علل ورود علويان به طبرستان تا تشكيل دولت علوى 250 قمري / محمد شورميج

علل ورود علويان به طبرستان تا تشكيل دولت علوى 250 ق

محمد شورميج

دانشجوى دكترى تخصصى تاريخ ايران اسلامى دانشگاه اصفهان

چكيده

اين نوشتار بر آن است تا علل و چگونگى روى‏آوردن علويان به طبرستان تا تشكيل دولت علوى (250 ق) را بررسى كند. منطقه طبرستان به دليل موقعيت جغرافيايى و سياسى، اهميت ويژه‏اى داشت و همواره پناهگاه مخالفان رسمى دستگاه خلافت بود. ويژگى‏هاى منطقه طبرستان، آن را محل مناسبى براى علويان ساخته بود تا دور از دستگاه خلافت آرزوهاى خود را عملى سازند.

واژگان كليدى: علويان، طبرستان، تسامح، قيام، شيعه.

مقدمه

علويان، فرزندان و نوادگان امام على عليه‏السلام بودند كه در دوره‏هاى مختلف، به طبرستان روى آوردند. دلايل روى آوردنِ سادات علوى به بخش‏هاى مختلف ايران بسيار است كه مهم‏ترين آن‏ها عبارت است از:

1. به دليل امنيتى كه در سرزمين ايران بود و آنان به‏طور نسبى دور از دست‏رس حكومت‏هايى بودند كه مراكز آن‏ها در شام يا عراق قرار داشت.

2. رفاهى كه شهرهاى ايران مى‏توانست براى آن‏ها داشته باشند.

3. امكان جذب نيرو در ايران از سوى علويان؛ زيرا مردم ايران يك بار به هنگام قيام عباسيان، امتحان خوبى داده بودند و مى‏توانستند بار ديگر چنان كنند.

در اين پژوهش، علل ورود علويان به طبرستان بررسى مى‏شود. هدف مقاله آن است كه با تحليل علل ورود علويان به طبرستان، خوانندگان را با چگونگى شكل‏گيرى يك دولت متمركز علوى در طبرستان آشنا سازد. همچنين برخى از مهم‏ترين مهاجرت‏هاى علويان به طبرستان شناسايى شود.

علل ورود علويان به طبرستان

الف) موقعيت طبيعى طبرستان

نگارنده حدودالعالم، محدوده طبرستان را از ناحيه ديلمان در قرن چهاردهم هجرى از چالوس تا تميشه مى‏داند.1 تميشه در انتهاى مرز شرقى طبرستان و در شانزده فرسخى سارى2 و در سر راه استرآباد قرار دارد و به نوعى كردكوى كنونى است. از اين رو، طبرستان شامل دشت و كوه و ساحل دريا بود كه از ناحيه ديلمان تا مرز تميشه وسعت داشت. شهرهاى مهم مناطق جلگه‏اى آن عبارت بودند از: سارى، آمل، تميشه، ناتل و چالوس. همچنين شهرهاى كلار، كجور و فريم از مهم‏ترين شهرهاى مناطق كوهستانى به شمار مى‏رفتند.3

سرزمين طبرستان از نظر جغرافياى طبيعى داراى هواى معتدل، آب فراوان، زمين حاصل‏خيز و جنگل‏هاى انبوه است. باران‏هاى پى‏درپى و رطوبت و گرمى هوا در تابستان، گياهان و درختان را چندان نيرومند مى‏ساخت كه به مناطق زير خط استوا شباهت دارد.4 اما آب آن به سبب رطوبت زياد ناگوار و هواى آن بسيار وخيم و ناسازگار است.5 با تمام اين ويژگى‏ها، شهرهاى آن پرجمعيت و ده‏هاى آن بسيار آباد بود.6 كشاورزى ركن اساسى اقتصاد طبرستان بود و حتى بخشى از توليد خود را به خارج از اين منطقه صادر مى‏كردند.

وجود كوه‏هاى سخت‏گذر، رودهاى متعدد، جنگل‏ها و باتلاق‏هاى بسيار در سرزمين طبرستان، از موانع طبيعى در ايجاد شبكه راه‏هاى ارتباطى بوده است. در داخل طبرستان، مهم‏ترين راه‏ها از شهر مركزى آن يعنى آمل منشعب مى‏گرديد.

يك راه از آمل به طرف غرب در جهت ساحل تا ناتل و چالوس و از آنجا تا كوهستان ديلمان امتداد مى‏يافت. اين راه تا چالوس از مناطق هموار مى‏گذشت و سپس از مسير كوه، شهرهاى كلار و كجور را به ديگر مناطق متصل مى‏ساخت.7

راه ديگر از آمل به طرف شرق مى‏رفت و از شهرهاى مامطير (بابل) و سارى مى‏گذشت و به تميشه مى‏رسيد. تقريباً تمام راه از ميان دشت‏هاى هموار مى‏گذشت و از نظر وجود رودها و مسيل‏هاى متعدد اين مسير، پل‏هاى بسيارى در نقاط مختلف ميان راه ساخته شده بود كه در برقرارى ارتباط اين مناطق با يكديگر نقش مهمى داشت.

دو راه، طبرستان را به نقاط خارج از اين منطقه مرتبط مى‏ساخت: يكى از آن‏ها در امتداد راه آمل به تميشه تا استرآباد و گرگان كشيده مى‏شد. ديگرى راه آمل به رى بود. اين راه با وجود اينكه از كم‏ارتفاع‏ترين معابر مى‏گذشت، از نظر كوهستانى بودن بسيار سخت‏گذر بود و براى عبور كاروان‏هاى تجارى به ويژه دسته‏هاى نظامى مناسب نبود.8

از ديگر ويژگى‏هاى طبيعى طبرستان، وجود دريا و سواحل آن است و اين، به‏دليل ناآشنايى با فنون دريانوردى و كشتى‏رانى، يكى از عوامل حفاظ طبيعى منطقه در مقابل دشمنان بود. رطوبت زياد حاصل از نزديكى دريا، در آب و هواى منطقه و زندگى آنجا تأثيرهاى زيادى مى‏گذاشت.