مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تاریخ اسلام در آینه پژوهش 2423-4028 23 2 2027 03 06 گذار از همبستگی مکانیکی به ارگانیک در دولت‌سازی نبوی؛ مطالعه‌ای در تطبیق نظریه دورکیم بر رویکردهای حکومت پیامبر (ص) با ادیان توحیدی 5003879 10.22034/tarikh.2026.5003879 FA مائده لشنی زند 0009-0000-6434-1849 محمد حسن بیگی دانشیار - دانشگاه اراک 0000-0001-7698-7524 Journal Article 2026 05 26 حکومت نبوی در مدینه با چالش مدیریت تنوع دینی مواجه بود و سیاست‌های آن در تعامل با این گروه‌ها به طور محسوسی میان دو قطب هم‌گرایی و واگرایی در نوسان بود. این پژوهش با کاربست نظریه «همبستگی مکانیکی و ارگانیک» امیل دورکیم نشان می‌دهد که این نوسان نه از سر تناقض یا اقتضائات صرف نظامی، بلکه تابع قاعده‌ای جهان‌شمول در گذار جوامع از ساختار قبیله‌ای به دولت‌–شهر بوده است. یافته‌ها حاکی از آن است که در مرحله اول پس از هجرت، حکومت نبوی مبتنی بر همبستگی مکانیکی عمل می‌کرد؛ بدین معنا که گروه‌های متعارض، صرفاً بر اساس «اجماع احساسی در برابر تهدید خارجی مشترک » و برای بقای جمعی کنار هم قرار گرفتند که نمونه بارز آن میثاق مدینه و رویکرد هم‌گرایانه با یهودیان بود. اما با تثبیت قدرت، افزایش تقسیم کار و کاهش تهدیدات خارجی، این جامعه به سمت همبستگی ارگانیک پیش رفت؛ نظمی که در آن هر گروه اجتماعی باید بر اساس کارکرد مشخص و وفاداری به نظام واحد نقش خود را ایفا می‌کرد. نتیجه آنکه رویکرد هم‌گرایانه حکومت نبوی با ادیان توحیدی در مرحله همبستگی مکانیکی (برای بقا و ائتلاف) و رویکرد واگرایانه آن در مرحله همبستگی ارگانیک (برای تمایز و دفع تهدیدات ساختاری) صورت پذیرفته است.