طبرى و كتاب طُرق حديث غدير / استاد محمد هادى يوسفى‌ غروى‌ / ترجمه حسين‌على‌عرب

طبرى و كتاب طرق حديث غدير

تحقيق‌: محمدهادى يوسفى غروى‌1 ترجمه‌: حسينعلى عربى‌

درآمد

حادثه غدير، يگانه سند ولايت علي(عليه السلام) نيست‌، بلكه مهم‌ترين و مشهورترين سند در اين بارهاست‌. از حوادث مهم تاريخ اسلام‌، شايد كمتر حادثه‌اى بتوان يافت كه از نظر شدت و كثرت‌روات و اعتبار اسناد، به پاى حادثه غدير برسد. اما غدير را عمدتاً محدثان نقل كرده‌اند، و لذاجاى طرح آن عملاً كتب حديث و فضائل‌، شناخته شده است‌. و از طرف بسيارى از مورخان وسيره‌نويسان دچار سانسور شده است‌!

اين مورخان كه سفر رسول‌ خدا به حجة‌الوداع را به تفصيل و با تمام جزئيات و منزل به‌منزل گزارش كرده‌اند؛ در گزارش بازگشت از اين سفر، حوادث بين راه را درز گرفته پيامبر اسلام وصدهزار نفر مسلمان را به صورت جهشى‌، از مكه وارد مدينه كرده‌اند! گويى هيچ حادثه‌اى دربين راه اتفاق نيفتاده است‌!

در اين جا نظرها بيش از هر مورخ‌، متوجه طبرى مى‌شود كه با وجود آن كه در تاريخ خودقضايا و حوادث را به تفصيل و به طرق متعدد گزارش كرده اما ـ برخلاف انتظار ـ حادثه غدير رامنعكس نكرده است‌، و اين‌، جاى سؤال دارد!

پاسخى كه به اين سؤال داده مى‌شود، اين است كه طبرى كتابى مستقل درباره اين حادثه‌، وبه منظور اثبات ولايت علي(عليه السلام) تأليف نموده است‌.

مقاله‌اى كه در پى مى‌آيد، كوششى‌ در معرفى «كتاب الولاية‌» طبرى در اين زمينه است‌.

بغداد عاصمة العراق بل كانت عاصمة‌السلطة العباسية‌، أسهسا ثانى‌ خلفائهم ابوجعفر المنصور العبّاسى الدوانيقى‌، عليضِفَّتى شط‌ّ دجله‌: الشرقية و سُميّت‌بالرصافة‌، و الغربية و سميّت بالكرخ‌، قال‌عنها ياقوت الحموى محلة واسعة فى‌الجانب الغربى ببغداد، محاطة بسور، و أهلهاشيعة ليس فيها من غير هم أحد ألبتّة‌.2

بل نرى سوابق تشيعها عند ابن الاثير اذيقول‌: ان الشيعة بالكرخ كانوا فى اليوم الثامن‌من عشر من ذى الحجة و هو يوم الغديرينصبون القباب و يعلّقون الثياب للزينة‌، وكانوا فى يوم عاشوراء يعملون من الماتم والنوح و اظهار الحزن ما هو مشهور. فعملأهل باب البصرة فى مقابل ذلك‌ بعد يوم‌الغدير بثمانية ايام و قالوا: هو يوم دخل فيه‌النبي‌ّ و ابوبكر الغار، و بعد عاشوراء، بثمانية‌أيام عملوا مثل ما يعملون الشيعة يوم‌عاشورا و قالوا: هو يوم قتل مصعب ابن‌الزبير.3

و زاد ياقوت الحموى‌: أن بعض الشيوخ‌ببغداد قال‌: ان على بن أبى طالب كان فياليمن فى الوقت الذى كان فيه رسول اللَّه‌بغدير خم‌! و نظم قصيدة مزدوجة يصف فيهامنازل سفره للحج بلداً بلداً و منزلاً منزلاً، ونوه فيها الى معى حديث غدير خم‌، قال فيها:

ثم مررنا بغديرخم‌ٍّ

كم قائل فيه بزورٍ رجم‌ٍ

على على‌ و النبي‌ّ الاُمى‌!

و كان ابوجعفر محمد جرير الطبرى (م‌310 ه¨) اِذا عرف من انسان بدعة طرحه وابعده‌، فلما بلغه هذا ابتدأ بالكلام فى فضائل‌على بن أبى طالب عليه السّلام‌، و ذكر طرق‌حديث غدير خم فكثر الناس لاستماعه‌، واستمع اليه قوم من الروافض‌، فسمع الطبرى‌من قوم منهم بسط لسانهم بما لايصلح فى‌الصحابة فابتدأ بفضائل أبى بكر و عمر.4

و سمّى الذهبى ذلك الشيخ فقال‌: لمابلغ الطبري‌ّ أن ابن داوود5 تكلم فى حديث‌غدير خم‌. عمد الى كتاب فى الفضائل وتكلم فيه فى تصحيح الحديث‌.6

و يبدو أن كتاب الطبرى كان متناول‌الباحثين فى القرن الثامن الهجرى‌.

فقد نقل عنه المورخ الدمشقى ابوالفداءابن كثير 774 ه¨ و عنون الكتاب باسم‌: كتاب‌غدير خم‌، و نقل عنه فى الجزء الاول منكتابه «البداية و النهاية‌» سبعة احاديث‌.7

و اهتم علماء الشيعة بهذا الكتاب‌اهتماماً خاصاً، فذكروا أسناد هم اليه فى‌كتبهم مع أنها لفهرسة كتب الشيعة و هذامؤلفه من العامة‌، و ذلك‌ لاهميه موضوع‌الكتاب‌.

فقد ذكر الشيخ الطوسى (م 460 ه¨)اسناده اليه قائلاً: محمد بن جرير الطبرى‌صاحب التاريخ عامي‌ّ الذهب له كتاب‌: غديرخم و شرح أمره‌. أخبرنا به‌... عن ابن كامل‌عن ابن جرير.8

و لكن النجاشى (م 450 ه¨) غيّر اسم‌الكتاب قال‌: محمد بن جرير الطبرى عامى‌،له كتاب الردّ على الحرقوصيه‌9

ذكر فيه طرق خبر يوم الغدير، أخبرنا به‌ابراهيم بن مخلّد عن أبيه عن ابن جرير.10

و حيث صرح كل من الطوسى والنجاشى بعامية الرجل فلاوجه لما استظهره‌العلامة الطهرانى (م 1389 ه¨) بقوله‌: بل‌المظنون أن الكتاب لابى جعفر محمد بن‌جرير بن رستم الطبرى الامامى المعاصرلذلك العامي‌ّ... و انما وقع الالتباس من‌اتحاد الاسم و اسم آبيه و الكنية و النسبة‌.11

و يعتبر كتاب «شرح الاخبار فى فضائل‌حيدر الكرار و الائمة الاطهاره للقاضى‌النعمان المغربى‌ المصرى (336ه¨) المصدرالوحيد الذى ذكر الكتاب و نقل عنه نصوصاًكثيرة‌... و يكفى فى أهمية كتاب القاضى‌النعمان المصرى وجود هذه الطائفة المنقولة‌من كتاب الغدير للطبرى فى هذا الكتاب‌، بل‌هى اما كل الكتاب او أكثره مما يعرفنابمحتواه‌.

و قد قال القاضى النعمان المصرى‌مانصه‌: و روى خبر الغدير اكثر اصحاب‌الحديث‌، و ممن رواه و ادخله فى كتاب‌ٍ ذكرفيه فضائل على‌: محمد بن جرير الطبرى‌، وهو أحد أهل بغداد من العامة ممن قرب‌عهده‌، فى العلم و الحديث و الفقه عندهم‌. له‌كتاب ذكر فيه فضائل على عليه السّلام‌. و هوكتاب لطيف بسط فيه ذكر فضائل على‌عليه‌السّلام‌، و ذكر: أن سبب بسطه اياه انماكان‌: لان سائلاً ساله عن ذلك‌: لامر بلغه عن‌قائل (؟) زعم‌: أن علياً على عليه السّلام لم‌يكن شهد مع رسول اللَّه صلّى عليه و آله‌حجة الوداع‌، التى قيل انه قام فيها بولاية على‌بغدير خم‌، ليدفع بذلك بزعمه الحديث‌بقول رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: «من‌كنت مولاه فهذا على مولاه‌» فاكثر الطبرى‌التعجب من هذا القائل (؟) و احتج على ذلك‌بالروايات الثابتة على قدوم على صلوات‌اللَّه عليه من اليمن على رسول اللَّه صلى اللَّه‌عليه و آله عند وصوله الى مكة‌، و بأنه أتاه‌بهدى‌ ساقه معه و أصابه و قد نزل عليه ماأنزل فى أمر المتعة بالعمرة الى الحج‌، و أنه‌أمر من لم يسق الهدى أن يتمتع‌، و أقام هوصلى اللَّه عليه و آله على احرامه لمكان‌لهدى الذى قد ساقه معه‌: لقول اللَّه تعالى «وَلاَ تَحْلِقُوا رُوسَكُم‌ْ حَتَّى يَبْلُغ‌َ الْهَدْى‌ مَحِلَّه‌ُ» وأنه قال لعلى لما وصل اليه‌: بماذا أهللت ياعلى‌؟ فقال على‌: قلت اللهم‌ّ انّى أهل بما أهل‌ّبه رسولك‌. قال‌: فلا تحلل فانّى قد سقت‌الهدى و لو استقبلت من أمرى ما استد برته‌لم أسقه و لجعلتها متعة‌. و أنه أشركه فى‌هديه‌، و نحرهو بعضه و نحر على بعضه‌.فاكثر الطبرى ذلك بالروايات الثابتة عن‌حجة الوداع‌، و كون على عليه السّلام فيها مع‌رسول اللَّه صلى اللَّه على و آله‌، و اجماع‌أصحاب الحديث و العلماء عنده على ذلك‌؛ليدفع به قول من نفى ذلك‌ ثم جاء فى هذاالكتاب أيضاً بباب أفردى فيه الروايات الثابة‌التى جاءت من رسول اللَّه صلى اللَّه عليه‌وآله بأنه قال‌: «من كنت مولاه فعلى مولاه‌اللهم‌ّ و ال من والاه عاد من عاداه‌، و انصر من‌نصره و اخذل من خذله‌» قبل حجة الوداع وبعدها. و قوله‌: «على أمير المؤمنين‌» و «على‌أخى‌» و «على وزيرى‌» و «على وصيى‌» و«على خليفتى على أمّتى من بعدى‌» و «على‌ولى الناس بالناس من بعدى‌» و غير ذلك‌مما يوجب له مقامه من بعده و تسلّم الامة‌له ذلك و أن لايتقدم عليه أحد منها و لايتأمرعليه‌...

فى كلام طويل ذكر ذلك فيه‌، و احتجاج‌اكير أطاله على قائل حكى قوله‌. و لا نعلم‌أحداً قال بمثله و ما حكاه فيه من دفع مااجتمعت الامة عليه‌، و نفيه أن يكون على‌عليه اللَّه مع رسول اللَّه صلى اللَّه عليه و آله‌فى حجة الوداع‌. و عامة أهل العلم و أصحاب‌الحديث مجمعون على أنه كان معه‌. و من‌نفى ما أثبته غيره من الثقات لم يلنفت الى‌نفيه‌، و لم يُعد خلافه خلافاً عند أحد منأهل العلم‌. و هذا من اصول ما عليه العمل‌عنه اهل العلم فى قبول الشهادات و الاخبار..فاشغل الطبرى اكثر كتابه بالحتجاج على هذاالقائل لجاحد الشاذ قوله الذى لم يثبت عندأحد من أهل العلم‌؛ اذ قد جاء عنهم و صح‌لديهم اثبات ما نفاه‌.

و (قد) أغفل الطبرى او جهل أو تجاهل‌او تعمد خلافه لما اثبته و وراه و صححه ممافى على عليه السّلام‌، و ذهب فيه الى ماذهب اليه أصحابه من العامة من تقديم أبى‌بكر و عمر و عثمان عليه‌. فهذا عمى القوم وتعاميهم و جهلهم و ضلالهم و اقرار هم‌بذلك على أنفسهم‌... فلو توقفوا عن القولفى القوم و قدموا من قدمه اللَّه و رسوله واعتقدوا ذلك‌ له‌، كان اولى بهم من الدخولفى جملة من قال اللَّه عزوجل فيهم‌: «وجحدوا بها و استيقنتها انفسهم ظلماً و علواً»أعاذنا اللَّه و جميع المؤمنين من ذلك و ممايدعون اليه‌، بفضله و رحمته‌... و نحن بعدهذا نحكى ممارواه الطبرى هذا من مناقب‌على صلوات عليه‌، و فضائله الموجبه لماخالفه هو، لنؤكد بذلك ما ذكرناه‌، عنه مناغفاله و جهله و تجاهله و تعمده خلاف مارواه‌12

قال‌: و قد شرطت فى أول الكتاب‌اختصار ذكر الاحجتاج على المقصّرين بعلى‌أميرالمؤمنين عليه السّلام عمأ بانه اللَّه له‌على لسان محمد رسوله من الفضل والكرامة و اسحقاق الوصية من رسول الله والامامة من بعده‌، و أن ذلك ان ذكرته طال‌ذكره و انقطع الكتاب عما قطعته عليه‌.. ثم لم‌أجد بدّاً من ذكر هذا الفصل اذكر فيه محمدبن‌جرير الطبرى و ما رواه و بسطه من فضائل‌على على السلام‌. لما اردت من الاخباربذلك عن اقرار العامة بذلك و روايتهم لمابسطته فى هذا الكتاب من ذلك‌، حتى لايرى‌من سمعه انه شاذ، أو هو ممّاانفردت به‌الشيعة دون العامة‌، فيكون هذا ممّايضعّفه‌فى عقل الضعفاء عن‌ّ لا علم له بالحديث و لامعرفة له بالأخبار13.

بغداد پايتخت فعلى عراق‌، در گذشتهپايتخت سلسله عباسيان بوده است كه‌ابوجعفر، منصور عباسى (منصور دوانيقى‌)،خليفه دوم عباسيان آن را در دو طرف‌رودخانه دجله بنا كرد كه طرف شرقى‌،رَصّافه و طرف غربى كرخ ناميده شد.14

ياقوت حموى (متوفاى 626 ق‌) درباره‌محله كرخ مى‌نويسد: «محله وسيعى درجانب غربى بغداد است كه به وسيله‌قلعه‌هايى محصور شده و ساكنان آن شيعه‌هستند و غير شيعى در ميان آنها نيست‌».1516

سابقه تشيع كرخيان را هم‌چنين‌مى‌توانيم در اثر تاريخى ابن اثير (متوفاى‌630 ق‌) جستجو كنيم كه مى‌نويسد:«شيعيان كرخ در هيجدهم ذى‌الحجه كه روز[عيد ]غدير است‌، چادرهايى را بر پا كرده ومحله خود را تزيين مى‌كردند و در روزعاشوراء به عزادارى و روضه‌خوانى و ذكرمصيبت مى‌پرداختند كه نزد همگان مشهوراست‌.

در مقابل‌، اهل بصره هشت روز پس ازعيد غدير جشن مى‌گرفتند و مى‌گفتند: اينهمان روزى است كه پيامبر اکرم (صلى الله عليه) وابوبكر وارد غار [ثور] شدند و هشت روز

پس از عاشورا مراسمى شبيه مراسم شيعيان‌برپا مى‌كردند و مى‌گفتند: اين همان روزى‌است كه مُصعب بن زبير كشته شده است‌».17

ياقوت حموى مى‌افزايد: بعضى ازشيوخ بغداد گفته‌اند كه على بن ابى‌طالب به‌هنگام حضور رسول اللَّه‌9 در غديرخم‌،در يمن به سر مى‌برده است‌!! و براى همين‌منظور شعرى مثنوى را سروده كه در آن به‌توصيف منزل‌گاه‌هاى مسير خود به حجپرداخته و در ضمن به غديرخم اشاره كرده‌است‌؛ آن‌جا كه مى‌گويد:

ثم مررنا بغدير خم * كم قائل‌ٍ فيه بزورٍرجم‌ٍ * عَلي‌َ عَلّي‌ٍ و النبي‌ِّ الاُمّي‌ِ!

يعنى‌: سپس به غديرخم رسيديم كه چه‌بسيار كسانى هستند كه درباره غديرخم باحدس و گمان سخنان تحريف‌آميز درباره‌پيامبر اُمّى و على مى‌گويند.

ياقوت مى‌افزايد: ابوجعفر، محمد بن‌جرير طبرى (متوفاى 310 ق‌) شخصيتى بودكه اگر متوجه مى‌شد راوى بدعتى ايجاد كرده‌است‌، او را مطرود و منزوى مى‌ساخت‌. وهنگامى كه طبرى از مطلب فوق آگاه شد،شروع به بيان فضايل على بن ابى‌طالب‌7كرد و طرق حديث غديرخم را بيان نمود، درنتيجه عده زيادى از مردم و به ويژه روافض‌به شنيدن سخنان وى روى آوردند. پس ازاين جريان طبرى شنيد كه عده‌اى از روافض‌به بيان مطالبى مى‌پردازند كه شايسته‌صحابه نيست و از اين رو شروع به بيان‌فضائل ابوبكر و عمر كرد.18

بايد اشاره كرد كه ذهبى (متوفاى 748ق‌) به اسم اين شيخ بغدادى تصريح كرده ونوشته است‌: هنگامى كه طبرى متوجه شدابن داوود (؟) به بيان ايرادتى در موردحديث غدير پرداخته است‌، كتابى را درفضايل تأليف كرد و در آن درباره صحت‌حديث [غدير ]بحث كرد.19

ظاهراً اين كتاب طبرى در دسترس‌محققان قرن هشتم هجرى قرار داشته است‌.بر همين اساس مورخ دمشقى‌، ابوالفداء ابن‌كثير (م 774 ق‌) كتابى به اسم‌: «كتابغديرخم‌» را از وى نقل كرده و در كتاب خود:«البداية و النهاية‌» هفت حديث را از وى نقل‌كرده است‌.20

از سوى ديگر علماى شيعه اهتمام‌خاصى نسبت به اين كتاب مبذول داشته وگاهى سلسله سند خود را در كتاب‌هاى‌خويش به او مى‌رساندند. البته اين كار براى‌فهرست كردن كتاب‌هاى شيعه انجام مى‌شد،ولى به خاطر اهميت موضوع‌ِ اين كتاب‌، آن‌را هم نقل مى‌كردند، در حالى كه مولف آن ازاهل تسنن بوده است‌.

در اين مورد شيخ طوسى (م 460 ق‌) به‌معرفى وى پرداخته و مى‌نويسد: محمد بن‌جرير طبرى‌، صاحب كتاب تاريخ و از اهل‌تسنن بوده است كه «كتاب غديرخم‌» از اواست و در آن به شرح چگونگى حادثه غديرپرداخته است‌. آن‌گاه شيخ طوسى‌، طريق‌خود را به اين كتاب چنين بيان مى‌كند:أخبرنا به‌... عن ابن كامل عن ابن جرير.21

لكن نجاشى (م 450 ق‌) اسم كتاب راتغيير داده و چنين نوشته است‌: محمد بن‌جرير طبري‌ِ سنّى مذهب كه كتاب «الردُّ على‌الحرقوصيه‌»22 از او است و در آن طرق‌حديث غدير را بيان كرده و طريق خود را به‌آن كتاب چنين معرفى نموده است‌: اخبرناابراهيم بن مخلّد عن ابيه عن ابن جرير.23

از آن‌جا كه شيخ طوسى و نجاشى به‌سنّى بودن طبرى تصريح كرده‌اند، هيچ‌وجهى براى آنچه علامه تهرانى (م 1389 ق‌)استظهار كرده است‌، باقى نمى‌ماند. اومى‌نويسد: بلكه چنين به نظر مى‌رسد كهكتاب غديرخم‌، تأليف ابى‌جعفر محمد بنجرير بن رستم طبرى شيعى مى‌باشد كه‌معاصر با طبرى سنّى مذهب بوده است‌... وبه خاطر آنكه در اسم و اسم پدر و كنيه ونسبت مشترك بوده‌اند، اين اشتباه روى داده‌است‌.24

كتاب «شرح الاخبار فى فضائل حيدر الكرارو الائمة الاطهار» از قاضى نعمان مغربى‌مصرى (متوفاى 363 ق‌) تنها منبعى است‌كه كتاب طبرى را ذكر كرده و نصوص‌بسيارى را از آن نقل نموده است‌. براى بيان‌اهميت كتاب قاضى نعمان مصرى همين قدركافى است كه بدانيم تمام يا اكثر روايات‌منقوله از كتاب غدير طبرى در اين كتاب‌موجود است و همين براى آشنايى ما بامحتواى اين كتاب كافى است‌.

قاضى نعمان مصرى در كتاب خودمى‌نويسد: حديث غدير را اكثر محدثين‌روايت كرده‌اند و از جمله كسانى كه آن راروايت كرده است‌، محمد بن جرير طبرى‌مى‌باشد كه آن را در كتابى آورده كه فضايل‌على در آن ذكر شده است‌. او يكى از اهالى‌بغداد و از بزرگان اهل تسنن در علم‌ِ حديث وفقه مى‌باشد.

اين كتاب بسيار خواندنى است كه‌فضائل علي(عليه السلام) را در آن به تفصيل ذكر كرده‌و گفته است‌: بدين علت فضائل على را دراين كتاب به طور مبسوط ذكر كرده كهشخصى از وى در اين مورد سؤال كرده استو اين سؤال به خاطر مطلبى بوده است كه ازقائلى (؟) نقل گرديده كه گمان كرده است‌علي(عليه السلام) [به علت سفر به يمن‌]، درحجة‌الوداع همراه رسول اللَّه‌9 حضورنداشته است‌، تاگفته شود كه آن حضرت‌9در اين حج و در غديرخم ولايت علي(عليه السلام) رااعلام كرده است‌.25

اين شخص به زَعم خود مى‌خواسته‌است كه حديث رسول اللَّه‌9 را كه‌مى‌فرمايد: من كنت مولاه فهذا علي‌ٌ مولاه‌، ردّكند و همين تعجب طبرى را از اين قايل‌بيشتر كرده است و براى اثبات اين مطلب به‌رواياتى احتجاج كرده است كه وصولعلي(عليه السلام) از يمن به مكه را هنگام ورود آن‌حضرت‌9 به مكه اثبات مى‌كند ومى‌گويد كه آن حضرت‌9 شترهاى قربانيبه همراه آورده بود و زمانى با وى برخوردكرد كه آيات مربوط به عمره تمتح بر آن‌حضرت‌9 نازل شده بود. لذا به كسانى كه‌قربانى به همراه نياورده بودند، دستور داد كه‌عمره تمتع به جاى آوردند، اما خود آن‌حضرت‌9 به خاطر اينكه شتر قربانى به‌همراه آورده بود در احرام خويش باقى ماند،زيرا خداوند متعال مى‌فرمايد: وَ لاَ تَحْلِقُوارُوسَكُم‌ْ حَتَّى يَبْلُغ‌َ الْهَدْى‌ مَحِلَّه‌ُ26؛ سرهاى خود رانتراشيد تا قربانى به جايگاه خود برسد. و آن‌حضرت‌9 از علي(عليه السلام) كه تازه از راه رسيده‌بود، پرسيد: چگونه محرم شدى‌؟ علي(عليه السلام)جواب داد: گفتم‌: خدايا من به همان نيتى‌مُحرم مى‌شوم كه پيامبر تو بدان مُحرم شده‌است‌. آن حضرت فرمود: از احرام خارج نشوزيرا من قربانى [خود و شما ]را به همراه‌آورده‌ام و اگر مى‌دانستم چه اتفاق مى‌افتد،قربانى نمى‌آوردم و حج خود را حج تمتع‌قرار مى‌دادم‌. آن حضرت‌9 على را درقربانى‌، شريك خود قرار داد و خودشبعضى از شترها را و على بعض ديگر را نحركردند.

طبرى با نقل رواياتى‌، حضور علي(عليه السلام)در كنار رسول اللَّه‌9 را در حجة‌الوداعاثبات مى‌كند و علاوه بر آن از اجماع اهل‌حديث و علما بر اين امر استفاده مى‌كند تاقول مخالفين را رد كند.

هم‌چنين طبرى در اين كتاب بابجداگانه‌اى را باز كرده و در آن رواياتصحيحه‌اى را از رسول اللَّه‌9 آورده‌ استكه مى‌فرمايد: مَن‌ْ كُنْت‌ُ مولاه فعلي‌ٌ مولاه‌، اللهم‌وال‌ِ من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره واخذل من خذله‌ پيامبر اين سخنان را قبل ازحجة‌الوداع و بعد از آن بيان كرده است‌.هم‌چنين طبرى‌، سخنانى را از آن‌حضرت‌9 آورده است كه مى‌فرمايد: «علي‌ٌاميرالمؤمنين‌» و «علي‌ٌ اخى‌» و «علي‌ٌ وزيرى‌» و«على وصيّى‌» و «علي‌ٌ خليفتى على اُمتى مِن‌ْبَعدى‌» و «عَلي‌ٌ أولَى الناس‌ِ بالناس‌ِ مِن‌ْ بَعدى‌» وروايات ديگرى كه جانشينى وى را بعد از آن‌حضرت‌9 و لزوم تبعيت اُمت از وى راواجب معرفى مى‌كند و مستلزم آن است كه‌كسى از امت بر وى پيشى نگيرد و بر اوحكومت نكند.

طبرى ضمن سخنى طولانى اين مطالبرا ذكر كرده و قول قائلى را كه كلامش نقل‌گرديده به شدت رد نموده است تا جايى كه‌مى‌نويسد: و هيچ كس را نمى‌شناسيم كه‌چنين مطلبى را گفته و حضور على را درحجة‌الوداع نفى كرده باشد، و اين چيزى‌است كه مورد اجماع امت مى‌باشد و تمام‌اهل علم و اصحاب حديث بر آن اتفاق نظردارند و اگر كسى به نفى چيزى بپردازد كه‌افراد مورد وثوق آن را تصديق كرده‌اند، به‌گفته وى اعتنا نمى‌شود و قول مخالف‌ِاجماع وى به عنوان يك اختلاف نظر درميان اهل علم پذيرفته نمى‌شود و اين يكى‌از اصولى است كه اهل علم در قبول شهادات‌و اخبار بدان عمل مى‌كنند... .

بدين ترتيب طبرى بيشتر كتاب خود رابه استدلال عليه اين قايل اختصاص داده وثابت كرده كه هيچ يك از اهل علم اين قول راقبول ندارد؛ زيرا در نظر همه آنها چيزى موردتصديق است كه اين قايل آن را نفى كرده‌است‌.

قاضى نعمان پس از نقل سخنان طبرى‌اظهار تأسف مى‌كند كه وى غافل گرديده ياجاهل باقى مانده و يا خود را به جهالت زده‌است و يا عملاً به خلاف آن مطالبى معتقدشده است كه درباره علي(عليه السلام) به اثبات‌رسانيده است و به همان راهى رفته كه‌اصحاب سنّى مذهب وى رفته‌اند و ابوبكر وعمر و عثمان را بر على مقدم دانسته‌اند. اين‌نشانه عدم بصيرت و جهل و گمراهى آنهااست و خود نيز بر گمراهى خويش اقرارمى‌كنند... اگر آنها از پيروى اكثريت خوددارى‌مى‌كردند و كسى را كه خدا و رسولش او رامقدم داشته‌اند، مقدم مى‌داشتند و بدان‌معتقد مى‌شدند، بسيار بر ايشان بهتر از آن‌بود كه از جمله كسانى باشند كه خداونددرباره آنها فرموده است‌: وَ جَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا انْفُسُهُم‌ْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا؛27 آن را به خاطرظلم و برترى جويى انكار كردند در حالى كه‌در دل بدان يقين داشتند. كه اميدواريم خدابه فضل و رحمت خود ما و همه مؤمنان رااز جمله اين افراد قرار ندهد.

قاضى نعمان آن‌گاه مى‌افزايد:

بعد از اين مقدمه به بيان مناقب وفضايل علي(عليه السلام) مى‌پردازيم كه طبرى آنها راروايت كرده‌؛ ولى در عين حال با آنهامخالفت ورزيده است تا بدين وسيله برگفتار خويش تأكيد كنيم كه وى اغفال شده ياجاهل مانده يا خود را به جهالت زده يا عمداًبه خلاف آنچه روايت كرده‌، عمل نمودهاست‌!

وى سپس مى‌نويسد: در اول اين كتاب‌متعهد شدم كه به صورت مختصراحتجاجاتى را عليه انكار كنندگان مقام ومنزلت على‌، اميرالمؤمنين‌(عليه السلام) بياورم وفضايل و كرامت و استحقاق وصايت رسول‌اللَّه‌9 و امامت بعد از وى را از لابه‌لاياحاديثى كه خدا بر زبان رسولش جارى‌ساخته‌، بيان كنم‌. حال اگر بخواهم كه تمام‌اين احاديث را بياورم‌، مطلب طولانى شده وكتاب بيش از آن اندازه مى‌شود كه در نظرگرفته‌ام‌...

اما چاره‌اى جز بيان اين فصل (كتاب‌طبرى‌) از محمد بن جرير طبرى نداشتم كه‌در آن فضائل علي(عليه السلام) را به طور مبسوط ذكركرده است و اين بدان خاطر است كه نشاندهم اهل تسنن نيز به اين فضايل معترفند واحاديث فراوانى را در اين مورد روايت‌مى‌كنند تا خواننده گمان نكند كه اينهاروايات شاذّى است كه فقط شيعيان آنها راقبول داشته و اهل تسنن آنها را قبول ندارند وهمين باعث شود كه افراد ضعيف العقل كه‌آگاهى كافى نسبت به حديث و شناخت‌كافى نسبت به اخبار ندارند اين احاديث راضعيف بشمارند.28

ثم أورد القاضى النعمان من روايات‌كتاب الطبرى فى المجلد الاول من كتابه‌وهى اربع وسبعون حديثاً، نذكرها فيما يلى‌:

آن‌گاه قاضى نعمان رواياتى را از كتاب‌طبرى در جلد اول كتاب‌ِ خود كه هفتاد وچهار روايت باشد مى‌آورد كه ذيلاً آنها رامى‌آوريم‌:

[1] قال‌: حدثنا محمد بن حميد، قال‌:حد ثنا سلمة بن الفضل‌، قال‌: حد ثنا محمدبن اسحاق‌، عن عبد الغفار بن القاسم‌، عن‌المنهال بن عمرو، عن عبد الحارث بن نوفل‌،عن بن عبدالمطلّب‌، عن ابن عباس‌، عن على‌عليه السّلام‌.29 (ثم حوّل على الحديث الذى‌ذكره من قبل‌، و هو حديث محمد بن اسحاق‌قال‌):

أمر علياً اَن يدعواليه بنى عبد الطلّب‌، وقد صنع لهم طعاماً برجل شاة وصاع من بُرّ،و اَتاهم بعُس (=قدح‌) من لبن‌، و اَتاه عليعليه السّلام بهم و هم أربعون رجلاً، كانالواحد فمنهم يأكل ذلك الطعام وحده‌. وأدخل رسول اللَّه صلى اليه عليه و آله يده فيه‌ثم قال لهم‌: كلوا بسم اللَّه‌. فاكلوا حتى صدرواعنه‌. فقال لعلى عليه السّلام‌: اسقهم‌، فجاء هم‌بعُس‌ّ اللبن‌، فشر بوامنه حتى ارتووا. ثم أرادرسول اللَّه الكلام‌، فبدره ابولهب فقال للقوم‌:لو لم تستد لوا على كسحر صاحبكم الابمارأيتموه صنع فى هذا الطعام و اللبن لكفاكم‌! ثم‌قام فقاموا و افترقوا من قبل اَن يذكر لهم‌رسول اللَّه ما اَراد ذكره‌.

فصنع لهم مثل ذلك و جمعهم عليه‌،فلما اكلوا و شربوا قال لهم‌: يا بنى عبدالمطلّب‌، انى و اللَّه ما اَعلم شاباً فى العرب‌جاء قومه بمثل ما جئتكم به‌؛ لقد جئتكم‌بخير الدنيا و الاخرة‌، و لقد أمرنى اللَّه‌عزوجل اَن اَدعوكم اليه‌، فاطيعونى تنجوامن‌النار و تكونوا ملوك الارض‌، فأيّكميوءازرنى على أمرى اَن يكون أخى ووصيّيى و وليّيى و خليفتى فيكم‌؟! فاحجم‌القوم عن جوابه‌. فلما رأى ذلك على عليه‌السّلام و هو يومئذِ احدثهم سناً قال له‌: يارسول‌َ اللَّه‌، اَنا اكون وزيرك على أمرك‌. فأخذرسول اللَّه بيده و قال لهم‌: هذا أخى و وصيى‌و وليّيى و خليفتى فيكم‌، فاسمعواله وأطيعوا.

فانصر فوايضحكو و يقولون لا بى‌طالب‌: قد اَمرك ابن اَخيك اَن تسمع و تطيع‌لابنك‌:30

ثم قال النعمان المصرى‌: و حكاه‌(الطبري‌ّ) بغير هذا الطريق من طرق شتى‌.(ثم لم يذكر الطرق‌).

اولين خبرى را كه قاضى نعمان مصرى‌به نقل از طبرى مى‌آورد درباره ولايت‌علي(عليه السلام) مى‌باشد كه آن را در جزء اول كتاب‌«شرح الاخبار» خود چنين ذكر مى‌كند:

قال‌: حدثنا محمد بن حميد، قال‌: حدثناسلمة بن الفضل‌، قال‌: حدثنا محمد بن‌اسحاق عن عبدالغفار بن القاسم عن منهال‌بن عمر و عن عبد الحارث بن نوفل عن‌العباد بن الحارث بن عبدالمطلب عن ابن‌عباس عَن علي(عليه السلام)31 (سپس آن را به حديثى‌حواله داده است كه قبلاً آن را ذكر كرده است‌و آن حديث محمدبن اسحاق مى‌باشد كه‌مى‌گويد):

علي(عليه السلام) مأمور شد كه بنى‌عبدالمطلب رادعوت كند. او با يك ران گوسفند و يك‌پيمانه از آرد گندم غذايى تهيه كرد و يك‌ظرف شير هم آماده كرد. على اين غذا را براى‌آنها كه چهل مرد بودند آورد در حالى كه هركدام از آنها به تنهايى تمام اين غذا رامى‌خورد! رسول اللَّه‌9 دستش را در ظرف‌برد و گفت‌: با بسم اللَّه بخوريد. همه آنها غذارا خوردند تا سير شدند. سپس پيامبر(صلى الله عليه) بهعلى گفت‌: با شير از آنها پذيرايى كن‌. على‌ظرف شير را آورد و همگى از آن نوشيدند تاسيراب شدند. پس از آن رسول اللَّه‌9مى‌خواست كه شروع به صحبت كند؛ اماابولهب پيش‌دستى كرد و گفت‌: اى جماعت‌،اگر هيچ دليلى بر ساحر بودن اين رفيق شمانباشد، همين جادوى وى در مورد اين غذا وشير كافى است‌. سپس از جايش بلند شد وبه دنبال وى بقيه هم برخاستند و قبل از آن‌كه رسول اللَّه‌9 بتواند به آنها بگويد كه‌براى چه آنها را جمع كرده است‌، متفرق‌شدند.

فرداى آن روز على دوباره غذايى مثل‌غذاى ديروز را تهيه و آنها را دعوت كرد. پس‌از صرف غذا پيامبر اسلام به آنها گفت‌: ايفرزندان عبدالمطلب‌، به خدا قسم كه منكسى را در ميان عرب نمى‌شناسم كه چيزيبراى قوم خود آورده باشد كه من براى شماآورده‌ام‌. هر آينه خير دنيا و آخرت را براى‌شما آورده‌ام و خداوند به من دستور داده‌است كه شما را به آن دعوت كنم‌. حرف مرابشنويد تا از آتش نجات پيدا كنيد و ازحكمرانان زمين گرديد. حال كدام يك از شمامرا در انجام اين كار يارى مى‌كند تا برادر ووصى و ولي‌ّ و جانشين من در ميان شماباشد؟!

حاضران در مجلس از جواب دادن به‌درخواست وى خوددارى كردند و وقتى كهعلي(عليه السلام) اين وضع را ديد، در حالى كه در آن‌ميان از همه كم سن و سال‌تر بود، گفت‌: ايرسول‌ خدا، من تو را در انجام اين كار يارى‌مى‌كنم‌. در نتيجه رسول اللَّه‌9 دست او رادر دست خود قرار داد و گفت‌، اين فرد،برادر، وصى‌، ولي‌ّ و جانشين من در ميانشما مى‌باشد، پس سخنانش را بشنويد و ازاو اطاعت كنيد.

حاضران در حالى كه مى‌خنديدند ازمجلس بيرون مى‌رفتند و به ابوطالب‌مى‌گفتند: برادرزاده‌ات به تو دستور داده است‌كه حرف پسرت را بشنوى و از او اطاعت‌كنى‌!32

سپس نعمان مصرى مى‌گويد: (طبرى‌)اين روايت را از طرق ديگر هم روايت كرده‌است (ولى اين طرق را ذكر نمى‌كند).

[2] باسناد له عن العبّاد، عن على‌ عليه‌السّلام انه قال‌: قال رسول اللَّه صلّى عليه وآله‌: من يؤدى‌ دينى‌ و يقضى‌ عداتى‌ و يكون‌معى‌ فى‌ الجنة‌؟ فقلت‌: أنا يا رسول اللَّه‌.

در اين حديث از طبرى با اسناد خود ازعبّاد از علي(عليه السلام) روايت كرده است كه فرمود:رسول اللَّه‌9 پرسيد: چه كسى ديْن مرامى‌پردازد و به قول و وعده‌هاى من عمل‌مى‌كند تا در بهشت با من محشور شود؟

گفتم‌: اى رسول الله‌، من قبول مى‌كنم‌.

[3] و باسناد له آخر، عن أبى‌ طفيل‌، قال‌على‌ عليه السّلام لعثمان و طلحة و الزبير وسعد و عبدالرحمان و عبداللَّه بن عمر: اناشدكم اللَّه هل تعلمون أن لرسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله و صياً غيرى‌، قالوا: اللهّم لا.

با اسناد ديگرى از طبرى از ابى‌طفيل‌روايت كرده است كه علي(عليه السلام) به عثمان وطلحه و زبير و سعد و عبدالرحمان وعبداللَّه بن عمر گفت‌: شما را به خدا قسم‌، آياوصى ديگرى غير از من براى رسول اللَّه‌9مى‌شناسيد؟ گفتند: خدا شاهد است كه نه‌.

[4] و باسناد له عن سلمان الفارسى‌، قال‌:قلت لرسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: يارسول اللَّه انه لم يكن نبيّى‌ الا وله وصى‌،فمن وصيك‌؟ قال‌: وصيى‌ و خليلى‌ وخليفتى‌ فى‌ أهلى‌ و خير من أترك‌ بعدى‌ ومؤدى‌ دينى‌ و منجز عداتى‌ على‌ بن ابى‌طالب‌.

در حديث ديگرى با اسناد خود از سلمان‌فارسى روايت كرده است كه گفت‌: از رسول‌اللَّه‌9 پرسيدم‌: اى رسول اللَّه‌، هيچ‌پيامبرى نبوده‌، مگر اين كه جانشين داشته‌است‌، پس جانشين شما كيست‌؟

فرمود: وصى من و و دوست من وجانشين من در ميان خاندانم و بهترين كسى‌كه بعد از خود به جاى مى‌گذارم و اداكننده‌ديْن من و وفا كننده به عهد و قول‌ِ من على‌بن ابيطالب است‌.

[5] و باسناد له آخر يرفعه الى على‌ أبى‌طالب عليه السّلام‌، اِنه قال‌: أوصانى‌ رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله عند وفاته و أنامسنده الى صدرى‌، فقال لى‌: يا على‌،اوصيك بالعرب خيراً ـ يقولها ثلاث مرات ـثم سالت نفسه فى‌ يدى‌.

(أقول‌: و ايصاؤه اياه بالعرب قاطبة ممايبين استخلافه اياه على الامة لان ذلك لايوصى به الا من يملك أمرها من بعده‌)

در حديثى ديگر از على بن ابى‌طالب‌7روايت مى‌كند كه فرمود: رسول اللَّه‌9هنگام وفات ـ و در حالى كه سرش را برسينه من گذاشتنه بود ـ به من فرمود: ايعلى‌، تو را به خير و نيكى نسبت به عرب‌وصيت مى‌كنم‌. ـ اين را سه مرتبه گفت ـ وسپس با همين حال جان به جان آفرين‌تسليم كرد.

[6] و بآخر عن محمد بن القاسمالهَمْدانى‌، قال‌: شهدت مع على‌ عليه السّلام‌قتال الحرورية‌33، فنزل بقرب دير دون النهربأرض فلاة‌، فلم يجد الناس الماء فأتوه وذكروا له ذلك‌ فقام ودعي‌َ ببغل فركبه ثم أتي‌َموضعاً بقرب الدير، فأدار البغل حوله سبعمرات و هو ينظر اليه‌، ثم قال‌: احفروا هاهنا،فحفروا، فخرجت عين من ماء، فشرب الناسو سقوا و استقوا، فنزل الدير انى‌، فقال للناس‌من أنتم‌؟ فقالوا: نحن من ترى و أخبروه‌بخبرهم‌، فقال‌: ان لى‌ فى‌ هذا الدير كذا و كذامن السنين و لحقت به بمن له أكثر من ذلك‌و ما علمنا أن هاهنا ماء و كنا نُخبر بأن هاهناعيناً لا يُخرجها الا نبى‌ أو وصي‌ّ نبى‌. قالوا:فهذا وصّى‌ نبينا هو الذى‌ أخرجها.

در حديث مسند ديگرى از محمد بن‌قاسم همدانى روايت مى‌كند كه گفت‌: همراه‌علي(عليه السلام) در جنگ حروريه شركت كردم‌.34 درآن‌جا در نزديكى ديْرى كه دور از آب و آبادى‌و در سرزمين سنگلاخى بود فرود آمديم‌.سپاهيان به مشكل بى‌آبى دچار شدند؛ لذانزد آن حضرت‌7 آمده و مشكل را با وى‌در ميان گذاشتند. آن حضرت‌7 برخاست‌و بر استرى سوار شد و به نقطه‌اى درنزديكى ديْر آمد. او در حالى كه به آن نقطه‌مى‌نگريست مركب خود را هفت بار به دورآن چرخاند و سپس گفت‌: اين جا را بكنيد.آن جا را كندند تا چشمه آبى ظاهر شد. همه‌سپاهيان سيراب شدند و آب با خودبرداشتند. در همين حال راهب ديْر پيش آمدو پرسيد: شما كيستيد؟ گفتند: ما همينهستيم كه مى‌بينى و او را از جريان كار خودآگاه كردند.

راهب گفت‌: من سال‌هاى سال در اين ديْرانتظار كشيدم و راهبانى پيش از من در اين‌ديْر انتظار كشيدند، ما مى‌دانستيم كه در اين‌منطقه چشمه آبى است كه جز پيامبر ياوصى او از جايگاه آن اطلاع ندارد [و منتظربوديم كه اين شخص را ببينيم‌]. گفتند: و اين‌فرد وصى پيامبر ما است كه چشمه را ظاهركرد.

[7] و بآخر رفعه الى أبى‌ أيوب‌الانصارى‌، قال مرض رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله‌، فأتته فاطمة عليها السّلام‌تعود[ه‌]، فلما رأت ما به من المرض‌، بكت‌،فقال لها: يا فاطمة‌، ان اللَّه عزوجل لكرامته‌اياك‌ زوّجك أقدمهم سلماً، و اكثرهم علماً وأعظمهم حلماً، و ان اللَّه تبارك و تعالي‌َ اطلععلى الارض اطلاعة‌، فاختارنى‌ منها فبعثنى‌نبياً، ثم اطلع اليها الثانية فاختار منها بعللك‌35فجعله لى‌ وصياً، و انّا أهل بيت قد اعطيناسبعاً لم يعطها أحد قبلنا: نبينا أفضل الانبياءو هو أبوك‌، و وصينا أفضل الاوصياء و هوبعلك‌، و شهيدنا افضل الشهداء و هو عم‌ّأبيك حمزة‌، و منّا من جعل اللَّه له جناحين‌يطير بهما فى‌ الجنة مع الملائكة حيث يشاءو هو ابن عم‌ّ أبيك جعفر، و منّا سبطا هذه‌الامة و هما ابناك الحسن و الحسين‌، و منّا ـو الذى‌ نفسى‌ بيده ـ مهدي‌ّ هذه الامة و هومن ولد ولدك هذا ـ و ضرب بيده على‌الحسين عليه السّلام‌.

در حديث ديگرى كه آن را مرفوعاً به‌ابوايوب انصارى مى‌رساند، آمده است‌:رسول اللّه‌9 مريض شد و فاطمه‌3براى عيادتش آمد. هنگامى كه فاطمه پدرشرا بيمار ديد، گريه كرد. رسول اللَّه‌9 به وى‌فرمود: اى فاطمه‌، خداوند متعال به لطف وكرمش تو را به ازدواج اولين گرونده به اسلام‌و عالم‌ترين و صبورترين فرد در آورد. و درادامه فرمود: خداوند تبارك و تعالى نظرى برزمين افكند و مرا از ميان خلايق انتخاب و به‌پيامبرى مبعوث كرد، سپس براى دومين بارنظرى بر زمين افكند و از ميان خلايق شوهرتو را انتخاب و او را وصى من قرار داد وهفت ويژگى به ما اهل بيت عطا شده كه قبلاًبه هيچ كس عطا نشده است‌: پيامبر مابرترين پيامبران است كه او پدرت مى‌باشد؛و وصي‌ّ ما برترين اوصيا است كه اوشوهرت مى‌باشد؛ و شهيد ما برترين شهدااست كه او عمومى پدرت‌، حمزه مى‌باشد؛و از ما است همان كسى كه خداوند دو بال‌براى او قرار داده است و او با بال‌هاى خوددر بهشت به پرواز در مى‌آيد و همراه ملايكه‌هر كجا كه بخواهد مى‌رود و او پسر عموى‌پدرت‌، جعفر است‌؛ و دو سِبط اين امت از ماهستند كه آنها همين پسران تو حسن وحسين مى‌باشند؛ و ـ قسم به آن كه جانم دردست او است ـ مهدي‌ّ اين امت از ما است واو از فرزندان اين فرزند تو است ـ و سپس‌دستش را بر روى حسين(عليه السلام) گذاشت .

[8] و بآخر رفعه الى ابن عباس‌: أن‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله نظر الى على‌عليه السّلام و أشار بيده اليه و قال (لمن‌حضره من الناس‌): هذا الوصى‌ على الاموات‌من أهل بيتى‌ و الخليفة على الاحياء من‌أُمتى‌.

در حديث ديگرى كه آن را به ابن عباس‌مى‌رساند، آمده است‌: رسول اللَّه‌9 نگاهى‌به علي(عليه السلام) انداخت و با دستش به وى اشاره‌كرد و (به كسانى كه در آن‌جا حاضر بودند)فرمود: او وصي‌ِ اموات اهل بيت من وجانشين احياى امت من مى‌باشد.

[9] و بآخر رفعه الى أنس بن مالك‌، قال‌:كنت خادم النبّى‌ صلّى اللَّه عليه و آله‌،فدعانى‌ بوضوء، فأتيته به فتوضأ، ثم صلّى‌ركعتين‌، ثم دعانى‌، فقال‌: يا أنس يدخل‌عليك الا‌ن أمير المؤمنين و سيد المسلمين وخير الوصيّين و اولى الناس بالناس اجمعين‌.

قال أنس‌: فقلت فى‌ نفسى‌: اللهّم اجعله‌من الانصار، فضرب الباب‌، ففتحته فاذا على‌بن أبى‌ طالب عليه السّلام‌.

فقام النبّى‌ صلّى اللَّه عليه و آله اليه‌فجعل يمسح من وجهه و يمسحه بوجه‌على‌ عليه السّلام و يمسح من وجه على‌ عليه‌السّلام فيمسح وجهه‌، فدمعت عينا على‌عليه السّلام‌، فقال‌: يا نبّى‌ اللَّه هل نزل فّى‌شى‌ء فما رايتك‌ فعلت بى‌ مثل هذا قط‌؟...فقال له رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: و مالى‌ لا أفعل بك‌ و أنت تُسمع صوتى‌ و تُبرءعنى‌ و تبيّن للناس ما اختلفوا فيه من بعدى‌.

و هذا من قول اللَّه عزوجل‌: «وَ مَا انْزَلْنَاعَلَيْك‌َ الْكِتَاب‌َ الاَّ لِتُبَيِّن‌َ لَهُم‌ُ الَّذِى‌ اخْتَلَفُوافِيه‌ِ»36 فاقام علياً عليه السّلام لبيان ذلك من‌بعده‌.

و در حديث ديگرى كه آن را به أنس بن‌مالك رسانده‌، آمده است كه أنس گفت‌: من‌خادم پيامبر اکرم (صلى الله عليه) بودم‌. آن حضرت از من‌خواست كه آب وضويش را ببرم‌. آب را بردم‌و وضو گرفت‌. سپس دو ركعت نماز به جاى‌آورد. سپس مرا صدا زد و فرمود: اى أنس‌الان اميرمؤمنين و سيد مسلمين و بهترين‌وصى و أولى‌ترين مردم نسبت به تمام مردم‌نزد ما مى‌آيد.

انس مى‌گويد: پيش خود گفتم‌: خدايا اينفرد را از انصار قرار بده‌. پس از لحظاتى در به‌صدا در آمد و وقتى در را باز كردم‌، علي(عليه السلام)را ديدم كه آمده است‌.

با ورود وى پيامبر اکرم (صلى الله عليه) برخاست‌.آن حضرت‌9 دست بر صورت خودمى‌كشيد و سپس آن را بر صورت علي(عليه السلام)مى‌كشيد و سپس دست بر صورت علي(عليه السلام)مى‌كشيد و آن را بر صورت خود مى‌كشيد...در اين حال اشك‌هاى علي(عليه السلام) جارى شد وگفت‌: اى پيامبر خدا، آيا در مورد من آيه‌اى‌نازل شده است‌؟ هرگز نديدم كه با من چنين‌كنى‌؟

رسول اللَّه فرمود: چرا چنين نكنم درحالى كه تو صداى [تبليغ و دعوت‌] مرا به‌مردم مى‌رسانى و ذمه مرا برى مى‌سازى وتعهدات مرا انجام مى‌دهى‌.

و اين قول خداوند متعال است كه‌مى‌فرمايد: وَ مَا انْزَلْنَا عَلَيْك‌َ الْكِتَاب‌َ الاَّ لِتُبَيِّن‌َلَهُم‌ُ الَّذِى‌ اخْتَلَفُوا فِيه‌ِ؛37 اين كتاب را به تو نازل‌نكرديم مگر آن كه به تبيين مطلبى بپردازى‌كه در آن اختلاف پيدا كرده‌اند.

بدين ترتيب‌، پيامبر، علي(عليه السلام) را معيّن‌كرد كه به تبيين اختلافات بعد از وى بپردازد.

[10] و بآخر يرفعه الى حذيفة اليمانى‌،قال خرج الينا رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌يوما و هو حامل الحسن و الحسين على‌عاتقه فقال‌: هذان خير الناس ابا واما، أبوهماعلى‌ بن أبى‌ طالب أخو رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله و وزيره و وصيه و ابن عمّه وخليفته من بعده و سابق رجال العاملين الى‌الايمان باللَّه و رسوله‌، و امهما فاطمة بنت‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله افضل نساءالعالمين‌.

و هذان خير الناس جدا وجدة‌، جد همارسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله وجدّتهماخديجة اول من آمن بالله‌. و هذان خير الناس‌عما و عمّة‌، عمّهما جعفر الطيار فى‌ الجنة وعمّهما ام هانى‌ بنت أبى‌ طالب ما اشركت‌باللَّه طرفة عين‌.38

هذان خير الناس خالاً و خالة‌، خالهماالقاسم بن رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله وخالتهما زينب رسول اللَّه‌.

ان اللَّه عزوجل اختارنا (انا و عليا وحمزة و جعفر) يوم بعثنى‌ برسالته و كنت‌نائما بالابطح‌39 و على‌ نائم عن يمينى‌ وحمزة عن يسارى‌ و جعفر عند رجلى‌ فماانتبهت الا بحفيف‌40 اجنحة الملائكة‌،فنظرت فاذا اربعة من الملائكة‌، واحدهم‌يقول لصاحبه‌: يا جبرائيل‌، الى اى‌ الاربعة‌ارسلت‌، فرفسنى‌ برجله‌، و قال‌: الى هذا.

قال‌: و من هذا؟

قال‌: محمد سيد المرسلين‌.

قال‌: و من هذا عن يمينه‌؟

قال‌: و من هذا عن يساره‌؟

قال‌: حمزة سيد الشهداء.

قال‌: و من هذا عند رجليه‌؟

قال‌: جعفر الطيّار فى‌ الجنة‌.

در حديث ديگرى كه آن را به حذيفه‌يمانى مى‌رساند، آمده است كه حذيفه گفت‌:روزى رسول اللَّه‌9 كه حسن و حسين را بردوش خود سوار كرده ـ بود، [از منزل‌ ]خارج‌شد و فرمود: اين دو، بهترين مردم از جهت‌پدر و مادر هستند، پدرشان على بنابى‌طالب‌، برادر، وزير، وصى‌، پسر عمو وجانشين فرستاده خدا مى‌باشد و اولين فردى‌است كه به خدا و رسولش ايمان آورده است‌و مادرشان فاطمه‌، دختر رسول‌ خدا وبرترين زنان عالم است‌.

اين دو، بهترين مردم از جهت جدّ و جدّه‌مى‌باشند. جدّ آنها رسول اللَّه و جدّه آنهاخديجه‌، اولين مؤمن به خدا مى‌باشد.

اين دو، بهترين مردم از جهت عمو وعمه مى‌باشند. عموى آنها جعفر طيارمى‌باشد [كه در بهشت پرواز مى‌كند ]و عمه‌آنها ام‌ّهانى‌، دختر ابوطالب است كه يكلحظه براى خدا شريك قرار نداد.

اين دو، بهترين مردم از جهت دايى وخاله مى‌باشند. دايى آنها قاسم‌، پسر رسول‌اللَّه و خاله آنها زينب دختر رسول اللَّه‌مى‌باشند.

همانا خداى عزوجل ما را، يعنى من‌،على‌، حمزه و جعفر را در روزى كه مرا به‌رسالت برگزيد، انتخاب كرد، در حالى كه من‌در أبطح‌41 خوابيده بودم و على در سمت‌راست و حمزه در سمت چپ و جعفر درپايين پاى من خوابيده بودند. من با صداى‌بال ملايكه بيدار شدم و چهار فرشته راديدم‌. شنيدم كه يكى به ديگرى مى‌گويد: اى‌جبرئيل‌، به كدام يك از اين چهار نفر فرستادهشده‌اى‌؟

او پا بر سينه‌ام زد و گفت‌: به سوى اين‌.

پرسيد: اين كيست‌؟!

جواب داد: محمد، سيد المرسلين است‌.

پرسيد: اين كه در سمت راست است‌،كيست‌؟!

جواب داد: على‌، سيد الوصيين است‌.

پرسيد: و اين كه رو سمت چپ است‌،كيست‌؟!

جواب داد: حمزه سيد الشهدا است‌.

پرسيد: و اين كه در پايين پاى او است‌،كيست‌؟!

جواب داد: جعفر طيار است كه در بهشت‌پرواز مى‌كند.

[11] و بآخر يرفعه الى‌ ابى‌ رافع‌، قال‌:لما قبض رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله وكان من امر الناس ما كان‌، قام على‌ عليهالسّلام خطيبا، فحمداللَّه و أثنى عليه و صلّى‌على النبّى‌ صلّى اللَّه عليه و آله و ذكر ما منح‌اللَّه بهم اهل البيت اذ بعث فيهم رسولاً منهم‌و أذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيراً42 ثمقال‌: انا ابن عم‌ّ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه وآله و ابو بنيه و الصديق الاكبر و اخو رسول‌االَّه صلّى اللَّه عليه و آله لا يقولها احد غيرى‌الا كاذب‌، اسلمت وصلّيت معه قبل الناس‌، وأنا وصيه و خليفته من بعده و زوج ابنته‌سيدة نساء العالمين‌، و نحن أهل بيت‌الرحمة‌، بنا هداكم اللَّه من الضلالة و بصّركم‌من العمي‌َ، و نحن نِعَم‌ُ اللَّه فاتقوا اللَّه يُبقى‌عليكم نِعَمَه‌.

و در حديثى كه آن را به ابى رافع‌مى‌رساند، آمده است‌: پس از آن كه رسول‌اللَّه‌9 رحلت كرد و مردم كردند، آنچه‌كردند... علي(عليه السلام) به ايراد خطبه‌اى پرداخت‌:او حمد و سپاس خدا را به جاى آورد و برپيامبرش درود فرستاد و آنچه را كه خداوندبه اهل بيت عنايت كرده بود، متذكر شد؛ زيراكه پيامبر را از ميان آنها مبعوث كرده بود وآنها را از پليدى تطهير كرده بود.43

سپس گفت‌: من پسر عموى رسول‌اللَّه‌9 و پدر دو فرزندش و صديق اكبر وبرادر رسول‌ اللَّه‌9 هستم كه هيچ كس غيراز من نمى‌تواند اين ادعاها را بكند مگر اين‌كه دروغ‌گو باشد. من پيش از همه مردم‌اسلام آوردم و نماز به جاى آوردم و من‌وصى او و جانشين پس از او و شوهردخترش كه برترين زن عالم است‌، مى‌باشم‌.ما اهل بيت رحمت هستيم كه خدا به وسيلهما، شما را از گمراهى هدايت كرد و از كورى‌به سوى بينايى رهنمون باشد. بدانيد كه مانعمت‌هاى خدا هستيم‌، پس از خدا بترسيد[و قدر اين نعمت را بدانيد] تا نعمت‌هاى‌خود را در ميان شما باقى بگذارد.

[12] و به عنه‌، قال رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله لعلى‌ عليه السّلام‌: اما ترضى ياعلى‌ [ان تكون‌ ]اخى‌ و وصيّى‌ و وزيرى‌ ووليّى‌ و خليفتى‌ من بعدى‌.

در حديث ديگرى از ابى رافع نقل‌مى‌كند: رسول اللَّه‌9 به علي(عليه السلام) فرمود:اى على‌، آيا راضى نمى‌شوى كه برادر،وصى‌، وزير، ولي‌ّ و جانشين من باشى‌؟

[13] و بآخر، صفية‌44 قالت لرسول اللَّه‌صلّى اللَّه عليه و آله‌: انه ليس من نسائك‌ الامن لها ان كان كون من تلجا أليه‌، فان كان كونفالى من تلجا صفية‌؟ قالت‌: فقال‌: لى‌ [صلّياللَّه عليه و آله‌]: الي‌َ على‌ عليه السّلام‌.

در حديث ديگرى آمده است‌: صفيه‌45 به‌رسول اللَّه‌9 گفت‌: هر كدام از زنان تو كسيرا دارند كه در صورت بروز مشكل به وى‌پناه ببرند و اما صفيه به چه كسى پناه ببرد؟

صفيه مى‌گويد كه رسول اللَّه‌9 به من‌فرمود: به علي(عليه السلام).

[14] و بآخر يرفعه الى ابى‌ رافع‌، قال‌:كنت جالسا عند ابى‌ بكر بعد ان بايعه الناس‌،اذ اتاه على عليه السّلام و العباس يختصمان‌فى‌ تراث رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌،فافتتح العباس الكلام‌، فقال له أبوبكر: لاتعجل‌، فانى‌ اسالك‌ امرا؛ اناشدك اللَّه هل‌تعلم ان رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله جمع‌بنى‌ عبدالمطلّب و أولادهم و أنت فيهم‌فقال‌: يا بنى عبدالمطّلب ان اللَّه لم يبعث نبياالا جعل له اخا و وزيراً و وارثاً و وصياً وخليفة‌ً فى‌ أهله‌، فمن يقوم منكم فيبايعنى‌على ان يكون اخى‌ و وزيرى‌ و وارثى‌ ووصيّى‌ و خليفتى‌ فى‌ اهلى‌، فامسكتم‌، ثم‌اعاد الثانية‌، فامسكتم‌، ثم اعاد الثالثة‌فامسكتم‌، فقال‌: لئن لم يقم قائمكم ليكونن‌فى‌

غيركم‌، ثم لتندَمُن‌ّْ، فقام هذا (يعنى علياً عليه‌السّلام‌) من بينكم‌، فبايعه الى ما دعاكم اليه وشرط له عليكم ما شرط‌، اتعلم ذلك ياعباس‌؟

قال‌: نعم (هذا قول ابى‌ بكر).

در حديث ديگرى كه آن را به ابورافع‌مى‌رساند، آمده است‌: بعد از آن‌كه مردم باابوبكر بيعت كرده بودند، در كنار وى نشسته‌بودم‌. در اين هنگام على و عباس كه بر سرميراث رسول اللَّه‌9 باهم اختلاف داشتند،نزد وى آمدند. عباس شروع به صحبت كرد...

سپس ابوبكر به وى گفت‌: عجله نكن‌،مى‌خواهم چيزى را از تو سؤال كنم‌: تو را به‌خدا قسم مى‌دهم‌، آيا به ياد مى‌آورى‌هنگامى را كه رسول اللَّه فرزندان‌عبدالمطلب و اولاد آنها و از جمله تو راجمع كرد و گفت‌: اى فرزندان عبدالمطلب‌،به درستى كه خداوند هيچ پيامبرى رامبعوث نكرد، مگر اين‌كه برادر و وزير ووارث و وصى و جانشينى براى او قرار داد.حال چه كسى بر مى‌خيزد تا با من بيعت كندكه برادر، وزير، وارث‌، وصى و جانشينم درميان خاندانم باشد؟ همه شما از پذيرش اين‌درخواست خوددارى كرديد و براى همين‌رسول اللَّه آن را براى بار دوم تكرار كرد و بازهم خوددارى كرديد و سپس براى سومين باردرخواست خود را مطرح كرد كه باز همخوددارى كرديد.

سپس فرمود: اگر كسى از شما بر نخيزدكه اين را قبول كند، فردى غير از شما اين رامى‌پذيرد و آن‌گاه سخت پشيمان مى‌شويد.در اين هنگام اين مرد (يعنى على‌) برخاست‌و با او براساس آنچه شما را بدان دعوت كرده‌بود، بيعت كرد و شروطى را براى وى‌گذاشت‌؟ آيا اين قضيه را به ياد مى‌آورى‌؟!

عباس گفت‌: بلى‌.

[15] و بآخر رفعه الى ابى‌ سعيد الخدرى‌قال‌: اعتل رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌فكنت عنده اذ دخلت فاطمة عليها السّلام‌،فلما راته لما به‌، بكت‌. فقال‌: ما يبكيك يافاطمة‌؟ قالت‌: اخشى الضيعة بعدك يا رسولاللَّه‌! قال‌: يا يا فاطمة‌، اما علمت ان اللَّه‌عزوجل اطلع الى اهل الارض اطلاعة واختار منهم اباك‌، فبعثه نبيا ثم اطلع الثانية‌فاختار منهم بعلك‌، فاوحي‌َ الّى‌ ان ازوجك‌اعظم الناس حلما و اكثر هم علما و اوفرهم‌فهماً و اقدمهم سلماً. فاستبشرت و سرّت‌.فأراد النبي‌ّ صلّى اللَّه عليه و آله ان يزيدها من‌الفضل الذى‌ أعطاه اللَّه اياه‌. فقال‌: يا فاطمةان لعلى‌ سبعة أضراس قطع‌46 ليست لاحدغيره‌: ايمانه باللَّه و رسله‌، و حكمته و علمه‌بكتاب اللَّه و فهمه‌، و زوجته فاطمه بنت‌محمد، و ابناه الحسن و الحسين سبطا هذه‌الامة‌، و امره بالمعروف‌، و نهيه عن المنكر.

يا فاطمة‌، ان اللَّه عزوجل أعطانا خصالاًلم يُعْطَها أحد من الاولين و لا يدركُها أحدمن الا‌خرين‌، نبينا خير الانبياء و هو أبوك‌، ووصينا خير الاوصياء و هو بعلك‌، و شهيدناخير الشهداء و هو عم‌ّ ابيك‌، و منا من جعل‌اللَّه له جناحين يطير بهما فى‌ الجنة مع‌الملائكة حيث يشاء و هو ابن عم‌ّ أبيك‌، ومنّا سبطا هذه الامة و هما ابناك و منّاالمهدى‌ ـ و ضرب بيده على ظهر الحسين‌، وقال‌: ـ و هو من وُلْد وَلدِك‌ هذا (يقولها ثلاث‌مرات‌).

و حديث ديگرى كه آن را به ابوسعيدخدرى مى‌رساند، روايت مى‌كند كه گفت‌:رسول‌ اللَّه‌9 مريض شد و من نزد وى‌بودم كه فاطمه‌3 وارد شد. هنگامى كه پدررا در اين حال ديد، گريه كرد.

رسول اللَّه‌9 پرسيد: چرا گريه مى‌كنى‌اى فاطمه‌؟

گفت‌: اى رسول اللَّه از مشكلات بعد ازشما مى‌ترسم‌! آن حضرت‌9 فرمود: اى‌فاطمه‌، آيا نمى‌دانى كه خداوند عزوجل‌نظرى بر زمين افكند و از ميان مردم روى‌زمين‌، پدر تو را انتخاب كرد و او را به‌پيامبرى مبعوث كرد. آنگاه نظر ديگرى برزمين افكند و از ميان خلايق شوهر تو راانتخاب كرد و به من وحى فرمود كه تو را به‌تزويج او در آورم و او را به عنوان وصى من‌برگزيد؟

اى فاطمه‌، آيا نمى‌دانى كه خداوند ازلطف و كرمش تو را به ازدواج حليم‌ترين وعالم‌ترين و فهيم‌ترين مردم و اولين مسلمان‌در آورده است‌؟

پس از آن فاطمه خنديد و خوشحال شدو از آن‌جا كه پيامبر(صلى الله عليه) مى‌خواست فضايل‌بيشترى را كه خداوند به علي(عليه السلام) عنايت‌فرموده است‌، متذكر شود، فرمود: اى فاطمه‌،همانا علي(عليه السلام) داراى هفت امتياز روشن وقاطع‌47 است كه كسى غير از او آنها را ندارد:ايمان او به خدا و رسولش‌، و حكمت او، وعلم او به كتاب خدا و فهم آن‌، و همسرى اوبا فاطمه دختر محمد، و فرزندان او، حسن وحسين كه سبطين اين امت هستند، و امر بهمعروف و نهى از منكر او.

اى فاطمه‌، خداوند عزوجل ويژگى‌هايى‌را به ما عنايت فرموده است كه به هيچ يك ازقبلى‌ها نداده و هيچ يك از بعدى‌ها آن رانخواهند داشت‌: پيامبر ما بهترين پيامبراست كه پدرت مى‌باشد، وصى ما بهترين‌وصى است كه شوهرت مى‌باشد، شهيد مابهترين شهيد است كه عموى پدرت‌مى‌باشد، و از ما است آن كسى كه خداوندبراى او دو بال قرار داده كه با آنها در بهشت بهپرواز در مى‌آيد و همراه ملايكه به هر كجا كه‌بخواهد مى‌رود و او پسر عموى تو است‌، واز ما است دو سبط اين امت كه آن دو، پسران‌تو هستند، و مهدى اين امت از ما است ـ ودر اين حال دستى بر پشت حسين زد وفرمود: ـ و او از فرزندان اين فرزند تو است‌(و اين را سه مرتبه گفت‌).

[16] و بآخر رفعه الى ابن عباس‌، قال‌:على‌ عليه السّلام فى‌ حياة رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله‌: ان اللَّه عزوجل يقول‌: «ا فَان‌ْمَات‌َ اوْ قُتِل‌َ انْقَلَبْتُم‌ْ عَلي‌َ اعْقَابِكُم‌ْ»48 و اللَّه لاننقلبن على أعقابنا بعد اذ هدانا اللَّه و لئن‌مات او قتل لاقاتلن على ما قاتل عليه حتيأموت‌، و اللَّه لانى‌ لاخو رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله و وليه و ابن عمّه و وصيه و وارثه‌و خليفته من بعده‌، فمن أحق‌ّ به منى‌؟!

در حديث ديگرى كه سند آن را به ابنعباس مى‌رساند، مى‌گويد: علي(عليه السلام) در زمان‌حيات رسول اللَّه‌9 گفت‌: خداوندعزوجل مى‌فرمايد: ا فَان‌ْ مَات‌َ اوْ قُتِل‌َ انْقَلَبْتُم‌ْعَلي‌َ اعْقَابِكُم‌ْ؛49 آيا اگر رسول‌ خدا رحلت كرد ياكشته شد به گذشته خود بازمى‌گرديد؟ به‌خدا قسم‌، بعد از آن‌كه خداوند ما را هدايت‌كرد به گذشته باز نمى‌گرديم و اگر رسول‌ خدابميرد يا كشته شود، بر سر همان چيزهايى كه‌او بر سر آنها جنگيد، مى‌جنگم تا كشته شوم‌.به خدا قسم كه من برادر رسول اللَّه‌9 وولي‌ّ او و پسر عموى او و وصي‌ّ او و وارث‌او و جانشين او هستم و در اين صورت چه‌كسى از من به او سزاوارتر است‌؟!

[17] و بآخر يرفعه أيضاً الى ابن عباس‌،قال‌: قال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله لام‌ّسلمة‌: يا ام‌ّ سلمة اشهدى‌ هذا على‌ أميرالمؤمنين و سيد الوصييّن و عيبة العلم ومنارالدين‌، و هو الوصى‌ على الاموات من أهلى‌و الخليفة علي‌َ الاحياء من امتى‌.

در حديث ديگرى كه سند آن را هم به ابن‌عباس مى‌رساند، مى‌گويد: رسول اللَّه به ام‌سلمه گفت‌: اى ام سلمه‌، تو شاهد باش كهاين على‌، اميرمؤمنين و سيد وصيين و معدن‌علم و هدايت‌گر دين است‌. او وصى اموات‌خاندان من و جانشين من در ميان امتم‌مى‌باشد.

[18] و بآخر يرفعه الى الاصبغ بن نُباتة‌،قال‌: كنا مع على‌ عليه السّلام بالبصرة و هوراكب على بغلة رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه وآله‌. فقال لنا: ألا اخبركم بأفضل الخلق عنداللَّه يوم يجمع اللَّه الخلق‌؟ فقال أبو أيوب‌الانصارى‌: أخبِرنا يا أمير المؤمنين‌. فقال‌:أفضل الخلق عند اللَّه يوم يجمع اللَّه الخلق‌،الرسل عليهم السّلام‌، و أفضل الخلق بعدالاوصياء الاسباط و أفضل الاسباط سبطانبيكم (يعنى‌ الحسن و الحسين عليهم‌السّلام‌) و أفضل الخلق بعد الاسباط الشهداء،و أفضل الشهداء حمزة بن عبدالمطلّب وجعفر بن أبى‌ طالب ذوالجناحين الخضيبين‌،تكرمة خص‌ّ اللَّه بها محمداً نبيكم صلّى اللَّه‌عليه و آله‌، و المهدي‌ّ المنتظر فى‌ آخر الزمان‌لم يكن فى‌ امة من الامم مهدى‌ يُنتظر غيرُه‌.

در روايت مرفوعه ديگرى از اصبغ بننباته روايت مى‌كند كه گفت‌: در بصره همراه‌علي(عليه السلام) بودم‌. او بر استر رسول‌اللَّه‌9سوار شده بود. از ما پرسيد: آيا به شما نگويم‌كه در روز قيامت بهترين مردم به درگاه‌خداوند چه كسانى هستند؟

ابوايوب انصارى گفت‌: بفرماييد اى‌اميرالمؤمنين‌.

آن حضرت گفت‌: در روز قيامت‌، بهترين‌مردم در درگاه خداوند پيامبران هستند. وبرترين پيامبر، پيامبر ما است‌. و بهترين‌مردم بعد از پيامبر، اوصيا هستند و برترين‌وصى‌، وصى پيامبر ما است‌. و بهترين مردم‌بعد از اوصيا اسباط هستند و برترين اسباط‌،دو سبط پيامبر شما حسن و حسين هستند.و بهترين مردم بعد از اسباط‌، شهدا هستند وبرترين شهدا، حمزة بن عبدالمطلب و جعفربن ابى‌طالب‌، صاحب دو بال خونين‌مى‌باشند. اين كرامتى است كه خداوندمخصوص محمد (صلى الله عليه) پيامبر شما گردانيده‌است‌. و مهدى منتظر كه در آخر الزمان انتظاراو را مى‌كشند و در هيچ يك از امت‌ها مهدى‌منتظرى غير از او نيست كه انتظارش كشيده‌شود [از ما است‌].

[19] و بآخر عن سلمان (ره‌)، قال‌: قلتم‌:كان الف نبى‌ و الف وصى‌ فاهتدت الانبياء والاوصياء و ضل‌ّ وصيّى‌ نبينا من بينهم‌؟كذبتم و اللَّه ما ضل‌ّ ولكنه كان هادياً مهدياً.

در روايت ديگرى از سلمان نقل مى‌كندكه گفت‌: گفتيد كه هزار پيامبر بودند كه هزاروصى داشتند و همه انبيا و اوصيا به راههدايت رفتند و در اين ميان وصي‌ّ پيامبر ماگمراه شد؟! به خدا قسم كه گمراه نشد و بلكه‌هميشه هدايت‌گر و هدايت شده بود.

[20] و بآخر عن على‌ عليه السّلام أنهقال‌: كان الف وصى‌ و الف نبى‌، واللَّه ما بقَى‌منهم غيرى‌.

و بآخر عن كريم قال‌: شهدت الجمل مع‌عائشة و أنا مملوك‌، لواء عائشة مع مولاى‌،فكنت بين يدى‌ هودجها و هو مجلّل‌بالدروع‌، فبينا نحن كذلك اذ جاء أحنف بن‌قيس‌، فوقف الى مولاى‌ فوعظه و نهاه عماارتكبه و أمره بالرجوع‌، فسكت مولاى‌ عنه‌،و لم يحببه بشى‌ء، و انصرف الاحنف‌، ثم‌تحرك الناس حركة‌، فقيل‌: ما هذا؟ فقالوا:مستأمِن جاء الينا، فنظرنا، فاذا هو عمّار بن‌ياسر، فجاء حتى وقف بين يدى‌ الهودج‌،فقال‌: يا ام‌ّ المؤمنين‌، اتقى‌ اللَّه و لا تسفكى‌هذه الدماء بين يديك و أنت امرأة‌، و لست‌من هذا فى‌ شى‌ء، فانصر فى‌ الى بيتك‌.

فسكتت عنه عائشة و لم تجبه بشى‌ء.

فقال‌: اذكرى‌ اللَّه و القرآن الذى‌ أنزله اللَّه‌فى‌ بيتك على رسوله‌، أما علمت أن رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله جعل علياً عليهالسّلام وصيه على أهله‌، فباذن من خرجت‌؟فاتقى‌ اللَّه و ارجعى‌. فسكتت و لم تجبه‌بشى‌ء، فانصرف‌.

ثم تحرك الناس حركة‌، فقلنا ما هذا؟.فقيل مستأمن جاءنا، فنحن على ذلك‌، اذنظرنا الى على‌ عليه السّلام قد أقبل و عليه‌بُردان و عمامته سوداء متقلّداً بسيفه حتى‌وقف بين يدى‌ الهودج‌، فقال‌: يا عائشة‌، اتقى‌اللَّه ولا تسفكى‌ هذه الدماء اليوم على‌ يديكو بسببك‌، فلست مما هنالك فى‌ شى‌ء أنت‌امرأة‌، فانصرفى‌، فلم تجبه بشى‌ء. فقال‌:اذكّرك اللَّه و القرآن الذى‌ أنزله على رسوله‌فى‌ بيتك‌، أما علمت أن رسول اللَّه صلوات‌اللَّه عليه و آله جعلنى‌ وصياً على أهله‌،فباءذن من خرجت‌؟ فارجعى‌ فسكتت‌، و لم‌تجبه بكلمة‌، فناشدها اللَّه و كلّمها و وعظهافلم تكلّمه‌، فانصرف‌، ودارت الحرب‌.

در روايت ديگرى از علي(عليه السلام) نقل مى‌كندكه فرمود: هزار وصى و هزار پيامبر بوده‌اند.به خدا قسم كه هيچ كدام از آنها غير من باقى‌نمانده است‌.

در روايت ديگرى از كريم نقل مى‌كند:همراه عايشه در جمل شركت كردم‌. من بردهبودم و پرچم عايشه در دست صاحب منبود. من در كنار كجاوه عايشه بودم كه‌زره‌هاى فراوانى بدان بسته شده بود تا ازضربات نيزه و شمشير در امان باشد.

در اين حال احنف بن قيس پيش آمد ومقابل صاحب من ايستاد و او را موعظه كرده‌و او را از ارتكاب چنين عملى نهى كرد و ازاو خواست كه برگردد. صاحب من سكوت‌اختيار كرد و جوابى نداد و احنف برگشت‌.

سپس ديدم كه سپاهيان حركتى كردند!پرسيدم‌: علت چيست‌؟ گفتند: امان داده شده‌اى به سوى ما مى‌آيد. وقتى نگاه كرديم‌،ديديم كه عمار بن ياسر است‌. او پيش آمد تادر مقابل كجاوه ايستاد و گفت‌:

اى ام المؤمنين‌، از خدا بترس و اين‌خون‌ها را نريز. تو يك زن هستى و نبايد دراين گونه كارها دخالت كنى‌، به خانه‌ات‌برگرد.

عايشه سكوت كرد و جوابى نداد.

سپس گفت‌: تو را به خدا و قرآنى كه درخانه‌ات بر رسول او نازل شده است‌، قسممى‌دهم‌، آيا تو نمى‌دانى كه رسول‌اللَّه‌9علي(عليه السلام) را وصى خود بر اهل بيتش قرار داد؟پس در اين صورت با اجازه چه كسى [ازمنزل‌ ]خارج شده‌اى‌؟ از خدا بترس و به‌خانه‌ات باز گرد.

عايشه سكوت كرد و جوابى نداد و عماربازگشت‌.

سپس سپاهيان تكان ديگرى خوردند. ماپرسيديم‌: دوباره چه خبر شده است‌؟ گفتند:امان داده شده‌اى پيش آمده است‌. ما درهمان حال بوديم كه ديديم على پيش آمده‌است در حالى كه دو بُرد بر دوش دارد وعمامه سياهى به سر بسته و شمشير راحمايل كرده است‌. او مقابل كجاوه ايستاد وگفت‌: اى عايشه‌، از خدا بترس و باعث نشوكه امروز اين خون‌ها به خاطر تو بر زمينبريزد. تو زن هستى و سزاوار نيست كه دست‌به چنين كارهايى بزنى‌. برگرد.

عايشه جوابى نداد.

سپس على گفت‌: تو را به خدا و به قرآنى‌كه بر رسولش در خانه تو نازل كرده است‌،قسم مى‌دهم‌، آيا نمى‌دانى كه رسول اللَّه‌9مرا وصى خود بر اهل‌بيتش قرار داد؟ در اين‌صورت با اجازه چه كسى خارج شده‌اى‌؟برگرد.

عايشه جوابى نداد.

علي(عليه السلام) او را به خدا قسم داد و با اوسخن گفت و او را موعظه كرد؛ اما عايشه‌جوابى نداد و به دنبال آن على [به ميان سپاه‌خود ]بازگشت و آتش جنگ شعله‌ور گرديد.

[21] و بآخر عن سلمان الفارسى‌، قال‌:قلت لرسول اللَّه صلوات اللَّه عليه و آله‌: يارسول اللَّه‌، انه لم يكن نبى‌ الا وله وصى‌!فمن وصيك‌؟ قال‌: يا سلمان لم يبين لى‌بعد50 قال‌: فمكثت بعد ذلك ماشاء اللَّه‌، ثم‌دخلت المسجد، فنادانى‌ رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله‌: يا سلمان‌، فأتيته‌.

فقال‌: يا سلمان كنت‌َ قد سألتنى‌ منوصيّى‌ فى‌ امتى‌؟ فمن كان وصّى‌ موسى‌؟فقلت‌: يوشع‌51 و قال‌: لِم كان وصيته‌؟ قلت‌:الله و رسوله أعلم‌. قال‌: لانه كان أعلم اُمته من‌بعده‌، و أعلم اُمتى من بعدى علي‌ّ بن أبى‌طالب و هو وصيّى‌.

حديث ديگرى از سلمان فارسى روايتمى‌كند كه گفت‌: به رسول اللَّه‌9 گفتم‌: اى‌رسول‌ خدا، هيچ پيامبرى نبوده است‌، مگراينكه وصيّى داشته است‌! پس وصي‌ّ شماكيست‌؟

فرمود: اى سلمان براى من كسى معيّن‌نشده است‌.52

سلمان مى‌گويد: بعد از آن تا مدتى كه‌خدا بخواهد مكث كردم و سپس وارد مسجدشدم‌. بلافاصله رسول اللَّه‌9 مرا صدا زد.من نزد وى رفتم‌.

از من پرسيد: اى سلمان‌، از من سؤال‌كرده بودى كه وصي‌ّ من در ميان امتم‌كيست‌؟ حال به من بگو كه وصى موسي(عليه السلام)چه كسى بود؟ جواب دادم‌: يوشع‌: او پرسيد:براى چه يوشع‌، وصى او بود؟ گفتم‌: خدا ورسولش بهتر مى‌دانند. آن حضرت گفت‌:زيرا كه يوشع داناترين فرد بعد از موسى بودو داناترين فرد امتم بعد از من‌، على بنابى‌طالب است و او وصى من مى‌باشد.

[22] و بآخر عن أبى‌ رافع‌، قال‌: لما كان‌اليوم الذى‌ قبض فيه رسول اللَّه صلّى اللَّهعليه و آله‌، اُغمى‌ عليه‌، ثم آفاق و أنا أبكى‌ وأقول‌: من لنا بعدك يا رسول اللَّه‌؟ فقال‌: لكم‌بعدى‌ اللَّه تعالى ذكره و وصيّى‌ على‌ صالح‌المؤمنين‌.

در حديث ديگرى از ابورافع روايت‌مى‌كند كه گفت‌: روزى كه رسول اللَّه‌9 درآن رحلت كرد يك بار آن حضرت‌9بيهوش شد. سپس به هوش آمد در حالى كه‌من گريه مى‌كردم و مى‌گفتم‌: بعد از تو چه‌كسى را داريم اى رسول اللَّه‌؟ آنحضرت‌9 فرمود: بعد از من خداى تبارك‌و تعالى و وصى من على را داريد كه‌صالح‌ترين مؤمنان است‌.

[23] و بآخر عن حسن الصنعانى‌، قال‌:سمعت علياً عليه السّلام يقول‌: نحن النجباء.و افراطنا افراط الانبياء و أنا وصي‌ّ الاوصياء.

قال القاضى المصرى‌: و نحن بعد هذانحكى‌ مما رواه الطبرى‌ هذا من مناقب على‌صلوات اللَّه عليه و فضائله الموجبة لماخالفه هو لنؤكّد بذلك ما ذكرناه عنه من‌اغفاله أو جهله أو تعمده أو تجاهله خلاف مارواه‌، و تقديمه أبابكر و عمر و عثمان على‌على‌ عليه السّلام‌.

الاخبار عن كون على‌ صلوات اللَّه عليه‌وصّى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و أنه‌أحب الخلق الى اللَّه و الى رسوله صلّى اللَّه‌عليه و آله و خير الخلق و البشر.

و در حديث ديگرى از حسن صنعانى‌روايت مى‌كند كه گفت‌: شنيدم كه‌اميرالمؤمنين‌(عليه السلام) مى‌فرمايد:

ما از نجبا هستيم و اجر و ثواب و تقدم‌ما همانند اجر و ثواب و تقدم انبياى الهى‌است و من وصى اوصياء هستم‌.

]هنگامى كه رسول اللَّه‌9 به مكه‌رسيد، علي(عليه السلام) هم از يمن به مكه رسيد. آن‌حضرت به همراه خود قربانى آورده بود كهآياتى در مورد متعه بين عمره و حج بر اونازل شد. آن حضرت به كسانى كه قربانيهمراه نياورده بودند، دستور داد كه حج تمتع‌به جاى آورند و خودش از آن‌جا كه قربانى‌آورده بود، بر احرامش باقى ماند؛ زيراخداوند فرموده بود: وَ لاَ تَحْلِقُوا رُوسَكُم‌ْ حَتَّييَبْلُغ‌َ الْهَدْى‌ مَحِلَّه‌ُ53

و هنگامى كه علي(عليه السلام) به آن حضرت‌رسيد، از او سؤال كرد: چگونه محرم شدى‌اى على‌؟ جواب داد: گفتم‌: خدايا به همان‌نيتى محرم مى‌شود كه رسول تو محرم شده‌است‌. آن حضرت‌9 فرمود: پس محلنشو؛54 زيرا من قربانى آورده‌ام‌، و اگر دوباره‌به حج مى‌آمدم‌، قربانى نمى‌آوردم و آن راحج تمتع قرار مى‌دادم‌.[

قاضى نعمان مصرى‌، پس از نقلاحاديث ياد شده از كتاب "غديرخم‌" طبرى‌و پس از مقدارى بحث و بررسى و انتقاد ازطبرى كه چگونه با نقل اين همه حديث‌،تقدم علي(عليه السلام) را نپذيرفته‌، مى‌نويسد:

«حال به نقل احاديثى ديگر از طبريمى‌پردازيم كه آنها را در فضيلت علي(عليه السلام)روايت كرده است‌. بسيار روشن است كه اين‌احاديث چيزى را ثابت مى‌كند كه او با آن‌مخالفت مى‌كرده است [تقدم علي(عليه السلام)]. و مادر اين‌جا بار ديگر بر ادعاى خويش تأكيدمى‌ورزيم كه وى اغفال شده يا خود را به‌تغافل زده است و يا عالماً، عامداً بر خلاف‌آنچه روايت كرده‌، عمل نموده است وابوبكر، عمر و عثمان را بر على مقدم دانسته‌است‌».

[حديث الطير]

[24] الطبرى‌ باسناد له رفعه الى أبى‌أيوب الانصارى‌، قال‌: اهدى‌ الى رسول اللَّه‌صلّى اللَّه عليه و آله طير يقال له‌: الحَجَل‌،فوُضع بين يديه‌.

فقال‌: اللهم‌ّ ائتنى‌ بأحب‌ّ خلقك اليك‌يأكل معى‌ من هذا الطعام‌.

و كان أنس بن مالك و عائشة و حفصة‌قريباً منه فقالت عائشة‌: اللهم‌ّ اجعله أبابكر. وقالت حفصة‌: اللهم‌ّ اجعله عمر. و قال أنس‌:اللهم‌ّ اجعله سعد بن عُبادة ـ أو رجلاً من‌الانصار ـ.

و قال‌: وَ حُرِّك‌ الباب‌. فقال‌: يا أنس انظرمن بالباب‌. قال أنس‌: فخرجت‌، فأذا هو على‌أبى‌ طالب عليه السّلام‌.

فقلت له‌: النبى‌ على حاجة‌! فرجع على‌عليه السّلام و مكث رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله ماشاء اللَّه‌، ثم رفع رأسه و قال‌:اللهم‌ّ ائتنى‌ بأحب‌ّ خلقك‌ اليك‌ ليأكل معى‌من هذا الطعام‌. ثم قال‌: و حرَّك‌ الباب ثانية‌،ثم قال رسول اللَّه‌: يا أنس انظر من بالباب‌.فخرجت فأذا هو على‌ بن أبى‌ طالب عليه‌السّلام‌. فقلت له‌: النبى‌ على حاجة‌! فانصرف‌.

فمكث رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله ماشاءاللَّه‌، ثم رفع يديه‌، و قال‌: اللهم‌ّ ائتنى‌ به‌الساعة‌. قال‌: و حُرِك‌ الباب‌. ثم قال‌: يا أنس‌انظر من الباب‌. قال أنس‌: فخرجت فاذا هوعلى‌ بن أبى‌ طالب عليه السّلام‌، فقلت له‌:النبّى‌ على حاجة‌! قال‌: فوضع يده عليصدرى‌ ثم دفعنى‌ فألصقنى‌ بالحائط‌، ثم‌دخل‌، قال‌: فلما رآه رسول اللَّه صلّى اللَّه عليهو آله عانقه‌، ثم قال‌: اللهم‌ّ و الّى‌ اللهم‌ّ و الي‌ّ(يعنى انه أحب خلقك اليك‌ و الي‌ّ) ثم قال‌له‌: يا على‌ ما حبسك‌؟ قال‌: جئت ثلاث‌مرات كل ذلك يردنى‌ أنس‌. فنظر الي‌ّ النبى‌،و قال‌: ما حملك على هذا يا أنس‌؟ فقلت‌: يارسول اللَّه أردت أن تكون الدعوة لرجل من‌قومى‌ الانصار! فقال لى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله‌: لست بأول من أحب‌ّ قومه‌.

و جاء الطبرى‌ لهذا الحديث بروايات‌كثيرة و طرق شتي‌َ. و رواه غيره كثير و هو من‌مشهور الاخبار.55

[حديث پرنده‌]

طبرى با سندى كه آن را به ابوايوب انصاريمى‌رساند، روايت مى‌كند كه وى گفت‌:پرنده‌اى به نام حَجَل را بريان كردند و پيش‌رسول اللَّه‌9 گذاشتند. آن حضرت‌9دست به دعا برداشت و فرمود: خدايا،محبوب‌ترين بنده خود را بفرست تا اين مرغ‌را با من بخورد.

در اين هنگام‌، أنس بن مالك‌، عايشه وحفصه نزد آن حضرت‌9 بودند. از اين روعايشه گفت‌: خدايا اين شخص را ابوبكر قراربده و حَفصه گفت‌: خدايا اين شخص را عمرقرار بده و أنس گفت‌: خدايا اين شخص راسعد بن عباده ـ يا مردى از انصار ـ قرار بده‌.

ابو ايوب مى‌گويد: در به صدا در آمد وپيامبر فرمود: اى أنس‌، نگاه كن ببين چه‌كسى پشت در است‌؟ انس گفت‌: پشت دررفتم و ديدم كه على بن ابى‌طالب است‌.گفتم‌: پيامبر مشغول كارى هستند. به دنبال‌آن علي(عليه السلام) برگشت و رسول اللَّه‌9 تامدتى صبر كرد و آن‌گاه سرش را به سوى‌آسمان گرفت و عرض كرد: خدايا،محبوب‌ترين بنده‌ات را بفرست تا اين غذا رابا من بخورد.

كمى بعد در براى دومين بار به صدا درآمد. رسول اللَّه‌9 فرمود: اى انس‌، ببين‌چه كسى پشت در است‌. رفتم و ديدم على‌بن ابى‌طالب است‌. گفتم‌: پيامبر مشغول‌كارى هستند. على دوباره برگشت وپيامبر(صلى الله عليه) تا مدتى ديگر صبر كرد و آن‌گاه‌دست‌هايش را به سوى آسمان گرفت وعرض كرد: خدايا او را در همين ساعت‌برسان‌. بلافاصله در به صدا در آمد و آن‌حضرت فرمود: اى انس‌، ببين چه كسيپشت در است‌.

انس گفت‌: در را باز كردم و ديدم على بن‌ابى‌طالب پشت در است‌. به او گفتم‌: پيامبرمشغول كارى هستند؛ اما على دستش را برسينه‌ام گذاشت و مرا هل داد و به ديوارحياط چسبانيد و داخل شد.

هنگامى كه رسول اللَّه‌9 وى را ديد. بااو معانقه كرد و سپس دوبار فرمود: خدايا اومحبوب‌ترين فرد نزد تو و من است‌.

سپس پرسيد: اى على‌، چه چيزى تو رامانع شده بود؟

جواب داد: سه مرتبه آمدم كه هر بار أنس‌مرا رد كرد.

رسول اللَّه‌9 نگاهى به من كرد و گفت‌:چرا چنين كردى اى انس‌؟!

گفتم‌: اى رسول‌ خدا، دوست داشتم كهاين دعوت براى فردى از انصار باشد! آن‌حضرت فرمود: تو اولين كسى نيستى كهقومش را دوست مى‌دارد.

طبرى اين حديث را با روايت‌هاى‌گوناگون و از طرق مختلف نقل كرده است وبسيارى از محدثان آن را ذكر كرده‌اند و ازاخبار مشهور به شمار مى‌آيد.56

[حديث اللحم المشوى ]

[25] و روى ايضاً حديثاً باسناد له يرفعه‌أبى رافع‌، قال‌: أصبت لحماً، فصنعته للنبى‌صلّى اللَّه عليه و آله و لم يكن قريب عهدبلحم‌، فأتيته به على خلوة ليصيب منه‌. فقاللى‌: كأنك‌ أتيتنى‌ به خالياً لاصيبه وحدى‌.قلت‌: نعم‌، با رسول اللَّه‌. قال‌: أما و اللَّه على‌ذلك ليأكله معى‌ رجل يحب‌ّ اللَّه‌َ و رسوله‌َ، ويحبّه اللَّه‌ُ و رسوله‌ُ، و وضعته بين يديه‌، وقمت الى باب الحجرة‌، فرددته‌، فأتى على‌عليه السّلام يستأذن على رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله‌. فقلت له‌: هو على حاجة‌.فنادانى‌ رسول اللَّه‌: افتح له‌، ففتحت له‌،فدخل على‌ عليه السّلام‌، فأكل معه‌، ما أكل‌معه أحد غيره‌. فقلت‌: صدق اللَّه و رسوله‌.

[حديث گوشت كباب شده‌]

هم‌چنين طبرى حديث مرفوعى ازابورافع روايت مى‌كند كه گفت‌: گوشتى به‌دست آوردم و از آن‌جا كه پيامبر مدت‌ها بودگوشت نخورده بود، آن را براى آن حضرتآماده كردم و در وقت خلوتى برايش بردم تااز آن استفاده كند.

فرمود: گويى در وقت خلوتى آن راآورده‌اى تا به تنهايى بخورم‌. گفتم‌: بلى اى‌رسول‌ خدا.

گفت‌: اما به خدا قسم اين گوشت را كسى‌با من مى‌خورد كه خدا و رسولش را دوست‌دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند.

آن را در مقابلش گذاشتم و به طرف دراتاق رفتم و آن را بستم‌. پس از لحظه‌اى‌علي(عليه السلام) آمد و اجازه ورود خواست‌. گفتم‌:پيامبر مشغول كارى است‌؛ امّا رسولاللَّه‌9 مرا صدا زد و گفت‌: در را برايش بازكن‌. در را باز كردم و علي(عليه السلام) داخل شد وهمراه آن حضرت غذا را خورد و فرد ديگريبا آنها نبود و من پيش خود گفتم‌: صدق اللَّه‌و رسوله‌.

[26] و بآخر عن أبى‌ رافع أيضاً، قال‌:صنع زيد بن حارثة للنبى‌ صلّى اللَّه عليه وآله طعاماً، فأتاه به‌. و عنده نفر من أصحابه‌، وفيهم أبوبكر و عمر، فوضعه بين أيديهم‌.فقال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: ليَدخلُن‌ّعليكم الا‌ن رجل يحب‌ّ اللَّه و رسوله و يحبّه‌اللَّه‌ُ و رسوله‌ُ. فقال أبوبكر: اللهم‌ّ اجعله‌عبدالرحمن يعنى‌ ابنه‌. و قال عمر: [اللهم‌]اجعله عبداللَّه يعنى‌ ابنه‌َ. ثم نظروا الى‌شخص مقبل بين النخيل‌، فقالوا: هذا رجل‌قد أقبل‌. فقال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه وآله‌: كن علياً. فاذا هو على‌. فجاء حتى دخل‌عليهم‌.

حديث ديگرى از ابورافع روايت مى‌كندكه گفت‌: زيد بن حارثه براى پيامبر اکرم (صلى الله عليه)غذايى آماده كرد و برايش آورد. عده‌اى ازاصحاب آن حضرت و از جمله ابوبكر و عمرنزد آن حضرت بودند.

رسول اللَّه‌9 فرمود: الان مردى واردمى‌شود كه خدا و رسولش را دوست دارد وخدا و رسول هم او را دوست دارند.

ابوبكر گفت‌: خدايا اين شخص راعبدالرحمان‌، يعنى پسر وى‌، قرار بده و عمرگفت‌: [خدايا] اين شخص را عبداللَّه‌، يعنى‌پسرش‌، قرار بده‌.

آن‌گاه به شخصى كه از ميان نخل‌ها پيش‌مى‌آمد، نگاه كردند و گفتند: اين همان‌شخص است كه مى‌آيد.

رسول اللَّه‌9 گفت‌: اى آينده‌، على‌باش‌. و ناگهان ديدند كه او على است و پيش‌آمد تا بر آنها وارد شد.

[عائشة تعترف بفضله‌]

[27] و بآخر يرفعه الى جُميع بن عُمير،قال‌: دخلت مع عمتى‌ [الى ]عائشة‌،فسألتها: أي‌ُّ النساء كانت أحب‌َّ الى رسول اللَّه‌صلّى اللَّه عليه و آله‌؟ فقالت‌: فاطمة رضوان‌اللَّه عليها. فقالت لها: فمن كان أحب‌َّ اليه من‌الرجال‌؟ قالت‌: بعلُها على‌ بن أبى‌ طالب‌، ولقد كان كما علمت [صوّاما] قواماً.

[اعتراف عايشه به فضل على‌(ع‌)]

در حديث مرفوعه ديگرى از جميع بن‌عمير روايت مى‌كند كه گفت‌: همراه عمه‌ام‌نزد عايشه رفتم‌. عمه‌ام از او پرسيد: كدام يك‌از زنان نزد رسول اللَّه‌9 محبوب‌تر بودند؟جواب داد: فاطمه رضوان اللَّه عليها. از اوپرسيد: كدام يك از مردان نزد وى محبوب‌تربودند؟ جواب داد: شوهرش‌، على بنابى‌طالب و چنان كه مى‌دانى او بسيارروزه‌دار و بسيار نمازگزار بود.

[28] قال‌: و سألتها امرأة فى‌ مقام آخر:من كان أحب أصحاب رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله‌؟ قالت‌: علي‌ّ بن أبى‌ طالب‌. ماظنكم برجل سالت نفس‌ُ رسول اللَّه صلّياللَّه عليه و آله فى‌ يده‌، فمسح بها وجهه‌.

در حديثى ديگر مى‌گويد: در جايى ديگرزنى از او پرسيد: چه كسى محبوب‌ترين‌اصحاب رسول اللَّه‌9 بود؟ جواب داد:على بن ابى‌طالب و در ادامه گفت‌: چه فكرمى‌كنيد درباره مردى كه رسول اللَّه‌9 برروى دست او جان داد، و او دستانش را برصورت خود كشيد؟

[29] و بآخر عن جُميع بن عُمير أيضاً،أنه قال‌: قالت عمتى لعائشة‌: ما حملك عليالخروج علي‌َ على‌ عليه السّلام‌؟ فقالت‌:دعينى عن هذا، و اللَّه‌، ما كان أحد من‌الرجال أحب‌ّ الى رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه وآله من على‌ عليه السّلام‌، ولا فى‌ النساء من‌فاطمة‌.

هم‌چنين در حديث ديگرى از جميع بن‌عمير روايت مى‌كند كه گفت‌: عمه‌ام ازعايشه پرسيد: چرا ضد علي(عليه السلام) خروج‌كردى‌؟ جواب داد: مرا از پاسخ معذوردار، به‌خدا قسم كه نزد رسول اللَّه هيچ يك از مردان‌محبوب‌تر از على و هيچ يك از زنان‌محبوب‌تر از فاطمه نبودند.

[30] و بآخر، أنه قيل لعائشة‌: كيف كانت‌منزلة على‌ فيكم‌؟ قالت‌: سبحان اللَّه‌!أتسألونى‌ عن رجل لما قُبض رسول اللَّهصلّى اللَّه عليه و آله‌، قال الناس‌: أين يدفن‌؟فقال على‌ عليه السّلام‌: انه ليس بأرضكم هذه‌بقعة أحب الى اللَّه من البقعة التى‌ قبض فيهارسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌، فادفنوه بها.

و كيف تسألونى‌ عن رجل فاضت‌57 نفس‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله فى‌ يدهفمسح بها وجهه‌؟

و كيف تسألونى‌ عن رجل وضع يده من‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله موضعاً لم‌يضع أحد يده عليه غيره (تعنى‌ على سوءئه‌عند غسله‌). و كان أحب‌َّ الناس الى رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌.

فقيل لها: فكيف خرجت عليه مع علمك‌هذا فيه‌؟ قالت‌: دعونى‌ من هذا! فلو قَدرت‌ُ أن‌أفتدى‌ منه بما على الارض لفعلت‌ُ.58

در حديث ديگرى مى‌گويد: از عايشه‌پرسيده شد: منزلت على در ميان شماچگونه بود؟ جواب داد: سبحان‌اللَّه‌! آيا از من‌درباره مردى سؤال مى‌كنيد كه وقتى رسول‌اللَّه‌9 قبض روح شد، مردم مى‌پرسيدند:او كجا دفن مى‌شود؟ علي(عليه السلام) گفت‌: درسرزمين شما و در پيشگاه خداوند بقعه‌اى‌محبوب‌تر از اين بقعه‌اى كه رسول اللَّه‌9در آن قبض روح شد، وجود ندارد، پس او رادر همين جا دفن كنيد. و چگونه از من درباره‌مردى سؤال مى‌كنيد كه رسول اللَّه‌9 برروى دست او قبض روح شد و او دستانش رابر صورت خويش كشيد. و چگونه از من‌درباره مردى سؤال مى‌كنيد كه دستش را برجايى از بدن رسول اللَّه‌9 گذاشت كه هيچ‌كس غير از او دستش را بر آن‌جا نگذاشت‌؟(منظورش مسح عورت به هنگام غسل بود.)و او محبوب‌ترين شخص نزد رسول‌اللَّه‌9 بود.

در اين هنگام از وى سؤال شد: چرا ضدّوى خروج كردى در حالى كه اينها رامى‌دانستى‌؟ گفت‌: مرا از اين معاف داريد. اگرمى‌توانستم كه در مقابل اين خطا، تمام زمين‌را به فديه بدهم اين كار را مى‌كردم‌.59

[31] عن مسروق‌، قال‌: دخلت على‌عائشة فقالت لى‌: يا مسروق‌: انك‌ من أبرّولدى‌ بى‌، و انى‌ أسألك‌ عن شيى‌ء فأخبرنى‌به‌. فقلت‌: سلى‌ يا امّاه عمّاشئت‌. قالت‌: و أين‌قتله‌؟ قلت‌: على نهر يقال لاعلاه تامرا، ولاسفله‌60 النهروان بين [اخافيق و طرفاء]61فقالت‌: لعن اللَّه فلاناً (تعنى عمرو بن‌العاص‌) فانه أخبرنى‌ أنه قتله على نيل مصر62قال مسروق‌: يا امّاه‌! فأنى‌ أسألك‌ بحق‌ّ اللَّه‌[و] حق رسوله و حقى فانى‌ ابنك‌63 لماأخبرتينى‌ بما سمعت من رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله فيهم‌. قالت‌: سمعته يقول فيهم‌[أهل النهروان‌]: هم شرّ الخلق و الخليقة‌يقلتهم خير الخلق و الخليقة‌، و أقربهم الى‌اللَّه وسيلة‌.64 قال مسروق‌: و كان الناسيومئذٍ اخماساً، فأتيتها بخمسين رجلاً ـعشرة من كل خمس (ره‌) فشهدوا لها أن علياًعليه السّلام قتله‌.65

از مسروق روايت مى‌كند كه گفت‌: نزدعايشه رفتم به من گفت‌: اى مسروق‌، تو ازنيكوكارترين فرزندانم نسبت به من هستى‌. ازتو سؤالى دارم كه مى‌خواهم برايم توضيح‌دهى‌. گفتم‌: اى مادر، از هر چه مى‌خواهى‌سؤال كن‌.

پرسيد: چه كسى «مُخدَج‌» را كشت‌؟

گفتم‌: على بن ابى‌طالب‌.

پرسيد: كجا او را كشت‌؟

گفتم‌: در كنار نهرى كه به بالاى آن «تامرا»و به پايين آن «نهروان‌»66 گفته مى‌شود و بين‌«اخافيق و طرفاء»67 واقع شده است‌. پسگفت‌: خدا فلانى (يعنى عمرو بن عاص‌) رالعنت كند؛ زيرا به من خبر داد كه وى را دركنار رود نيل كشته است‌.68

مسروق گفت‌: اى مادرم‌! تو را به حق‌خدا و رسولش و حق [فرزندى‌ام‌] قسم‌مى‌دهم كه مرا از آنچه رسول‌ اللَّه‌9 درباره‌آنها گفته است‌، باخبر كن‌.

پس عايشه گفت‌: از آن حضرت شنيدم‌كه درباره آنها [اهل نهروان‌ ]مى‌گفت‌: آنهابدترين مخلوقات خدا هستند كه بهترين ونزديك‌ترين خلق‌ِ به خدا آنها را مى‌كشد.

مسروق گفت‌: در آن روزگار مردم پنج‌دسته بودند كه پنجاه نفر ـ از هر دسته ده نفر ـرا نزد وى آوردم و همگى شهادت دادند كه‌علي(عليه السلام) اين شخص را كشته است‌.69

[حب الرسول له ]

[32] و بآخر عن ابن بُريدة‌: أن نفراً دخلواعلى أبيه بريدة‌، فقالوا له‌: أخل لنا، فأمر منحوله بالقيام‌، قال فبقيت‌ُ معه‌. فنظروا الى‌. وقالوا: تنح‌ّ. فقال أبى‌: أما ابنى‌ فلا. فقالوا: أمااذا رضيت به فقد رضينا. حدثنا أى‌ الناس كان‌أحب‌َّ الى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌؟قال [أبى‌]: كان أحب‌َّ الناس اليه على‌ بن أبى‌طالب‌.

[علاقه پيامبر به او]

در حديث ديگرى از ابن بريده روايت‌مى‌كند: عده‌اى نزد پدرم آمدند و به وى‌گفتند: مجلس را براى ما خلوت كن‌. پدرم بهاطرافيان دستور داد كه بروند. همگى رفتند وفقط من باقى ماندم‌. به من گفتند: تو هم برو؛اما پدرم گفت‌: فرزندم نمى‌رود. گفتند: اگر تومى‌خواهى او حاضر باشد، مانعى ندارد.حال بگو كه محبوب‌ترين فرد نزد رسول‌اللَّه‌9 چه كسى بود؟ [پدرم‌] گفت‌:محبوب‌ترين فرد نزد رسول اللَّه‌9 على بن‌ابى‌طالب بود.

[33] و بآخر عن أبى‌ رافع‌، أنه قال‌: قالرسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله لعلى‌ عليه‌السّلام‌: أما ترضي‌َ أن تكون أخى‌ فى‌ الدنيا والا‌خرة‌، و أنك خير اُمتى‌ فى‌ الدنيا و الا‌خرة‌.

در حديث ديگرى از ابورافع روايت‌مى‌كند كه گفت‌: رسول اللَّه‌9 به علي(عليه السلام)گفت‌: آيا به اين راضى نيستى كه برادرم دردنيا و آخرت و بهترين فرد امت من در دنيا وآخرت هستى‌؟

[علي‌ّ خير البشر]

[34] و بآخر عن الحويرث‌، قال‌: رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: الحسن و الحسينسيد اشباب أهل الجنة و أبوهما خير منهما.

[على برترين انسان‌]

در حديث ديگرى از حويرث روايت‌مى‌كند: رسول اللَّه‌9 فرمود: حسن وحسين سرور جوانان اهل بهشتند و پدرشان‌از آنها برتر است‌.

[35] و بآخر عن عطاء، قال‌: سألتعائشة عن على‌ عليه السّلام‌. فقالت‌: ذلك‌خير البشر لايشك‌ّ فيه الا من كفر.

در حديث ديگرى از عطا روايت مى‌كند:از عايشه درباره علي(عليه السلام) سؤال كردم‌، عايشه‌گفت‌: او بهترين مخلوق است و هر كس در اوشك كند كافر شده است‌.

[36] و بآخر عن جابر أِنه سأل النبّى‌ عن‌على‌ عليه السّلام‌، فقال رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله ذلك خير البشر. و فى‌ رواية اخرى‌عنه أنه قال‌: ذلك خير البرية‌.

در حديث ديگرى از جابر روايت مى‌كندكه او از پيامبر(صلى الله عليه) درباره علي(عليه السلام) سؤال كرد.رسول‌ اللَّه‌9 فرمود: او بهترين بشر است‌.و در روايت ديگرى از آن حضرت آمده است‌كه فرمود: او بهترين مخلوق است‌.

[37] و عن حُذيفة بن اليمان‌، قال‌: قال‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: على‌ خيرالبشر و من أبي‌َ فقد كفر.

از حديفة بن يمان روايت شده است كه‌گفت‌: رسول اللَّه‌9 فرمود: على بهترين‌بشر است و هر كس از پذيرش اين مطلب‌خوددارى كند، بى‌ترديد كافر شده است‌.

[38] و بآخر عن حذيفة ايضاً، أنه سُئل‌عن على‌ السّلام فقال‌: ذلك خير هذه الامة‌بعد نبيها لايَشك‌ فيه الا منافق‌.

در حديث ديگرى از حديفه آمده است‌:از آن حضرت درباره علي(عليه السلام) سؤال شده‌فرمود: او بعد از من بهترين فرد اين امت‌است و كسى در او شك نمى‌كند مگر اين كه‌منافق باشد.

[39] و عن ابن مسعود، أنه قال‌: قرأت‌على رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله سبعين‌سورة و ختمت القرآن على خير الناس بعده‌.فقيل من هو؟ فقال‌: على‌ بن أبى‌ طالب‌.صلوات اللَّه عليه‌.

از ابن مسعود روايت مى‌كند كه گفت‌:هفتاد سوره را نزد رسول اللَّه‌9 قرائت كردم‌و سپس قرآن را نزد بهترين فرد بعد از او ختم‌كردم‌.

از او پرسيده شد: او چه كسى است‌؟جواب داد: على بن ابى‌طالب‌.

[الحسين و عبداللَّه بن عمرو بن‌العاص‌]

[40]: و بآخر عن اسماعيل بن [رجاء]عن أبيه‌، قال‌: كنت جالساً مع عبداللَّه بن‌عمرو بن العاص و [أبى‌]70 سعيد الخُدرى‌بالمدينة فى‌ حلقة بمسجد الرسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله‌، فمرّبنا الحسين بن على‌ عليهالسّلام

[فسلّم‌، ورد عليه القوم‌]71، و سكت عبداللَّه‌بن عمرو بن العاص‌، ثم اتبعه‌: و عليك‌السّلام و رحمة اللَّه بعد ما فرغ القوم‌، ثم قال‌:ألا اخبركم بأحب‌ِّ أهل الارض الى أهل‌السماء؟ قلنا: بلى‌! قال‌: هو هذا المُقفى‌72 و ماكلّمنى‌ كلاماً منذ ليالى‌ صفين‌، ولئن رضى‌عنى‌ أحب الى‌ من أن يكون لى‌ حمر النعم‌.

فقال أبو سعيد: فان شئت انطلقنا اليه‌فاعتذرت‌َ اليه‌، قال‌: نعم‌. فتواعدا أن يغدوااليه‌، فغدوت معهما، فدخل أبوسعيد ودخلت معه‌. فجلس أبو سعيد الى جانب‌الحسين عليه السّلام‌، و استأذنه لعبداللَّه بن‌عمرو. فقال له‌: يابن رسول اللَّه مررت‌َ بناأمس‌. فقال لنا [عبداللَّه‌ ]كيت و كيت‌. فقلت‌له‌: ألا تمضى‌ تعتذر اليه‌. فقال‌: نعم و قد جاءيعتذر اليك‌، فَأذن له يابن رسول اللَّه‌. فأذن‌له‌، فدخل عبدُاللَّه بن‌ُ عمرو بن العاص‌، وأبوسعيد جالس الى جانب الحسين عليه‌السّلام‌، فسلّم‌، ثم وقف‌، فانزجل‌73 له أبوسعيد. فجذب الحسين عليه السّلام أبا سعيداليه ثم تركه‌، فانزجل له‌، فجلس بينهما. فقالله أبو سعيد: حديثك‌ يا عبدَاللَّه‌. قال‌[عبداللَّه ]: نعم‌، قلت ذلك و أشهد أنه أحب‌ُّأهل الارض الى أهل السماء. قال له الحسينعليه السّلام‌: [أ] فتعلم أنى أحب أهل الارض‌الى أهل السماء و تقاتلنى‌ أنا و أبى‌ يوم‌صفين‌؟ و اللَّه ان أبى‌ لخير منى‌. قال‌[عبداللَّه‌]: أجل و اللَّه ما أكثرت لهم سواداً، ولا اخترطت سيفاً معهم‌، ولا رميت معهم‌بسهم‌، و لا طعنت معهم برمح‌، ولكن كانأبى‌ قد شكانى‌ الى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه‌و آله‌، و قال‌: هو يصوم النهار و يقوم الليل‌، وقد أمرته أن يرفق بنفسه‌، فقد عصانى‌. فقال‌لى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: أطع‌أباك‌. فلما دعانى‌ الى‌ الخروج معه‌، فذكرت‌قول رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: أطع‌أباك‌، فخرجت معه‌.

فقال له الحسين عليه السّلام‌: أما سمعتقول‌َ اللَّه [عزوجل‌]74 «وَ ان‌ْ جَاهَدَاك‌َ لِتُشْرِك‌َبِى‌ مَا لَيْس‌َ لَك‌َ بِه‌ِ عِلْم‌ٌ فَلاَ تُطِعْهُمَا»75 و قول‌َرسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: انما الطاعة‌فى‌ المعروف‌، و قوله‌: لاطاعة لمخلوق فى‌معصية الخالق‌؟!

قال‌: بلى‌، قد سمعت ذلك يابن رسول‌اللَّه‌، و كأنى‌ لم أسمعه الا اليوم‌.

[حسين و عبداللَّه پسر عمروپسرعاص‌]

در حديث ديگرى از اسماعيل بن [رجاء]از پدرش روايت مى‌كند كه گفت‌: همراه‌عبداللَّه بن عمرو بن عاص و [ابى‌]76 سعيدخدرى در مسجد مدينه دور هم نشسته‌بوديم كه حسين بن علي(عليه السلام) از كنار ماگذشت [و سلام كرد و افراد جواب سلامش‌را دادند.]77 عبداللَّه بن عمرو بن عاص‌سكوت اختيار كرد و بعد از آن‌كه همه جوابسلامش را دادند، جواب سلام را داد و سپس‌گفت‌: آيا به شما نگويم كه محبوب‌ترين فردروى زمين نزد اهل آسمان‌ها كيست‌؟ گفتيم‌:چرا! گفت‌: او همين مُقَفّي‌َ78 [كسى كه پشت‌او به سوى شما است‌] مى‌باشد. او بعد ازجنگ صفين تاكنون با من صحبت نكرده‌است و [با من قهر است و ]رضايت او براى‌من از داشتن شتران سرخ مو بهتر است‌.

ابوسعيد گفت‌: اگر بخواهى باهم پيش اومى‌رويم تا از او عذرخواهى كنى‌. عبداللَّه‌گفت‌: باشد. سپس باهم قرار گذاشتند كه فرداصبح نزد او بروند.

فرداى آن روز من نيز همراه آنان رفتم‌.ابتدا ابوسعيد داخل شد و من به دنبال وى‌وارد شدم‌. ابوسعيد كنار حسين(عليه السلام) نشست‌تا از او براى عبداللَّه بن عمرو اجازه ورودبگيرد و گفت‌: اى پسر رسول اللَّه‌، ديروز ازكنار جمع ما رد مى‌شدى كه [عبداللَّه‌ ]به ماچنين و چنان گفت‌. من به او گفتم‌: آيانمى‌خواهى نزد او بروى و عذرخواهى كنى‌؟گفت‌: چرا. حال آمده كه عذرخواهى كند.پس اجازه دهيد كه داخل شود.

حسين(عليه السلام) اجازه داد و عبداللَّه بن عمروبن عاص وارد شد و سلام كرد. آن دو جواب‌سلامش را دادند و ابوسعيد كمى ازحسين(عليه السلام) فاصله گرفت تا عبداللَّه بين او وحسين بنشيند. ابوسعيد به او گفت‌: اى‌عبداللَّه‌، گفتار ديروزت را بگو. [عبداللَّه‌]گفت‌: بلى من چنين گفته‌ام و شهادت مى‌دهم‌كه او محبوب‌ترين فرد روى زمين در پيشگاه‌اهل آسمان است‌.

حسين(عليه السلام) پرسيد: آيا مى‌دانى كه من‌محبوب‌ترين فرد نزد اهل آسمان هستم و بااين حال در صفين با من و پدرم جنگيدى‌؟!به خدا قسم كه پدرم بهتر از من بود.

[عبداللَّه‌] گفت‌: بلى همين طور است وبه خدا قسم كه من نه براى آنها سياهى لشكرشدم و نه شمشيرى كشيدم و نه تيرى‌انداختم و نه نيزه‌اى پرتاب كردم‌. [قضيه ازاين قرار است كه در زمان رسول‌ خدا] پدرم ازمن نزد رسول اللَّه‌9 شكايت كرد و گفت‌:او تمام روزها روزه مى‌گيرد و تمام شب را به‌عبادت مى‌پردازد و من به او امر كرده‌ام كه‌نسبت به خود ملايم‌تر باشد، اما از اطاعت‌من سرپيچى مى‌كند. پس از آن رسول‌اللَّه‌9 به من گفت‌: از پدرت اطاعت كن‌.براى همين هنگامى كه مرا به خروج برايجنگ فراخواند، سخن رسول اللَّه‌9 را به‌ياد آوردم كه فرموده بود. از پدرت اطاعت‌كن‌، و براى همين همراه وى خارج شدم‌.

حسين(عليه السلام) به او فرمود: آيا سخن‌خداوند [عزوجل‌]79 را نشينده‌اى كه‌مى‌فرمايد: وَ ان‌ْ جَاهَدَاك‌َ عَلي‌َ ان‌ْ تُشْرِك‌َ بِى‌مَالَيْس‌َ لَك‌َ بِه‌ِ عِلْم‌ٌ فَلاَ تُطِعْهُمَا؟80 و مگر قول‌رسول اللَّه‌9 را نشنيده‌اى كه مى‌فرمايد:«انَّما الطّاعَة‌ُ فى‌ الْمَعْرُوف‌ِ» و مى‌فرمايد: «لاَطَاعَة‌َ لِمَخْلُوق‌ٍ فى‌ مَعْصِيَة‌ِ الخَالِق‌ِ»؟

گفت‌: چرا شنيده‌ام اى پسر رسول‌ خدا،ولى گويى كه تا به حال آن را نشنيده بودم‌.[!]

[علي‌ّ حبيب الرسول ]

[41]: و بآخر عن عائشة [أنها قالت‌]: لمااحتضر رسول‌ُ اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله قال‌:ادعوا لى‌ حبيبى‌، فدعوت‌ُ [له‌ ]أبابكر، فلمادخل نظر اليه ثم أعرض عنه‌، و قال‌: ادعوالى‌ حبيبى‌. فدعت حفصة له عمر، فكان منه‌مثل ذلك‌. فقلت‌: ويحكم‌، ادعوا له على‌ بن‌أبى‌ طالب‌، فواللَّه لا يريد غيره‌، فدعوه‌. فلمارآه فرج الثوب الذى‌ كان عليه ثم أدخله معه‌فيه‌، فلم يزل يحتضنه‌81 الى ان قبض و يده‌عليه‌.

[على دوست پيامبر]

در حديث ديگرى از عايشه روايت‌مى‌كند كه گفت‌: هنگامى كه رسول اللَّه‌9محتضر شد، فرمود: حبيب مرا فرابخوانيد.من ابوبكر را [نزد او ]فراخواندم‌. اما وقتى كهاو آمده و نگاه پيامبر به وى افتاد، از او رويبرگردانيد و دوباره گفت‌: حبيب مرا فرابخوانيد. سپس حفصه عمر را فراخواند، امابا او نيز همان برخورد را كرد. پس من گفتم‌.واى بر شما، على بن ابى‌طالب را براى او فرابخوانيد. به خدا قسم كه غير او رانمى‌خواهد. و بدين ترتيب او را فراخواندند.هنگامى كه او را ديد، روپوشى را كه بررويش انداخته شده بود گشود و على را به‌زير آن برد و همين‌طور على او را بر سينه‌خود چسبانيده بود كه قبض روح شد ودستش در دست وى بود.

[حديث الراية‌]

[42]: و بآخر عن بريدة‌، انه قال‌: كانرسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله يعرض له‌وَجَع‌ُ الشقيقة‌،82 فلما كان يوم خيبر أصابهذلك و لم يخرج الى الناس‌. و ان أبابكر أخذالراية و خرج بالناس‌. فقاتل و قاتلوا و لم‌يكن شى‌ء ثم انصرف و انصرفوا. فأخذهاعمر و خرج‌، و قاتل و من معه‌، و انصرف وانصرفوا و لم يصنعوا شيئاً. فقال رسول اللَّه‌صلّى اللَّه عليه و آله‌: لاعطينّها غداً رجلاًيحب‌ُّ اللَّه و رسوله و يحبه‌ُ اللَّه‌ُ و رسوله‌ُ كرّارٌغيرُ فرّار، يفتح خيبر عنوة‌ً و كان على‌ عليه‌السّلام قد رمد، فتخلّف‌، فتطاول لها جماعة‌[من‌] الناس‌.83 فلما أصبح أتاه على‌ السّلام وهو أرمد قد عصَّب على عينيه‌.84 فقال له‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: مالك ياعلى‌؟ فقال‌: قد رَمدْت‌ُ يا رسول اللَّه‌. قال‌: ادن‌منى‌، فدنا منه‌، فتفل فى‌ عينيه‌، ففتحها فى‌الوقت ما بهما علّة‌، و ما رمد بعدها،85 فأعطاه‌الراية فأخذها، و عليه جُبّة اُرْجُوان‌ٍ حَمراء، وقصد الى خيبر، فخرج اليه مرحب صاحب‌الحصن‌، و عليه درع و بيضة و مِغْفَر و هويرتجز و يقول‌:

قد علمت خيبر أنى‌ مرحب‌

[شاكى‌] السلاح بطل‌ٌ مُجّرب‌ُ

أطعن أحيانا و حيناً أضرب‌86

فاجابه على‌ بن أبى‌ طالب عليه السّلام‌:

أنا الذى‌ سمّتنى‌ اُمى‌ حيدرة‌87

أكيلكم بالسيف كيل السندرة

كليث غابات شديد القَصَرة‌88

و اختلفا بينهما ضربتين‌، بدره على‌ عليه‌السّلام فضربه على ام‌ّ رأسه فَقَد المِغْفَر والبَيضة‌، و شق‌ّ رأسَه حتى وصل السيف الى‌أضراسه‌... و افتتح خيبر عنوة‌.

فجاء الطبرى‌ بهذا الخبر و ما قبله من‌الاخبار من طرق كثيرة و هو و ما قبله من‌الاخبار المشهورة المأثورة‌.

[حديث پرچم‌]

در حديث ديگرى از بريده نقل مى‌كند كه‌گفت‌: رسول اللَّه‌9 به سردرد درشقيقه‌هايش مبتلا مى‌شد.89 در جنگ خيبرنيز به اين سردرد مبتلا شد و ميان سپاهيانشنيامد. براى همين ابوبكر پرچم را برداشت وهمراه مردم حركت كرد. او مقدارى جنگيد،ولى كارى از بيش نبرد و برگشت و سپاهياننيز باز گشتند.

سپس عمر پرچم را برداشت و پيش‌رفت و پس از مقدارى جنگ و گريز كارى ازپيش نبرد و برگشت‌. پس از آن رسول‌اللَّه‌9 فرمود: فردا پرچم را به كسى خواهم‌داد كه خدا و رسولش را دوست دارد و خدا ورسول هم او را دوست دارند و او حمله‌كننده پى در پى است و فرار كننده نيست وخيبر را با قدرت فتح مى‌كند.

در آن هنگام على به چشم‌درد مبتلا بود ودر جنگ حاضر نشده بود و عده‌اى از مردم‌اين سخن رسول اللَّه‌9 را كه شنيدند گردن‌كشيده و آرزو كردند كه آن شخص باشند.90فردا صبح علي(عليه السلام) در حالى كه به چشم دردمبتلا بود و آن را با پارچه‌اى بسته بود91 نزدپيامبر(صلى الله عليه) آمد.

رسول اللَّه‌9 به او فرمود: تو را چه‌شده است اى على‌؟ جواب داد: به چشم‌دردمبتلا شده‌ام اى رسول‌ خدا. فرمود: نزديك‌من بيا. علي(عليه السلام) به او نزديك‌تر شد و آنحضرت آب دهان مبارك را بر چشم‌هاى اوماليد. پس علي(عليه السلام) در همان لحظهچشم‌هاى خود را باز كرد و گويى هيچ عيبى‌نداشته است و بعد از آن هيچ گاه علي(عليه السلام) به‌چشم‌درد مبتلا نشد.92

پيامبر(صلى الله عليه) پرچم را به علي(عليه السلام) داد و اوآن را گرفت‌، در حالى كه لباسى ارغوانى‌مايل به سرخ پوشيده بود. او به سوى خيبرحركت كرد و مرحب رئيس قلعه كه زره وكلاهخود و زره متصل به كلاه را پوشيده بود،به مقابله‌اش آمده و اين رجز را مى‌خواند:

همانا خيبر مى‌داند كه من مرحب هستم‌.[من سراپا] مسلح مى‌باشم كه پهلوان و باتجربه هستم‌. و گاهى با نيزه و گاهى باشمشير مى‌جنگم‌. على در جواب وى اين‌رجز را خواند: من همان كسى هستم كهمادرم مرا حيدرة ناميده است‌.93

و شما را با پيمانه شمشير جمع‌آورى‌مى‌كنم‌. همانند شير بيشه‌اى كه بسيار قوى‌است‌.

بين آنها دو ضربه رد و بدل شد كه‌علي(عليه السلام) پيش‌دستى كرد و ضربه‌اى بر فرق‌سرش زد كه كلاهخود و زره متصل به كلاه‌وى را پاره كرد و سرش را آن‌قدر شكافت تابه دندان‌هايش رسيد... و بدين ترتيب خيبربا قدرت فتح شد.

طبرى اين روايت و ما قبل آن را از طرق‌زيادى نقل كرده است و همگى از اخبارمشهور به شمار مى‌روند.

فصلى در مورد كسانيكه على كه درودخدا بر او باد را مذمّت كرده يا به او غضب‌كرده يا در اداى حقش كوتاهى كرده‌اند.

[اللَّه زيّن عليا]

[43] عن الطبرى‌ باسناد له يرفعه الى‌عمار بن ياسر (رحمة اللَّه عليه‌) أنه قال‌: قال‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: لعلى‌ عليه‌السّلام‌: يا على‌ ان اللَّه عزوجل قد زينك‌بزينة لم يزين أحداً من العباد بزينه‌ٍ أحب‌َّ اليه‌منها و هى‌ زينة الابرار عند اللَّه‌، الزهد فى‌الدنيا، فجعلك لا ترزأ من الدنيا [شيئا] و لاترزأ منك الدنيا [شيئاً، و وهب لك‌ حب‌المساكين فجعلك‌ ترضى بهم‌]94 أتباعاً[ويرضون‌ ]بك‌ أماماً. فطوبي‌َ لمن أحبك وصدق فيك و ويل لمن أبغضك‌ و كذب‌عليك‌، فأما من أحبك و صدق فيك فاولئك‌جيرانك فى‌ دارك و شركاؤك‌ فى‌ جنتك‌، وأما من أبغضك‌ و كذب عليك فيحق على‌اللَّه أن يوقفه موقف الكذابين‌.95

[خدا على را زينت بخشيده‌]

طبرى با اسناد خود كه آن را به عمار بن‌ياسر رحمة‌اللَّه عليه مى‌رساند نقل مى‌كند كه‌وى گفت‌: رسول اللَّه‌9 به علي(عليه السلام) فرمود:اى على خداوند عزوجل تو را به زينتى‌مزين كرده است كه هيچ يك از بندگان‌خويش را به زينتى كه محبوب‌تر از آن درپيشگاه وى باشد، مزين ننموده است و آنزينت ابرار نزد خدا مى‌باشد كه عبارت است‌از: زُهد در دنيا كه به واسطه آن چيزى از دنيابر نمى‌گيرى و دنيا هم چيزى از تو نمى‌گيرد.و محبت به مسكينان كه تو از پيروى آنهاراضى هستى و آنها هم از امامت تو راضى‌هستند. پس خوشا به حال كسى كه تو رادوست بدارد و تو را تصديق كند و واى به‌حال كسى كه تو را دشمن بدارد و تو راتكذيب كند. و اما كسانى كه تو را دوست‌بدارند و تو را تصديق كنند، آنها همسايه‌هاى‌تو در بهشت هستند و كسانى كه تو را دشمن‌بدارند و تو را تكذيب كنند، حق خداونداست كه آنها را در جايگاه دروغ‌گويان نگاه‌دارد.96

[الايمان فى‌ حبّه ]

[44] و بآخر عن [زرّ بن حبيش‌]97 انه قال‌:سمعت علياً يقول‌: عهد الي‌ّ رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله أن لا يحبّنى‌ الا مؤمن‌، و لايبغضنى‌ الا مؤمن‌، و لا يبغضنى‌ الا كافر [أو]منافق‌.

[ايمان در حب على‌(ع‌) است‌]

در حديث ديگرى از [زرّ بن حبيش‌]98روايت مى‌كند كه گفت‌: از على شنيدم كه‌مى‌گويد: رسول‌ اللَّه‌9 با من عهد كرده‌است كه جز مؤمن مرا دوست نداشته باشد وجز كافر [يا ]منافق با من دشمن نباشد.

[45] و بآخر عن [زر] أيضاً أنه قال‌:سمعت علياً يقول‌: و الذى‌ فلق الحبة و برأالنسمة انه لعهد [عهده‌] الي‌ّ رسول اللَّه صلّى‌اللَّه عليه و آله‌: لا يحبك الا مؤمن‌ِ، و لايبغضك‌ الا منافق‌.

هم‌چنين در حديث ديگرى از [زر]روايت مى‌كند كه گفت‌: از على شنيدم كه‌مى‌گويد: قسم به آن كه دانه را شكافت ومخلوقات را آفريد، رسول اللَّه‌9 با من‌عهد كرده [و گفته‌] است‌: جز مؤمن تو رادوست نمى‌دارد و جز منافق تو را دشمن‌نمى‌دارد.

[46] و بآخر عن [حيّان الاسدى‌]99 قال‌:سمعت علياً عليه السّلام يقول‌: قال فّى‌رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: عهد معهودأن الامة ستغدر بك من بعدى‌. و أنك تعيش‌على ملّتى‌، و تقتل على سنّتى‌، من أحبك‌أحبنى‌، و من أبغضك‌ أبغضنى‌، و أن هذه‌ستخضب من هذه (يعنى‌ لحيلته من رأسه‌عليه السّلام‌).

در حديث ديگرى از [حيّان اسدى‌]100روايت مى‌كند كه گفت‌: از علي(عليه السلام) شنيدم كه‌مى‌گفت‌: رسول اللَّه‌9 درباره من فرمود:اين عهدى حتمى است كه به زودى بعد ازمن به تو خيانت كنند. و اما تو بر آيين وملت من زندگى مى‌كنى و به سبب عمل به‌سنّت من كشته مى‌شوى‌. هر كس كه تو رادوست بدارد، گويى مرا دوست داشته است‌و هر كس تو را دشمن بدارد، گويى با من‌دشمنى كرده است و به زودى اين با اين‌خضاب خواهد شد (يعنى محاسن تو باخون سرت‌).

[مبغوض على‌]

[47] و بآخر عن الاصبغ بن نُباتة‌، قال‌:على‌ صلوات اللَّه عليه‌: لا يحبنى‌ ثلاثة‌: ولدزنا، و منافق‌، و رجل حملت به امه فى‌ بعض‌حيضها.

[كينه‌ورزان به على‌]

در حديث ديگرى از اصبغ بن نباته‌روايت مى‌كند كه گفت‌: على صلوات اللَّه‌عليه فرمود: سه گروه مرا دوست نمى‌دارند:و لد الزنا، منافق و كسى كه مادرش در ايام‌حيض به او باردار شده است‌.

[48] و بآخر عن بريدة عن أبيه‌، قال‌: قال‌على‌ صلوات اللَّه عليه‌: لا يحبنى‌ كافر و لامنافق و لا ولد زنا.

در حديث ديگرى از بريده از پدرش‌روايت مى‌كند كه گفت‌: على صلوات اللَّه‌عليه فرمود: كافر، منافق و ولد الزنا مرادوست ندارند.

[المبغض لعلى‌ لا يؤمن‌]

[49] و بآخر عن ام‌ّ سلمة رضى‌ اللَّه‌عنها، أنها قالت‌: سمعت رسول اللَّه صلّى اللَّه‌عليه و آله يقول فى‌ على‌ عليه السّلام‌: لايحبه منافق و لا يبغضه مؤمن‌.

[كينه‌ورز به على مومن نيست‌]

در روايت ديگرى از ام‌ّ سلمه رضى اللَّه‌عنها نقل مى‌كند كه گفت‌: از رسول اللَّه‌9شنيدم كه درباره علي(عليه السلام) مى‌گفت‌: منافق اورا دوست ندارد و مؤمن او را دشمننمى‌دارد.

[50] و بآخر عن عبداللَّه بن مسعود قال‌:سمعت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌يقول‌: من زعم أنه اَمن بى‌ و بما اُنزل علي‌ّ وهو يبغض علياً فهو كاذب ليس بمؤمن‌.

در حديث ديگرى از عبداللَّه بن مسعودروايت مى‌كند كه گفت‌: از رسول اللَّه‌9شنيدم كه گفت‌: هر كسى كه گمان مى‌كند كه‌به من و آنچه بر من نازل شده‌، ايمان دارد درحالى كه على را دشمن مى‌دارد، پس اودروغ‌گو است و ايمان ندارد.

[51] و بآخر عن جابر بن عبداللَّه‌، أنه‌قال‌: و اللَّه ما كنا نعرف المنافقين على عهدرسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله الا ببغضهم‌علياً عليه السّلام‌.

در حديث ديگرى از جابر بن عبداللَّه‌روايت مى‌كند كه گفت‌: به خدا قسم كه‌منافقان را در زمان رسول اللَّه‌9نمى‌شناختيم مگر به نشانه دشمنى آنها باعلي(عليه السلام).

[52] و عن أبى‌ سعيد الخدرى‌ مثله‌.

از ابوسعيد خدرى نيز روايتى مثل اين‌نقل شده است‌.

[53] و عن أبى‌ سعيد الخدرى‌ أيضاً انه‌قال فى‌ قوله عزوجل‌: «وَ لَتَعْرِفَنَّهُم‌ْ فِى‌ لَحْن‌ِالْقَوْل‌ِ»101، قال‌: ببغضهم لعلى‌ عليه السّلام‌.

هم‌چنين حديثى از ابوسعيد خدرى‌روايت مى‌كند كه وى در تفسير قول خداوندعزوجل كه مى‌فرمايد: « وَ لَتَعْرِفَنَّهُم‌ْ فِى‌ لَحْن‌ِالْقَوْل‌ِ»102، گفت‌: به خاطر بغض آنها به علي(عليه السلام)شناخته مى‌شوند.

[54] و بآخر عن أنس بن مالك‌، أنه قال‌:قام فينا رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله فقال‌:أيها الناس انى‌ اُحدثكم حديثاً فاعرفو وعرّفوا به الناس بعدى‌، انه لا يحب علياً الا من‌أحبنى‌ و لا يبغض علياً الا من أبغضنى‌، فمن‌حدثكم انه يحبنى‌ و يبغض علياً فهو كاذب‌،و انه لشى‌ء كتبه اللَّه عزوجل عليه لا نملك‌غيره‌.103

در حديث ديگرى از أنس بن مالك‌روايت مى‌كند كه گفت‌: رسول اللَّه‌9 درميان ما برخاست و فرمود: اى مردم‌، حديثى‌براى شما نقل مى‌كنم‌، آن را ياد بگيريد و بعداز من به مردم ياد بدهيد. بدانيد كه هيچ كس‌على را دوست نمى‌دارد الاّ اين كه مرا دوست‌بدارد و هيچ كس با على دشمنى نمى‌كند،مگر اين‌كه با من دشمنى كرده است‌. پس هركدام از شما كه بگويد مرا دوست مى‌دارد وعلى را دشمن مى‌دارد، دروغ‌گو است‌. و اين‌چيزى است كه خداوند عزوجل براى اومقرر فرموده و كسى غير از او اين ويژگى راندارد.

[55] و بآخر عن أبى‌ رافع‌، قال‌: بعث‌النبى‌ صلّى اللَّه عليه و آله علياً الى اليمن‌اميراً، و أخرج معه [رجلاً من أسلم يقال له ]104عمرو بن شاس فرجع و هو يلوم علياً عليه‌السّلام و يشكوه‌، فبلغ ذلك النبى‌ صلّى اللَّه‌عليه و آله فبعث اليه‌، فأتاه فقال له‌: أخبرنى‌عن على‌! هل رأيت منه جوراً فى‌ حكم‌، أوحيفاً فى‌ قَسم‌.105 قال‌: اللهم‌ّ لا. قال [ص‌]: فبم‌تنقمن عليه و تقول ما بلغنى‌ أنك تقول فيه‌؟قال‌: لبغض له فى‌ قلبى‌ لا أملكه‌. فغضبالنبى‌ صلّى اللَّه عليه و آله حتى التمع لونه‌، وعرفنا الغضب فى‌ وجهه‌، ثم قال‌: كذب من‌زعم أنه يجبنى‌ و يبغض علياً، من أبغض علياًفقد أبغضنى‌ و من أبغضنى‌ فقد أبغض اللَّه‌، ومن أحب علياً فقد أحبنى‌ و من أحبنى‌ فقدأحب اللَّه [تعالى‌].

در حديث ديگرى از ابى رافع روايتمى‌كند كه گفت‌: پيامبر اکرم (صلى الله عليه) على را به‌عنوان فرمانده به سوى يمن فرستاد و همراه‌او [مردى از طايفه اسلم به نام‌ ]عمرو بن‌شاس را اعزام كرد.106

اين مرد برگشت در حالى كه از علي(عليه السلام)بدگويى و شكايت مى‌كرد. اين جريان به‌اطلاع پيامبر(صلى الله عليه) رسيد. آن حضرت او رافراخواند. هنگامى كه آمد از او پرسيد: بگوكه از على چه ديدى‌؟ آيا از او ظلم درقضاوت يا تقسيم غنايم ديدى‌؟ جواب داد:خدا مى‌داند كه نه‌. پرسيد: پس چرا از اوبدگويى مى‌كنى‌؟ جواب داد: به خاطر بغض‌و كينه‌اى است كه از وى در دل دارم ونمى‌توانم جلوى خودم را بگيرم‌. پيامبر(صلى الله عليه)بسيار ناراحت شد به گونه‌اى كه رنگ‌چهره‌اش عوض شد. سپس فرمود: دروغ‌مى‌گويد آن كسى كه گمان مى‌كند مرا دوست‌دارد در حالى كه على را دشمن مى‌دارد. هركس با على دشمنى بورزد، با من دشمنى‌كرده است و هر كس با من دشمنى كند، باخدا دشمنى كرده است و هر كس على رادوست بدارد، مرا دوست داشته است و هركس مرا دوست بدارد، خدا را دوست داشته‌است‌.

[من آذاي‌َ علياً فقد آذانى‌]

[56] و بآخر [عن‌] عمرو بن شاس هذا:ان رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله قال‌: من‌اَذى علياً فقد آذانى‌: قال‌: و كان ذلك أنى‌خرجت مع على‌ عليه السّلام الى‌ اليمن‌[فرأيت‌ ]منه جفوة‌، فانصرفت الى المدينة‌،فجعلت أشكوه الى من أجلس اليه فى‌المسجد. و انى‌ دخلت يوماً الى المسجد،فرأيت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله ينظرالّى‌ حتى [جلست‌]107، فلما اطمأننت‌. قال‌: أماو اللَّه يا عمرو بن شاس لقد آذيتنى‌! فقلت‌:أعوذ باللَّه و بالاسلام أن اوذى‌ رسول اللَّه‌!قال‌: بلي‌َ من آذى علياً فقد آذانى‌. قلت‌: و اللَّه‌لا اؤذيه ابداً.

[هر كس على را بيازارد مرا آزردهاست‌]

در حديث ديگرى از عمرو بن شاس روايت‌مى‌كند: رسول اللَّه‌9 فرمود: هر كس عليرا اذيت كند، مرا اذيت كرده است‌. وى‌مى‌گويد: رسول اللَّه‌9 اين سخن را بدانسبب فرموده بود كه من همراه علي(عليه السلام) به‌يمن رفته بودم‌؛ در آن سفر از او سخت‌گيرى‌ديدم‌108 و وقتى كه به مدينه برگشتم پيش هركس كه مى‌نشستم به شكوه از ويمى‌پرداختم‌. تا اين كه روزى وارد مسجدشدم و رسول اللَّه‌9 را ديدم كه به من نگاه‌مى‌كند تا اين‌كه نشستم‌. پس از آن‌كه در جايخود مستقر شدم‌، فرمود: اى عمرو بنشاس‌، به خدا قسم كه مرا اذيت كردى‌! گفتم‌:به خدا و اسلام پناه مى‌برم كه رسول اللَّه رااذيت كرده باشم‌! فرمود: هر كس على رااذيت كند، مرا اذيت كرده است‌. گفتم‌: به خداقسم كه تا ابد او را اذيت نمى‌كنم‌.

[علّى‌ سيد فى‌ الدنيا و الا‌خرة‌]

[57] و بآخر عن ابن عباس‌، قال‌: نظررسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله الى على‌ عليه‌السّلام‌، فقال [له‌]: انك‌109 سيد فى‌ الدنيا [و]سيد فى‌ الاخرة‌، يا على‌ من أحبك‌ فقدأحبنى‌ و محبى‌110 حبيب اللَّه‌، و منأبغضك‌أبغضنى‌، و مُبغضى عدوّ الله‌، والويل لمن أبغضك‌.

[على آقاى دنيا و آخرت‌]

در حديث ديگرى از ابن عباس روايت‌مى‌كند كه گفت‌: رسول اللَّه‌9 به على نگاهكرد و [به‌ او] فرمود: بى‌ترديد تو سرور دنيا وآخرت هستى‌. اى على هر كس تو را دوست‌بدارد، مرا دوست داشته است و هر كس مراو دوست‌داران مرا دوست بدارد، حبيب خدااست‌. و هر كس تو را دشمن بدارد، با من‌دشمنى كرده است و دشمن من‌، دشمن خدااست و واى به حال كسى كه با تو دشمنى‌كند.

[من سب‌ّ علياً سب‌ّ اللَّه ]

[58] و بآخر عن عبداللَّه بن عمر بن‌الخطاب‌، قال‌: سمع رسول اللَّه صلّى اللَّهعليه و آله رجلاً يسب‌ّ علياً. فقال‌: انه من‌سب‌ّ علياً فقد سبنى‌، و من سبنى‌ سب‌ّ اللَّه‌،ألا و اللَّه لا يخلُص‌ُ الايمان فى‌ قلب عبد ابداًحتى تخلص مودتى‌ الى‌ قلبه‌، و لا تخلص‌مودتى‌ الى‌ قلب عبد أبداً حتى تخلص اليه‌مودة على‌، و كذب من زعم أِنه يحبنى‌ ويبغض علياً.

[كسيكه على را دشنام دهد خدا رادشنام داده‌]

در حديث ديگرى از عبداللَّه بن عمر بن‌خطاب روايت مى‌كند كه گفت‌: رسولاللَّه‌9 شنيد كه مردى به على ناسزامى‌گويد. حضرت فرمود: هر كس به على‌ناسزا بگويد، به من ناسزا گفته است و هركس به من ناسزا بگويد، به خدا ناسزا گفته‌است‌. به خدا قسم كه ايمان در قلب بنده‌اى‌،خالص نمى‌شود تا اين‌كه دوستى من در قلب‌او خالص شود و دوستى من در قلب كسى‌خالص نمى‌شود تا اين‌كه دوستى على درقلب او خالص شود و دروغ مى‌گويد كسى‌كه گمان مى‌كند مرا دوست دارد، در حالى كه‌با على دشمنى مى‌ورزد.

[ابن عباس و الساب‌ّ لعلى‌]

[59] و بآخر عن ابن عباس انه مرّ (بعد ماكف‌ّ بصره‌) بمجلس من مجالس قريش‌، وهم يسبون علياً عليه السّلام‌! فقال لقائده‌: ماسمعت هؤلاء يقولون‌؟ قال سمعتهم يسبون‌علياً! قال‌: فردنى‌ اليهم‌، فرده فوقف عليهم‌.فقال‌: أيكم الساب‌ّ اللَّه تبارك و تعالي‌َ! قالوا:سبحان اللَّه من سب‌ّ اللَّه فقد أشرك‌! فقال‌:أيكم الساب‌ّ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌!قالوا: سبحان اللَّه من سب‌ّ رسول اللَّه فقدكفر! قال‌: فأيكم الساب‌ّ على‌ بن أبى‌ طالب‌!أمّا هذا، فقد كان‌.

قال ابن عباس‌: فأنا أشهد باللَّه لقدسمعت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌يقول‌: من سب‌ّ علياً فقد سبنى‌، و من سبنى‌فقد سب‌ّ اللَّه عزوجل‌.111 ثم تولي‌ّ عنهم‌. و قال‌لقائده‌112: ما سمعتهم يقولون‌؟ قال‌: ماسمعتهم قالوا شيئاً. قال‌: كيف رأيت نظر هم‌الي‌ّ حين قلت ما قلت لهم‌؟ فقال شعراً:

نظروا اليك‌ بأعين مزورّة‌

نظر التيوس الى‌ شفار الجازر113

فقال‌: زدنى‌ للَّه ابوك‌. فقال‌:

خُزُرُ الحواجب ناكسو أذقانهم‌

نظر الذليل الى العزيز القاهر

فقال‌: زدنى‌ للَّه ابوك‌. فقال‌: ما عندى‌ ماأزيدك‌.

قال‌: لكن عندى‌. ثم قال

أحياؤهم خزى‌ على أمواتهم

و المّيتون فضيحة للغابر114

[ابن عباس و دشنام دهنده به على‌]

در حديث ديگرى از ابن عباس روايت‌مى‌كند كه او (بعد از آن‌كه نابينا شد) از كناريكى از مجالس قريش مى‌گذشت كه شنيد بهعلى ناسزا مى‌گويند. به عصاكش خود گفت‌:شنيدى كه اينها چه مى‌گويند؟ جواب داد:شنيدم كه به على ناسزا مى‌گويند. گفت‌: مراپيش آنها ببر. پس از آن‌كه به مجلس آنهارسيد، پرسيد: كدام يك از شما به خداى‌تبارك و تعالى ناسزا مى‌گفت‌؟ گفتند: سبحان‌اللَّه‌، هر كس كه به خدا ناسزا بگويد، مشرك‌شده است‌! پرسيد: كدام يك به رسول‌ خداناسزا مى‌گفت‌؟ گفتند: سبحان اللَّه‌، هر كس‌به رسول‌ خدا ناسزا بگويد، كافر شده است‌!پرسيد: كدام يك از شما به على بن ابى‌طالب‌ناسزا مى‌گفت‌؟ گفتند: اما اين درست است وداشتيم به او ناسزا مى‌گفتيم‌!

ابن عباس گفت‌: من خدا را شاهدمى‌گيرم كه از رسول اللَّه‌9 شنيدم كه‌مى‌گفت‌: هر كس به على ناسزا بگويد، به من‌ناسزا گفته است و هر كس به من ناسزابگويد، به خداى عزوجل ناسزا گفته است‌.115سپس از آنها روى برگردانيد و از عصاكش‌خود پرسيد:116 شنيدى كه چيزى بگويند؟گفت‌: نشنيدم كه چيزى بگويند. سپس‌پرسيد: وقتى كه اين حرف‌ها را گفتم آنها راچگونه ديدى‌؟ او در جواب اين شعر راخواند:

با چشم‌هايى از حدقه در آمده به تو نگاه‌مى‌كردند. چنان‌كه آهويى به يك گاو وحشى‌نگاه مى‌كند.

ابن عباس گفت‌: احسنت‌، باز هم بخوان‌.و او اين بيت را خواند:

آنها با ابروهاى فرو افتاده سرهايشان راپايين انداختند، چنان‌كه كه يك ذليل به يك‌قدرتمند و قاهر نگاه مى‌كند.

ابن عباس گفت‌: احسنت‌، باز هم بخوان‌،او گفت كه چيزى به ذهن ندارم‌. ابن عباس‌گفت‌: لكن من مى‌دانم و اين شعر را خواند:

احياؤهم خزي‌ٌ على امواتهم‌

و الميتون فضيحة‌ٌ للغابر117

زندگان آنها باعث رسوايى مردگانشان‌هستند.

و مردگان آنها باعث افتضاح بازماندگانشان‌هستند!

[أبو سعيد الخدرى‌ و سب‌ّ على‌]

[60] و بآخر عن فُطَر بن خليفة‌. قال لى‌سعد بن مالك‌118: انه بلغنى‌ أِنكم تُعرَضون‌على‌ سب‌ّ على‌ عليه السّلام‌، فهل سببته‌؟قلت‌: معاذاللَّه قال‌: و الذى‌ نفس سعد بيده‌لقد سمعت رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آلهيقول فى‌ على‌ عليه السّلام شيئاً لو وضعالمنشار على مفرقى‌ على أن أسبه ما سببتهأبداً.119

[أبوسعيد خُدرى و دشنام به على‌]

در حديث ديگرى از فطر بن خليفه‌روايت مى‌كند كه گفت‌: سعد بن مالك از من‌پرسيد: شنيده‌ام كه شما را به ناسزاگويى به‌على وادار مى‌كنند. آن‌گاه گفت‌: قسم به آن كه‌جان سعد در دست او است از رسول‌اللَّه‌9 سخنانى درباره على شنيدم كه اگرأرّه بر سرم بگذارند و مرا تهديد كنند كه به‌على ناسزا بگويم‌، هرگز اين كار را نخواهمكرد.120

[أربعة يُسال العبد عنها]

[61] و بآخر عن أبى‌ برزة قال‌: رسول اللَّه‌صلّى اللَّه عليه و آله‌: لا تزول قدم العبد يوم‌القيامة حتى يسأله اللَّه عزوجل عن اربع‌: عن‌عمره فيما أفناه‌؟ و عن جسده فيما أبلاه‌؟ وعن ماله مما اكتسبه و فيما أنفقه‌؟ و عن حبناأهل البيت (صلوات اللَّه عليهم اجمعين‌)

فقال عمر بن الخطاب‌: و ما علامة حبكم‌يا رسول اللَّه‌؟ قال‌: هذا و وضع يده على‌رأس على‌ بن أبى‌ طالب عليه السّلام‌)

[چهار چيزى كه بنده از آن سؤال‌مى‌شود]

در حديث ديگرى از ابى برزه روايتمى‌كند كه گفت رسول اللَّه‌9 فرمود: هيچ‌بنده‌اى در روز قيامت قدم از قدم بر نمى‌داردمگر آن به خداى عزوجل از او درباره چهارچيز سؤال كند: از عمرش كه در چه راهى‌صرف كرده است‌، از جسدش كه در چه راهى‌آن را به كار برده است‌، از مالش كه از چه‌راهى به دست آورده و در چه راهى آن راخرج كرده است‌، و از محبت ما اهل بيت‌.

عمربن خطاب پرسيد: علامت محبت به‌شما چيست اى رسول اللَّه‌؟ آن حضرت‌فرمود: اين‌. و دستش را بر سر على بن‌ابى‌طالب گذاشت‌.

[حب‌ّ علي‌ّ أمان‌]

[62] و بآخر عن على‌ صلوات اللَّه عليه‌،أنه قال لى‌ رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌: ان‌اللَّه أمرنى‌ أن ادنيك فلا اقصيك‌، و أن‌اعلّمك‌ فلا أجفوك‌، و حق علي‌ّ أن اطيع ربى‌عزوجل و حق عليك‌ أن تعى‌. يا على‌ منمات و هو يحبك كتب اللَّه له بالامن والامان ما طلعت شمس و ما غربت‌121، و منمات و هو يبغضك‌ مات ميتة الجاهلية وحو سب بعمله فى‌ الاسلام‌.122

[محبت على مايه ايمنى‌]

در حديث ديگرى از على صلوات اللَّه‌عليه روايت مى‌كند كه فرمود: رسول‌اللَّه‌9 به من فرمود: خداوند به من دستورداده است كه تو را به خود نزديك گردانم ودور نسازم و به تو بياموزم و تو را محروم‌نكنم و وظيفه من است كه از پروردگارم‌اطاعت كنم و وظيفه تو است كه از من‌پيروى كنى‌. اى على‌، هر كس كه با محبت توبميرد، خداوند تا زمانى كه خورشيد طلوع وغروب مى‌كند براى او أمن و أمان بودن رامقدر فرموده است‌.123 و هر كس با دشمنى توبميرد، به مرگ جاهليت مرده است و بهعملش در اسلام محاسبه مى‌شود.124

[63] و بآخر عن أبى‌ عبداللَّه الجُدَلى‌قال‌: قال لى‌ على‌ عليه السّلام‌: يا أبا عبداللَّه‌ألا اخبرك بالحسنة التى‌ من جاء بها أمن من‌فزع يوم القيمامة‌، و السيئة التى‌ من جاء بهاأكبّه اللَّه لوجهه فى‌ النار؟ قلت‌: بلي‌َ يا أميرالمؤمنين‌. قال عليه السّلام‌: الحسنة حبّنا والسيئة بغضنا.

در حديث ديگرى از ابى عبداللَّه جُدَلى‌روايت مى‌كند كه گفت‌: علي(عليه السلام) به من گفت‌:اى ابوعبداللَّه‌، آيا تو را از حسنه‌اى با خبرنكنم كه هر كس آن را داشته باشد از هول وهراس روز قيامت در امان است‌؟ و تو را ازسيئه‌اى با خبر نكنم كه هر كس آن را داشتهباشد، خداوند او را با صورت در آتشمى‌اندازد؟ گفتم‌: چرا، اى اميرالمؤمنين‌فرمود: آن حسنه محبت ما و آن سيئه‌دشمنى با ما است‌.

[بغض أهل البيت‌]

[64] و بآخر عن فضل بن عمرو: أنرسول‌ُ اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله قال‌: اشتدغضب اللَّه على اليهود [و اشتد غضب اللَّه‌على النصارى‌ و] اشتد غضب اللَّه على من‌آذانى‌ فى‌ عترتى‌.

[كينه به اهل بيت‌]

در حديث ديگرى از فضل بن عمروروايت مى‌كند كه رسول اللَّه‌9 فرمود:غضب الهى بر يهود و نصارى [ به‌ خاطر نافرمانى‌ ]شدت يافت و غضب الهى بر كسيكه مرا به واسطه عترتم اذيت كند، شدت‌مى‌يابد.

[65] و بآخر عن أبى‌ سعيد الخدرى‌،قال‌: سمعت رسول‌ُ اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌يقول‌: والذى‌ نفسى‌ بيده لا يبغضنا ـ أهل‌البيت ـ أحد الا أكبّه اللَّه على وجهه فى‌ النار.

در حديث ديگرى از ابى سعيد خدرى‌روايت مى‌كند كه گفت‌: از رسول اللَّه‌9شنيدم كه مى‌گويد: سوگند به آن كه جانم دردست او است كسى با ما اهل بيت دشمنى‌نمى‌ورزد مگر اين‌كه خداوند او را با صورت‌در آتش مى‌اندازد.

[66] و بآخر عن جابر [الانصارى‌ ] أِنه‌قال‌: كان‌125 رجل يجفو علياً عليه السّلام فلقيه‌رسول‌ُ اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله‌، فقال له‌: انك‌قد آذيتنى‌. فقال‌: بأى‌ شى‌ء يا رسول اللَّه‌؟قال‌: من جفا علياً فقد آذانى‌. فقال‌: لا و اللَّه لاأجفوه بعدها ابداً يا رسول اللَّه‌.

در حديث ديگرى از جابر [انصارى‌]روايت مى‌كند كه گفت‌: مردى به علي(عليه السلام)جفا مى‌كرد.126 تا اين‌كه رسول اللَّه‌9 او راديد و فرمود: تو مرا آزرده كردى‌! او پرسيد:اى رسول اللَّه‌، من چرا شما را آزرده كردم‌؟جواب داد: هر كس كه به على جفا كند، مرااذيت كرده است‌. او گفت‌: اى رسول اللَّه‌، به‌خدا سوگند كه ديگر به او جفا نخواهم كرد.

[67] و بآخر عنه قال‌: سمععت رسول‌اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله يقول‌: لعلى‌ عليه‌السّلام‌: يا على‌ انه لن يرد على‌ الحوض‌مبغض لك‌، و من أحبك‌ فهو يرد الحوض‌معك‌.

در حديث ديگرى از او روايت مى‌كند كه‌گفت‌: از رسول اللَّه‌9 شنيدم كه به علي(عليه السلام)گفت‌: اى على هرگز كسى كه دشمن تو است‌[در قيامت‌] بر حوض [كوثر ]وارد نخواهدشد و هر كس كه تو را دوست بدارد همراه توبر حوض وارد مى‌شود.

[68] و بآخر عن ابن عمر: أن رجلاً سأله‌عن على‌ عليه السّلام‌، فقال‌: اذا أردت أنتسأل عن على‌ عليه السّلام‌، فانظر الى منزله‌من منزل النبي‌ّ صلّى اللَّه عليه و آله‌، فهذامنزل على‌ عليه السّلام‌.

قال الرجل‌: فانى‌ أبغضه‌. قال له ابن عمر:أبغضك اللَّه عزوجل‌، [أتبغض رجلاً سابقة‌من سوابقة خير من الدنيا و ما فيها]127

در حديث ديگرى از پسر عمر روايت‌مى‌كند كه مردى از او درباره علي(عليه السلام) سؤال‌كرد. او جواب داد: اگر مى‌خواهى كه درباره‌على سؤال كنى‌، به جايگاه منزل او در كنارمنزل رسول اللَّه‌9 نگاه كن كه آن‌حضرت‌9 وى را در آن جاى داده است‌.128آن مرد گفت‌: من با على دشمنى مى‌ورزم‌.پسر عمر به او گفت‌: خدا تو را مبغوض قراردهد [آيا با كسى دشمنى مى‌ورزى كه يكى ازسوابق او بهتر از تمام دنيا مى‌باشد؟]

[زيد يتحدث‌]

[69] و بآخر عن بحر بن جُعدة‌، قال‌: انى‌لقائم و زيد بن أرقم على باب مُصعَب بنالزبير اذ تناول قوم علياً عليه السّلام‌. فقال‌زيد: أف لكم انكم لتذكرون رجلاً [صلّى وصام‌] قبل الناس سبع سنين‌.129

و ان رسول أللَّه صلّى أللَّه عليه و آله قال‌:ان الصدقة لتدفع سبعين نوعاً من أنواع البلاءأهونها الجذام و البرص‌، و ان البّر ليزيد فى‌العمر، و ان الدعاء ليرد القضاء الذى‌ قد أبرم‌ابراماً. و من أبغضنا أهل البيت حشره اللَّه‌يهودياً أو نصرانياً، فقال جابر بن عبداللَّه‌: وان صام و صلّى و حج البيت‌؟ قال‌: نعم‌. انمافعل ذلك احتجازاً أن يسفك دمه أو يؤخذماله أو يعطى‌ الجزية عن يد و هو صاغر.

[زيد حديث نقل مى‌كند]

در حديث ديگرى از بحر بن جعدهروايت مى‌كند كه گفت‌: من ايستاده بودم كه‌زيد بن ارقم جلوى در خانه مصعب بن زبيربود كه عده‌اى به بدگويى از علي(عليه السلام)پرداختند. پس زيد گفت‌: واى بر شما، آيا ازمردى بدگويى مى‌كنيد كه هفت سال پيش ازمردم [نماز مى‌خواند و روزه مى‌گرفت‌]؟130

رسول اللَّه‌9 فرمود: صدقه هفتاد نوع‌بلا را دفع مى‌كند كه آسان‌ترين آنها جذام وبرص مى‌باشد و نيكى باعث افزايش طول‌عمر مى‌شود و دعا قضا و قدرى را كه حتميشده است‌، بر مى‌گرداند و هر كس با ما اهل‌بيت دشمنى بورزد، خداوند او را يهودى يانصرانى محشور مى‌كند.

سپس جابر بن عبداللَّه پرسيد: اگر چه‌روزه بگيرد و نماز به جاى آورد و حج‌بگزارد؟ جواب داد: بلى‌، او آن كارها را انجام‌داده تا خون و مالش حفظ شود و مجبورنباشد كه ذليلانه جزيه بپردازد.

[70] و بآخر عن عبداللَّه بن نَجّى‌. قال‌:قال لى‌ على‌ عليه السّلام‌: ان الحسن والحسين قد اشترك فى‌ حبهما البرّ و الفاجر،و انه كتب لى‌ أن لا يحبنى‌ الا مؤمن و لايبغضنى‌ الا منافق‌.

و حديث ديگرى از عبداللَّه بن نَجِّيروايت مى‌كند كه گفت‌: علي(عليه السلام) به من‌فرمود: در محبت به حسن و حسين بدكار ونيكوكار مشترك هستند، اما براى من مقدرشده است كه غير از مؤمن مرا دوست نداشته‌باشد و جز منافق با من دشمنى نورزد.

[حب‌ّ أهل البيت تسقط الذنوب‌]

[71] و بآخر عن الحسين عليه السّلام‌،أنه قال‌: من أحبنا أهل البيت للَّه نفعه حبنا وان كان أسيراً بالديلم‌، و من أحبنا للدنيا فان‌اللَّه يفعل ما يشاء. و اللَّه ان حبنا أهل البيت‌لتُساقط الذنوب كما تساقط الريح‌ُ الورق‌َاليابس‌َ عن الشجر.

[محبّت اهل بيت گناهان را مى‌ريزد]

در حديث ديگرى از حسين(عليه السلام) روايت‌كرده است كه فرمود: هر كس ما اهل بيت رابراى خدا دوست بدارد، محبت ما براى اونافع است اگر چه در ديلم اسير باشد، و هركس ما را براى دنيا دوست بدارد خداوند هركارى بخواهد انجام مى‌دهد. به خدا سوگندكه محبت ما اهل بيت گناهان را از بين‌مى‌برد، چنان كه باد برگ‌هاى خشك را ازدرخت جدا مى‌كند.

[المنافق لا يحب‌ّ عليا]

[72] و بآخر عن أبى‌ الطفيل‌، قال‌:سمعت علياً عليه السّلام يقول‌: لو ضربت‌المؤمن على خيشومه ما أبغضنى‌، و لوأعطيت المنافق الذهب و الفضة ما أحبنى‌.

[منافق على را دوست ندارد]

در حديث ديگرى از ابى طفيل روايت‌مى‌كند كه گفت‌: از علي(عليه السلام) شنيدم كه‌مى‌فرمود: اگر بر سر و صورت مؤمن بزنندكه با من دشمنى بورزد، اين كار را نخواهدكرد و اگر به منافق طلا و نقره بدهند كه مرادوست بدارد، اين كار را نخواهد كرد.

[73] و بآخر عن أبى‌ جعفر محمّد بنعلى‌ عليه السّلام عن آبائه عن على‌ عن‌رسول اللَّه صلّى أللَّه عليه و آله‌، انه قال‌: ان‌اللَّه [تعالى‌] عهد الي‌ّ عهداً، فقلت‌: يا رب بَيّنه‌لى‌. فقال‌: اسمع‌. قلت‌: قد سمعت‌. فقال‌: يامحمد، ان علياً راية الهدى بعدك و امام‌أوليائى‌ و نور من أطاعنى‌، و هو الكملة التى‌ألزمها اللَّه المتقين‌، فمن أحبه فقد أحبنى‌، ومن أبغضه فقد أبغضنى‌، فبشره بذلك‌.131

در حديث ديگرى از ابوجعفر، محمد بن‌علي(عليه السلام) از پدرانش از رسول اللَّه‌9 روايت‌مى‌كند كه فرمود: خداوند متعال عهدى را بامن در ميان گذاشت‌. عرض كردم‌: خدايا آن رابرايم بيان كن‌. خداوند فرمود: بشنو. گفتم‌:آماده‌ام‌. فرمود: اى محمد، على بعد از توپرچم هدايت و امام اولياى من و نور كسانى‌است‌. كه از من اطاعت مى‌كنند. او كلمه‌اى‌است كه خدا آن را ملازم متقين قرار داده‌است‌. پس هر كه او را دوست بدارد، مرادوست داشته است و هر كس با او دشمنى‌كند با من دشمنى كرده است‌. و تو اين را به‌على بشارت بده‌.132

[لعن على‌]

[74] و بآخر عن مالك بن ضمرة‌، قال‌:على‌ صلوات اللَّه عليه‌: ألا انكم ستعرضون‌على لعننى‌ و دعائى‌ كذاباً فمن [لعننى‌]منشرح الصدر [بلعنتى‌ فلا حجاب بينه و بين‌اللَّه و لا حجة له عند محمد]133 و من لعننى‌كارهاً مكرها يعلم اللَّه من قلبه ذلك‌، جئت أناو هو يوم القيمامة كهاتين ـ و جمع بينالمسبّحة و الوسطى‌.

ألا و ان محمداً صلّى أللَّه عليه و آله أخذبيدى‌ هذه‌، فقال‌: من بايع هؤلاء الخمس ثم‌مات [و هو ]يحبك‌ فقد قضى نحبه‌، و منمات و هو يبغضك [مات ميتة جاهلية‌] ويحاسب بما عمل فى‌ الاسلام‌، و من بقى‌بعدك و هو يحبك‌، ختم اللَّه له بالامن والايمان ما طلعت شمس و ما غربت‌.

قال القاضى‌: و هذا مما أثبتناه فى‌ هذاالكتاب مما آثره الطبرى‌ ـ الذى‌ قدمنا ذكره ـو ذلك من الثابت الصحيح المأثور عن على‌عليه السّلام‌. و فيه وفى‌ خبر من واحد هذه‌الاخبار حجة للَّه عزوجل على من روى‌ذلك‌، و انتهي‌َ اليه‌، ثم قدَّم على على‌ عليه‌السّلام أحداً من البشر.134

هذا آخر ما ذكره القاضى النعمان‌المصرى المغربى (م 363 ه¨) فى كتابه‌: شرح‌الاخبار فى فضائل الوصي‌ّ الكرّار، نقلاً عن‌رسالة المؤرخ الطبرى (م 310 ه¨) فى طرق‌حديث‌الغدير و فضائل الامير عليه السّلام‌.وكتاب القاضى النعمان اقوم واقدم ما وصل‌بايدينا من ذلك‌، و مجموعه 74 حديثاً.

و لا يفوتنا هنا ان ننوّه الى ان الكتابخرج بتحقيق اخينا السيد محمد الحسينى‌الجلالى‌، فالتعاليق له‌.

[لعن بر على‌]

در حديث ديگرى از مالك بن ضمرة‌روايت مى‌كند كه علي(عليه السلام) فرمود: آگاه باشيدكه به زودى شما را در معرض اين قرارمى‌دهند كه مرا لعن كنيد و مرا كذّاب بدانيد.در اين صورت هر كس با ميل و رغبت مرالعن كند [به من خبر رسيده است كه هيچ‌پرده‌اى بين او و خدا نيست و هيچ حُجتى‌نزد محمد ندارد. ]و هر كسى كه مرا از روى‌اجبار لعن كند، خداوند به آنچه در قلبش‌مى‌گذرد، آگاه است و من و او در روز قيامتهمانند اين دو انگشت خواهيم بود و آن‌گاه‌دو انگشت اشاره و وسطى را باهم جمع كرد.

آگاه باشيد كه محمد (صلى الله عليه) دست مراگرفت و فرمود: هر كس با اين پنج [انگشت‌]بيعت كند و سپس با محبت تو بميرد، به‌عهد خويش وفا كرده است و هر كس بابغض و كينه تو بميرد، [به مرگ جاهليت‌مرده است‌] و به آنچه در اسلام انجام داده‌،مورد محاسبه قرار مى‌گيرد و هر كس بعد ازتو باقى بماند، در حالى كه تو را دوست‌مى‌دارد، خداوند تا زمانى كه خورشيد طلوع‌و غروب مى‌كند براى او امن و ايمان را مقدرفرموده است‌.

قاضى نعمان مى‌نويسد: «اخبارى كه دراين كتاب آورديم‌، از مطالبى است كه طبرى‌آنها را نقل كرده و همگى از احاديث ثابت وصحيحى است كه درباره علي(عليه السلام) به يادگارگذاشته شده است‌.

تمام اين اخبار و حتى يكى از اين اخبارحجتى از ناحيه خدا عليه كسى است كه اينهارا روايت كرده و به اينها دسترسى داشته‌،ولى با اين حال يك شخص عادى را برعلي(عليه السلام) مقدم داشته است‌!!

اين آخرين چيزى است كه قاضى نعمان‌مصرى مغربى (متوفاى 363 ق‌) در كتابش‌(شرح الاخبار فى فضائل الوصي‌ّ الكرّار) به‌نقل از رساله طبرى (مورّخ‌) (متوفاى 310ق‌) در طرق حديث غدير و فضائل امير7ذكر كرده است و كتاب قاضى نعمان در ميان‌منابع موجود معتبرترين و قديمى‌ترينمنبعى است كه [روايات رساله طبرى‌] در آن‌ذكر گرديده‌، كه مجموع آنها (74) حديث‌است‌. اينجا تذكر اين نكته را فراموش نكنيمكه كتاب [قاضى نعمان‌] با تحقيق برادر ماسيد محمد حسينى جلالى تحقيق گرديده وتعليقه‌ها منسوب به او مى‌باشد.


1. استاد و محقق تاريخ‌.

2. معجم البدان‌، حرف الباء.

3. الكامل فى التاريخ 9: 54 حوادث عام 308 ه¨

4. معجم الادباء 18: 74 فى ترجمه الطبرى‌.

5. ذكره السيد المرتضى فى من أنكر حديث الغديربعنوان‌: ابن أبى داوود السجستانى ـ الذخيرة‌: 444 وذكره ابن عساكر الدمشقى بكنية أبى‌بكر، توفى فى ه¨و ذكره الذهبى فى تاريخ الاسلام 310ـ320 و نقل‌عن أبيه أبى داوود صاحب السنن كان يقول فيه‌: ابنى‌عبدالله كذّاب‌!

6. طبقات الحفاظ 2: 254.

7. البداية و النهاية 5: 313 القاهره عام 1359 ه¨.

8. فهرست الطوسى‌: 178 ط النجف الاشرف‌.

9. نسبة الى حرقوص بن زهير ذى الثلاية رأسالخوارج الاولين على امير المؤمنين عليه السّلام‌.

10. رجال النجاشى‌: 226 ط الهند.

11. الذريعة 16: 26 (شرح الاخبار 1: 116.).

12. شرح الاخبار 1: 130 ـ 137.

13. شرح الأخبار 1: 128.

14. بغداد عاصمة العراق بل كانت عاصمة السلطة‌العباسية‌، أستهسا ثانى‌ خلفائهم ابو جعفر المنصورالعبّاسى الدوانيقى‌، على ضِفَّتى شط‌ّ دجله‌: الشرقية‌و سُميّت بالرصافة‌، و الغربية و سميّت بالكرخ‌، قال‌عنها ياقوت الحموى محلة واسعة فى الجانب‌الغربى ببغداد، محاطة بسور، و أهلها شيعة ليس فيهامن غير هم أحد ألبستّة‌. (معجم البدان‌، حرف الباء).

15. معجم البلدان‌، حرف باء.

16. بل نرى سوابق تشيعها عند ابن الاثير اذ يقول‌: ان‌الشيعة بالكرخ كانوا فى اليوم الثامن من عشر من ذى‌الحجة و هو يوم الغدير ينصبون القباب و يعلّقونالشياب للزينة‌، و كانوا فى يوم عاشوراء يعملون من‌الماتم و النوح و اظهار الحزن ما هو مشهور. فعمل‌أهل باب البصرة فى مقابل ذلك‌ بعد يوم الغديربثمانية ايام و قالوا: هو يوم دخل فيه النبي‌ّ و ابوبكرالغار، و بعد عاشورا، بثمانية أيام عملوا مثل مايعملون الشيعة يوم عاشورا و قالوا: هو يوم قتل‌مصعب ابن الزنية‌. (الكامل فى التاريخ 9: 54حوادث غابة 308 ه¨)

17. الكامل فى التاريخ‌، ج 9، ص 54، حوادث سال308 ق‌.

18. معجم الادباء، ج 18، ص 74، در شرح حال‌طبرى‌.

19. طبقات الحفاظ‌، 2، ص 254.

20. البداية و النهاية‌، ج 5، ص 313.

21. الفهرست‌، ص 178.

22. منسوب به حرقوص بن زهير ذى الثديه‌، رئيس‌اولين گروه از خوارج كه بر علي(عليه السلام) خروج كردند.

23. رجال نجاشى‌، ص 226.

24. الذريعه‌، ج 16، ص 26.

25. شرح الاخبار، ج 1، ص 116.

26. بقره . 196.

27. نمل (27)، 14.

28. شرح الاخبار، ج 1، ص 128.

29. شرح الاخبار، 1: ص 116.

30. شرح الأخبار 1: 106، 107 و قال‌: روى هذاالحديث بهذا الثص محمد بن اسحاق صاحب‌المغازى‌، و غيره من علماء و العامة و كذلك جاء عن‌أهل البيت صلوات اللَّه عليهم و رحمته و بركاته‌.

31. شرح الاخبار، ج 1، ص 116.

32. شرح الاخبار، ج 1، ص 106ـ107. و در ادامه‌مى‌گويد: محمد بن اسحاق‌، صاحب كتاب مغازى وبرخى ديگر از علماى اهل تسنن اين روايت را باهمين الفاظ روايت كرده‌اند و هم‌چنين از طرف اهل‌بيت‌7 روايت گرديده است‌.

33. الحرورية‌: طائفة من الخوارج نسبوا الى‌الحروراء موضع قريب من الكوفة و كان أول‌مجتمعهم و تحكيمهم فيها، و هم الخوارج الذين‌قاتلهم على‌ عليه السّلام (النهاية 1: 367).

34. حرورية‌: گروهى از خوارج كه منسوب به‌منطقه‌اى در نزديكى كوفه به نام حروراء مى‌باشند.اين منطقه اولين محل تجمع و سازمان يافتن آنهابود و اينها همان خوارجى هستند كه علي(عليه السلام) با آنهاجنگيد (النهاية‌، ج 1، ص 367).

35. البعل‌: الزوج‌.

36. النحل‌: 64.

37. نحل (16)، 64.

38. أى‌: لحظة‌.

39. قال أبن ألاثير فى‌ النهاية 1: 124: الابطح مكة وهو مسيل و اديها و تجمع على البطاح و الاباطح‌. ومنه قيل قريش البطاح و هم الذين ينزلون أباطح مكةو بطحاؤها.

40. أى‌: صوت خفقان الأجنحة‌.

41. ابن اثير در النهايه‌، ج 1، ص 134 مى‌نويسد:الابطح يعنى ابطح مكه و ابطح همان دره‌هاى مكه‌مى‌باشد كه به صورت ابطاح و اباطح جمع بسته‌مى‌شود. و از همين‌رو گفته شده است‌: قريش‌البطاح‌، زيرا آنها در مسيل‌هاى مكه فرود مى‌آمدند.

42. كمأ ورد فى‌ سورة الاحزاب‌: 33.

43. چنان‌كه در سوره احزاب (آيه‌) 33 آمده است‌.

44. صفية بنت حيى‌ بن أخطب (الاصابة 4: 346).

45. صفيه دختر حيى بن أخطب (الاصابة‌، ج 4، ص‌346).

46. شبّه الرسول الكريم صلّى اللَّه عليه و آله فضائله‌عليه السّلام بالاضراس لاجل قوتها و رصانتها وعظمتها بحيث يتحدى من يجابه بها. و فى‌ كتاب‌سليم بن قيس‌: ان لعلى‌ بن أبى‌ طالب ثمانية أضراس‌ثواقب‌.

47. در متن عبارت «ضرس قاطع‌» است و رسول‌اکرم (صلى الله عليه) فضايل او را به ضرس قاطع (دندان‌محكم‌) تشبيه كرده است و اين به جهت قوّت واستوارى و عظمت آن است به گونه‌اى كه هر كسى‌در مقابله با وى به زانو در مى‌آيد و در كتاب سليم‌بن قيس آمده است‌: على بن ابى‌طالب داراى هشت‌ضرس ثاقب بود.

48. آل عمران‌: 144.

49. آل عمران (3)، 144.

50ـ هكذا فى‌ الاصل و فى‌ مجمع الزوائد 9: 113:فسكت عنى‌ فلما كان بعد رآنى‌ . قال يا سلمان‌....

51. يوشع بن نون‌.

52. مطلب در اصل متن به همين صورت آمده‌؛ ولى‌در مجمع الزوائد، ج 9، ص 113 آمده است‌: رسول‌اللَّه‌9 در مقابل سؤال من سكوت كرد و بعداً كهمرا ديد، فرمود: اى سلمان‌...

53. تمام آيه اين است‌: «وَ اتِمُّوا الْحَج‌َّ وَ الْعُمْرَة‌َ لِلَّه‌ِ فَان‌ْاحْصِرْتُم‌ْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِن‌َ الْهَدْى‌ وَ لاَ تَحْلِقُوا رُوسَكُم‌ْ حَتَّى‌يَبْلُغ‌َ الْهَدْى‌ مَحِلَّه‌ُ. بقره (2)، 196.

54. در مناقب ابن شهر آشوب‌، ج 2، ص 130 آمدهاست كه فرمود: كُن عَلى احرامِك مِثلى و اَنْت‌َ شَريكى‌ فى‌هَديى‌.

55. و قد ذكر العلاّمة البحر انى‌ فى‌ غاية المرام‌: 471:35 حديثاً من طرق العامة و 8 أحاديث من الخاصة‌و نقل أيضاً ابن عساكر فى‌ تاريخ دمشق (ترجمه‌الامام على‌ 2: 105) اكثر من 90 حديثاً من طرق‌شتى‌. و كذلك الكنجى‌ فى‌ كفاية الطالب‌: 152 يرويه‌عن 86 رجلا كلهم يرو ونه عن أنس بن مالك‌. و ابن‌المغازلى‌ فى‌ مناقبه‌: 157 من 34 طريقاً.

56. علامه بحرانى در غاية المرام‌، (ص 471) در اين‌باره 35 حديث از طريق عامه و 8 حديث را از طريق‌شيعه نقل مى‌كند و ابن‌عساكر هم در كتاب تاريخ‌دمشق (ترجمة الامام على‌، ج 2، ص 105) بيشتر از90 حديث را از طرق مختلف نقل مى‌كند. هم‌چنين‌گنجى در كفاية الطالب‌، ص 152 اين حديث را از 86نفر روايت مى‌كند كه همگى آن را از انس بن مالك‌روايت كرده‌اند و ابن مغازلى در كتاب مناقب‌، ص‌157، آن را از 34 طريق روايت مى‌كند.

57. و فى‌ تاريخ دمشق 3: 15 حديث 1037: سالت‌.

58. و فى‌ المناقب لابن شهر اشوب 3: 82 عن‌الدارى باسناده عن الاصبغ بن نباتة و عن جميعالتميمى‌ كليهما عن عائشة‌: أنها لما روت هذا الخبر،قيل لها: فلم حاربتيه‌؟ قالت‌: ما حاريته من ذات‌نفسى‌ الا حملنى‌ طلحة و الزبير. و فى‌ رواية‌: أمر قدرو قضاء غَلَب‌.

59. در مناقب ابن شهر آشوب‌، ج 3، ص 67 به نقل‌از دارمى با سند خود از اصبغ بن نباته و از جميع‌تميمى و هر دو از عايشه روايت كرده است‌: وقتى كه‌عايشه اين حديث را روايت كرد، از او پرسيده شد:پس چرا با على جنگيدى‌؟ جواب داد: به ميل خودبا او نجنگيدم‌، بلكه طلحه و زبير مرا به اين كارواداشتند. و بنا به روايت ديگرى گفت‌: آن امرى بودكه مقدر شده بود و قضايى بود كه غالب شد.

60. و فى‌ كشف الغمة 1: 159 لاسفله تامرا و لاعلاه‌النهروان‌.

61. و فى‌ الاصل‌: احافيف و طرق‌. الاخافيق‌: شقوق‌فى‌ الارض‌. و فى‌ الحديث‌: فوقصت به ناقته فى‌اخافيق جردان‌. و قال الاصمعى‌: انما هى لخافيق‌واحدها نحفوق‌. و قال الازهرى‌ صحيحه كما جاءت‌فى‌ الحديث اخافيق‌.

62. ذكر فضل بن شاذان المتوفى 260 ه¨ فى‌ الايضاح‌ص 86: عن ابى‌ خالد الاحمر عن مجالد عن الشعبى‌عن مسروق‌: أن عائشة قالت له لمّا عرفت من قَتل‌ذى‌ الُثَدَيه‌؟ لعن اللَّه عمرو بن العاص فانه كتب الي‌ّيخبرنى‌ أنه قتله بالاسكندرية الا انه ليس يمنعنى‌ مافى‌ نفسى‌ ان أقول ما سمعته من رسول اللَّه‌، سمعته‌يقول‌: يقتله خير امتى‌ من بعدى‌.

63. و فى‌ مناقب ابن المغازلى‌: 55: فانى‌ من ولدك‌.

64. و اضاف فى‌ كشف الغمة 1: 159: يوم القيامة‌.

65. و فى مناقب ابن المغازلى‌: 56 اضاف‌: قتله على‌نهر يقال لاعلاه تأمر و لاسفله النهروان بين[احقافيق‌] و طرفاء.

66. در كشف الغمه‌، ج 1، ص 159 آمده است كه به‌پايين آن «تامرا» و به بالاى آن «نهروان‌» گفته‌مى‌شود.

67. در متن اصلى احافيف و طرق بوده است كه‌صحيح آن‌، اخافيق مى‌باشد و به معناى شكاف‌هاى‌روى زمين است و شاهد مثال اين است كه درحديث آمده است‌: «فَوَقَصَت‌ْ به ناقته فى اخافيق جردان‌»و اصمعى مى‌گويد: صحيح اين كلمه لخافيق و مفردآن لخفوق مى‌باشد و از هرى مى‌گويد: صحيح آن‌همان‌طور كه در حديث آمده است‌: اخافيق‌مى‌باشد.

68. فضل بن شاذان (متوفاى 260 ق‌) در الايضاح‌،ص 86 مى‌نويسد: از ابوخالد احمر از مجالد ازشعبى از مسروق از عايشه روايت شده است كه‌گفت‌: خدا عمرو بن عاص را لعنت كند كه چقدردروغ‌گو است‌؛ زيرا به من گفت‌: او ذى الثدية را درمصر كشته است‌.

و بحرانى در غاية المرام‌، ص 451، باب اول‌،حديث 21 به نقل از كتاب صفين مدائنى از مسروقمى‌نويسد: هنگامى كه عايشه فهميد چه كسى ذى‌الثدية را كشته است‌، گفت‌: خدا عمرو بن عاص رالعنت كند كه به من نامه نوشت و خبر داد كه او ذى‌الثدية را در اسكندريه كشته است‌؛ اما آنچه در دل‌دارم [دشمنى با على‌] مانع نمى‌شود كه آنچه را ازرسول اللَّه‌9 شنيدم بازگو نكنم‌. من از آن حضرت‌شنيدم كه بهترين فرد از امتم بعد از من ذى الثديه رامى‌كشد.

69. در مناقب ابن مغازلى‌، ص 56 اضافه شده است‌:او را در كنار نهرى كه به بالايش تامر و به پايين آن‌نهروان گفته مى‌شود و بين [احقافيق‌] و طرفاء كشت‌.

70. و فى‌ الاصل‌: ابن‌.

71. هذه الزياده موجودة فى‌ النصائح الكافية‌: 29.

72. و فى‌ المناقب لابن شهر اشوب 4: 73: هذاالفتي‌َ.

73. اى‌ وسع له المكان ليجلس‌.

74. موجودة فى‌ المناقب لابن شهر اشوب 73.4.

75. لقمان‌: 15.

76. در اصل ابن ذكر است‌.

77. اين اضافه در النصائح الكافية‌، ص 29 آمده‌است‌.

78. در مناقب ابن شهر آشوب‌، ج 4، ص 73 آمده‌است‌: هذا المجتاز. و در نسخه مرعشى آمده است‌هذا الفتى‌.

79. اين كلمه در مناقب ابن شهر آشوب‌، ج 4، ص‌73، موجود است‌.

80. لقمان (31)، 15.

81. الحضن ما دون الابط الى الكشح‌، و الكشح مابين الخاطرة الى الظلع الخلف‌.

82. و فى‌ كفاية الطالب‌: 101 نقل الكنجى‌ زيادة‌: وربما اخذته الشقيقة فيمكث يوماً أو يومين لايخرج‌.

83. و فى‌ رواية الحسين بن واقد آضاف‌: و قال‌بريدة‌: و أنا ممن تطاول لها. الفضائل لابن حنبل‌:130.

84. و فى‌ كفاية المطالب‌: قد عصب عينه بشقة بردله‌قَطَرى‌.

85. روي‌َ ابن المغازلى‌ فى‌ مناقبة‌: 180 باسناده عن‌المغيرة عن ام‌ّ موسى‌، قالت‌: سمعت علياً عليه‌السّلام يقول‌: ما رمدت ولا صدعت منذ مسح رسول‌اللَّه وجهى‌ و تفل فى‌ عينى‌ يوم خبير.

86. و رواه الكنجى‌ فى‌ كفاية الطالب‌: 102.

قد علمت خيبر أنى‌ مرحب‌

[شاكى‌] السلاح بطل مجرب

اذا الليوث أقبلت تهلب‌

و أحجمت عن صولة المغلب

أطعن أحيانا و حيناً أضرب‌

87. قال ابوالفرج الاصفهانى‌ فى‌ مقاتل الطالبين‌: 14:ان فاطمة بنت اسد (امه ره‌) لما ولدته سمّته حيدرة‌فغيّر أبوطالب اسمه و سمّاه علياً.

و روى ابن المغازلى‌ فى‌ مناقبة‌: 79 عن أبى‌محمد عبداللَّه بن مسلم‌: سألت بعضاً عن قوله‌: اناالذى‌ سمّتنى امى‌ حيدرة‌، فذكر ان ام‌ّ على‌ كانت‌فاطمة بنت أسد فلما ولدت علياً عليه السّلام ـ وأبوطالب غائب ـ سمّته أسداً باسم أبيها، فلما قدم‌أبوطالب كره هذا الاسم‌، و سمّاه علياً، و قال‌: وحيدرة اسم من أسماء الاسد.

88. قال الرازى‌ فى‌ مختار الصحاح‌: 537: و القَصَرة‌بفتحتين اصل العنق و الجمع قَصَر و منه و قرأ ابن‌عباس «انها ترمى‌ بشرر كالقَصَر» و فسرّه بقَصَرالنخل يعنى‌ أعناقها. و قال الزمخشرى‌ فى هذه‌القراءة بأعناق الابل‌.

89. گنجى در كفاية الطالب‌، ص 101 اين مطلب را بااضافه‌اى چنين نقل مى‌كند: و چه بسا به سردردمبتلا شد و يك يا دو روز بيرون نمى‌آمد.

90. و در روايت حسين بن واقد اضافه شده است‌: وبريده گفت‌: و من از كسانى بودم كه گردن كشيدم واميد بستم كه آن شخص من باشم‌!

91. و در كفاية الطالب آمده است‌: علي(عليه السلام)چشم‌هايش را با تكه‌اى از پارچه بُرد كه آغشته به‌ضمادى بود، بسته بود.

92. ابن مغازلى در مناقب خود، ص 180 با اسنادخود از مغيره از ام‌ّ موسى روايت مى‌كند كه گفت‌: ازعلي(عليه السلام) شنيدم كه گفت‌: بعد از آن‌كه در خيبر رسول‌اللَّه‌9 به صورتم دست كشيد و آب دهان برچشم‌هايم ماليد به چشم درد و سردرد مبتلا نشدم‌.

93. ابوالفرج اصفهانى در مقاتل الطالبيين‌، ص 14مى‌نويسد: هنگامى كه فاطمه بنت اسد، او را به دنياآورد، او را حيدرة ناميد و سپس ابوطالب اسم او رابه على تغيير داد.

و ابن مغازلى در مناقب خود، ص 79 از ابيمحمد، عبداللَّه بن مسلم روايت مى‌كند كه گفت‌: ازبعضى درباره قول على كه مى‌گويد: «انا الذى‌سمتنى امى حيدرة‌» سؤال كردم‌، او گفت كه مادرعلي(عليه السلام) فاطمه بنت اسد وقتى كه او را به دنيا آورد،وى را اسد اسم گذارى كرد كه اسم پدرش بود. ـ ودر اين هنگام ابوطالب غايب بود ـ و وقتى كه بهخانه برگشت از اين اسم خوشش نيامد و او را عليناميد و گفت‌: حيدرة هم يكى از اسم‌هاى اسد است‌.

94. و العبارة بين المعقوفتين لم تكن فى‌ الاصل‌(نسخة ـ أـ) و لكن فى‌ نسخة ـ ب ـ فموجودة‌.

95. كفاية الطالب‌: 66 مستدرك الصحيحين 3: 153.

96. كفاية الطالب‌، ص 66 و مستدرك الصحيحين‌،ج 3، ص 135.

97. و فى‌ الاصل‌: برير بن جبير و بعد مراجعة عدة‌مصادر لم اعثر على هذا الاسم بل كان زر هو الراوى‌و اظنه تصحيفاً علماً بان فى‌ نسخة ـ ب ـ زر بن‌حبيش‌.

98. در اصل برير بن جُبَير آمده است‌. بعد از مراجعه‌به تعدادى از منابع به اين اسم دست نيافتم و بلكه‌نام راوى‌، «زد» ذكر شده است و گمان مى‌كنم كه اين‌اسم تصحيف شده است با علم به اين‌كه در نسخه‌(ب‌) زرّ بن حبيش آمده است‌.

99. و فى‌ الاصل‌: حسان‌.

100. در اصل حسان آمده است‌.

101. محمد (ص‌): 30.

102. محمد(47)، 30.

103. هكذا فى‌ الاصل‌.

104. الزيادة موجودة فى‌ المجمع للهيثمى‌ 9: 129.

105. أى‌ الجور و الظلم فى‌ التقسيم‌.

106. اين اضافه در المجمع‌ِ هيثمى‌، ج 9، ص 129آمده است‌.

107. و فى‌ الاصل‌: جلسنا.

108. مقصود از سخت‌گيرى كه عمرو بن شاس از آن‌ياد كرده‌، جلوگيرى على (7) از تصرفخودسرانه غنايم يمن توسط همراهان بود كه موجب‌رنجش و شكوه آنها از على (7) در محضرپيامبر اسلام (9) شد و حضرت به آنان هشدارداد كه على (7) در راه حق قاطع است‌. و اين‌قضيه در تاريخ اسلام معروف است‌. مترجم‌

109. م تكن فى‌ نسخة ـ أ ـ و لكن فى‌ الرواية التى‌ذكرها ابن المغازلى‌ فى‌ مناقبه‌: 103: أنت‌. و فى‌نسخة ـ ب ـ انك‌.

110. و نقله ابن المغازلى‌ فى‌ مناقبة‌: حبيبى‌.

111. و فى‌ المناقب لابن شهر اشوب 3: 221 زاد: ومن سب‌ّ اللَّه فقد كفر.

112. و هو سعيد بن جبير.

113. و قد نقله ابن شهر اشوب فى‌ المناقب هكذا:

نظروا اليه بأعين محمرة

نظر التيوس الى شفار الجازر

خزر الحواجب خاضعى‌ أعناقهم‌

نظر الذليل الى العزيز القاهر

114. و ذكر فى‌ المناقب 3: 221 ايضاً هكذا:

سبّوا الاله و كذّبوا بمحمّد

و المرتضى‌ ذاك‌ الوصّى‌ الطاهر

أحياؤهم خزى‌ على أمواتهم

و المّيتون فضيحة للغابر

أقول‌: التيس هو المعز الوحشى‌.

115. در مناقب‌، ج 3، ص 221، ابن شهر آشوب اين رااضافه كرده است‌: و هر كس به خدا ناسزا بگويد،كافر شده است‌.

116. اين مرد سعيد بن جُبَير بوده است‌.

117. هم‌چنين در مناقب‌، ج 3، ص 221 آن را چنين‌آورده است‌:

سبوا الاله و كذبوا بمحمدٍ

و المرتضى ذاك الوصى الطاهر

احياؤهم خزي‌ٌ على امواتهم‌

و الميتون فضيحة‌ٌ للغابر

118. و هو ابو سعيد الخدرى‌.

119. و فى‌ الخصائص للنسائى‌..

120. خصائص نسائى‌، ص 173.

121. و ذكر المتقى‌ فى‌ كنز العمال هكذا: بالامن والامان و آمنه يوم الفزع‌.

122. و ذكر ايضاً: مات ميتة الجاهلية و يحاسبه اللَّه‌بما عمل فى‌ الاسلام‌.

123. متقى در كنزالعمال آن را چنين روايت نموده‌است‌: بالامن و الامان و آمَنَه يوم‌َ الفزع‌.

124. هم‌چنين در اين مورد گفته است‌: مات ميتة‌الجاهلية و يحاسبه اللَّه بما عَمِل فى الاسلام‌.

125. و فى‌ المناقب أيضاً 3: 210 نقله جابر عن عمربن الخطاب قال‌: كنت أجفو علياً.

126. در مناقب‌، ج 3، ص 210، جابر اين حديث را ازعمر بن خطاب نقل كرده است كه گفت‌: به على جفامى‌كردم‌.

127. هذه الزيادة فى‌ غاية المرام‌: 497 باب 19 الخبر24.

128. خصائص نسائى‌، ص 201.

129. و لقد أجاد الحميرى‌:

من فضله انه قد كان أول من‌

صلّى و آمن بالرحمن اذ كفروا

سنين سبعاً و أياماً محرمة‌

مع النبي‌ّعلى خوف و ما شعروا

(حلية الابرار للبحرانى‌ 1: 243)

و ما بين المعقوفين لم يكن فى‌ الاصل و نقله ابن‌عساكر فى‌ تاريخ دمشق 1: 69.

130. حميرى در اين مورد چه خوب مى‌سرايد:

از فضيلت‌هاى او است كه او اولين كسى‌مى‌باشد كه نماز خواند و به خدا ايمان آورد. درحالى كه همه كافر بودند.

او هفت سال در خفا با پيامبر اكرم (نماز خواند)در حالى كه ديگران چيزى نفهميدند (حلية الابرار،بحرانى‌، ج 1، ص 243).

و آنچه در كروشه آمده‌، در اصل نبوده و ازتاريخ دمشق ابن عساكر، ج 1، ص 69، نقل گرديده‌است‌.

131. و أصناف فى‌ حلية الابرار للبحرانى‌ 1: 66 فجاءعلى‌ فبشرته‌. فقال‌: يا رسول اللَّه انا عبداللَّه و فى‌قبضته فان يعذبنى‌ فبذنبى و ان يتم لى‌ الذى‌ بشرتنى‌به فاللَّه اولي‌َ بى‌. قال‌: فقلت‌: اللهم‌ّ اَجْل‌ِ قلبه و اجعل‌ربيعه الايمان‌. فقال اللَّه‌: قد فعلت به ذلك‌. ثم انه‌رُفع الي‌ّ انه سيخصه من البلاء بشى‌ء لم يخص‌ّ به‌أحداً من أصحابى‌. فقلت‌: يا رب أخى‌ و صاحبى‌.فقال‌: ان هذا لشى‌ء قد سبق و انه مبتلى و مبتلى به‌.

132. علامه بحرانى در حلية الابرار، ج 1، ص 66،مطلب ذيل را اضافه مى‌كند: سپس على پيش من‌آمد و اين بشارت را به او دادم‌. او گفت‌: اى رسولاللَّه‌، من بنده خدا و در قضيه قدرت او هستم‌، اگرمرا عذاب كند به واسطه گناهانم بوده است و اگرنعمتى را به من ارزانى كند، او به اين كار سزاواراست‌. آن‌گاه مى‌فرمايد: عرض كردم‌: خدايا قلبش رانورانى كن و بهار او را ايمان قرار بده‌. خداوندفرمود: اين كار را انجام دادم‌. سپس به من اطلاع‌داده شد كه به زودى [خداوند] على را به مشكلاتى‌مبتلا مى‌كند كه هيچ كدام از اصحاب من اين ويژگى‌را ندارند. عرض كردم‌: پروردگارا، او برادر و همراه‌من مى‌باشد! فرمود: اين چيزى است كه مقدر شدهو او بدان مبتلا مى‌شود، و ديگران به وسيله اوآزمايش مى‌شوند.

133. و فى‌ الاصل بين يدى‌ المعقوفين‌: فلا حاجة لى‌عند محمد!

134. شرح الاخبار 1: 116 ـ 165.