مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تاریخ اسلام در آینه پژوهش 2423-4028 23 1 2026 04 04 تطبیق جنگ‌های سه‌گانه دورۀ امام علی(ع) بر سیاست و تفکرات سه خلیفۀ نخست 23 42 5002342 10.22034/tarikh.2025.5002342 FA سیدمحسن شریفی استادیار - دانشگاه قم 0000-0002-2920-0992 شکرالله خاکرند استادیار - گروه تاریخ دانشگاه شیراز Journal Article 2025 07 27 This study examines the role of the intellectual and governmental legacy of the first caliphs in the emergence of the three battles of Imam Ali’s era. The main hypothesis of this research is based on the idea that there are many similarities in thought and practice between the opponents in the three battles of Jamal (the Camel), Siffin, and Nahrawan and the first three caliphs, such that each of these three battles can be seen as a manifestation and outcome of the thoughts and conduct of the first three caliphs. The Battle of the Camel, because of the breaking of allegiance, excessive demands, and the harsh and un-Islamic behavior of the people of Jamal toward Muslims, especially in the city of Basra, corresponds closely to the breaking of allegiance to Imam Ali by the first caliph. In the same way, Abu Bakr, out of excessive ambition, ignored the Ghadir pledge and took the seat of the caliphate at Saqifa, and in dealing with his opponents he went beyond the limits of violence and injustice. The behavior and thought of the Khawarij before and during the Battle of Nahrawan correspond closely to the ideas of the second caliph. Excessive violence, misunderstanding, subjective interpretation of religion, and excommunicating others are all seen in the conduct of the Khawarij and Umar. Moreover, the idealization of the second caliph’s rule among the Khawarij indicates their influence from his ideas. The Battle of Siffin was also the result of Mu‘awiya’s and the Umayyad party’s greed, a government founded on forgery and lies, and in rebellion and permissiveness they resembled the third caliph, since Uthman too acted in this manner in attaining and preserving the caliphate. بررسی نقش میراث فکری و حکومتی خلفای نخستین در بروز جنگ‌های سه‌گانۀ دوره امام علی موضوع این تحقیق است. فرضیۀ اصلی این تحقیق بر این مطلب استوار است که میان معارضان سه جنگ جمل، صفین و نهروان با سه خلیفۀ نخست مشابهت‌های فکری و عملی بسیاری دیده می‌شود، به‌طوری‌که می‌توان هر یک از این سه جنگ را نمود و برون‌دادی از تفکرات و رفتارهای سه خلیفۀ نخست دانست. جنگ جمل به خاطر بیعت‌شکنی و زیاده‌خواهی و رفتارهای خشن و غیراسلامی اهل جمل با مسلمانان، به‌ویژه در شهر بصره تطابق زیادی به بیعت‌شکنی خلیفۀ اول با امیرمؤمنان علی(ع) دارد. چنان‌که ابوبکر نیز از سر زیاده‌خواهی بیعت غدیر را نادیده انگاشت و در سقیفه بر کرسی خلافت تکیه زد و در رفتار با مخالفان خود خشونت و بی‌عدالتی را از حد گذراند. رفتار و اندیشۀ خوارج در پیش و حین جنگ نهروان بر تفکرات خیلفۀ دوم انطباق زیادی دارد، خشونت افراطی، کج‌فهمی و برداشت سلیقه‌ای از دین و تکفیر دیگران در رفتارهای خوارج و عمر دیده می‌شود، افزون بر این ایدئال بودن حاکمیت خلیفۀ دوم نزد خوارج نشان از تأثیرپذیری از تفکرات او دارد. جنگ صفین نیز از سر زیاده‌خواهی معاویه و حزب اموی بود که حکومتی بر پایۀ جعل و دروغ بنیان نهاده بود و در سرکشی و اباحه‌گری همچون خلیفۀ سوم بود که عثمان نیز در دستیابی به خلافت و حفظ آن همین‌گونه عمل کرد. https://tarikh.nashriyat.ir/sites/tarikh.nashriyat.ir/files/article-files/5002342-1793425227.pdf