استادیار - گروه تاریخ دانشگاه باقرالعلوم (علیه السلام) 0009-0001-7738-8002 Journal Article 2025 04 30 A prevalent view among biographers and historians holds that the Public Treasury (Bayt al-Māl) and its financial and administrative organization were formed after the Prophetic era, during the period of the Caliphs. This view raises a critical question: did the governmental, managerial, and financial necessities of the Prophetic state not require the existence of such an institution? Employing a descriptive-analytical method and a critical historiography approach, this research investigates the origins of the establishment of the Bayt al-Māl in early Islam. Its primary objective is to scrutinize historical evidence concerning the existence of the Bayt al-Māl as a systematic financial mechanism with specific functions during the era of the Prophet Muhammad (PBUH). The findings demonstrate that although the formal terminology for the concept of "Bayt al-Māl" had not been developed during the Prophetic rule, the core functions of this institution existed in a decentralized form. Historical evidence and reports indicate the existence of a treasury and scattered, non-fixed locations for storing assets (such as the mosque, with local agents, dedicated pastures, and similar venues). Furthermore, the existence of a financial agency system encompassing the collection, distribution, auditing, and supervision of public funds proves the presence of a coherent financial structure in the Prophetic state. دیدگاه رایجی در میان سیره‌نگاران و تاریخ‌پژوهان وجود دارد مبنی‌بر اینکه بیت‌المال و تشکیلات مالی و اداری آن پس از عصر نبوی و در دوران خلفا شکل گرفته است. این دیدگاه، پرسشی جدی را مطرح می‌کند: آیا الزامات حکومتی، مدیریتی و مالی، اقتضای وجود چنین نهادی را در دولت نبوی نداشته‌اند؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ ‌تحلیلی و رویکرد تاریخ‌نگاری انتقادی، به بررسی مبدأ تأسیس بیت‌المال در صدر اسلام می‌پردازد. هدف اصلی، واکاوی شواهد تاریخی دربارة وجود بیت‌المال به‌مثابة سازوکار مالی نظام‌مند با کارکردهای مشخص در عصر پیامبر اکرم(ص) است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه ادبیات رسمی درخصوص مفهوم «بیت‌المال» در زمان حکومت نبوی شکل نگرفته بود، اما کارکردهای اصلی این نهاد به‌صورت غیرمتمرکز وجود داشت. شواهد و گزارش‌های تاریخی از وجود خزانه و مکان‌های پراکنده و غیرثابت (مانند نگه‌داری اموال در مسجد، نزد کارگزاران محلی، چراگاه‌های اختصاصی و موارد مشابه) حکایت دارد. افزون بر این، وجود نظام کارگزاری مالی شامل جذب، توزیع، حسابرسی و نظارت بر اموال عمومی، ساختاری مالی منسجم را در دولت نبوی اثبات می‌کند. https://tarikh.nashriyat.ir/sites/tarikh.nashriyat.ir/files/article-files/5002037-1782029634.pdf