بررسى كاربردهاىِ لقبِ «اميرالمونين» در بسترِ تاريخ اسلام (1)

بررسى كاربردهاىِ لقبِ «اميرالمومنين» در بسترِ تاريخ اسلام(1)

حامد منتظرى‏مقدم

عضو هيئت علمى مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام‏خمينى قدس‏سره

چكيده

اين پژوهش، در بازشناسىِ كاربردهاى لقب اميرالمؤنين، مشتمل بر سه فصل: «بررسى واژگانى»، «نخستين كاربرد» و «گسترش كاربرد» است، كه در دو قسمت، در دو شماره پياپى از مجله، ارائه خواهد شد. قسمت نخست پژوهش كه در اين شماره تقديم مى‏شود، تا بخشى از آخرين فصل (گسترش كاربرد) را دربرمى‏گيرد، و ادامه آن فصل، ان‏شاءاللّه‏ در شماره بعدى تقديم خواهد شد. همچنين، نتيجه‏گيرى پژوهش، به‏طور يك‏جا، در پايان قسمت دوم، ارائه خواهد شد.

واژگان كليدى: اميرالمؤنين، خلافت، واژه‏شناسى و تاريخ اسلام.

مقدمه

حكومت و امور مربوط به آن، از جمله مسائلى است كه در مطالعه تاريخ و تمدن جوامع گوناگون به آن‏ها توجه مى‏شود. بر اين اساس، لقب‏هاى حكومتى و كاربردهاى آن‏ها، كمابيش به دقت، شناسايى و در منابع تاريخى به ثبت رسيده است. در تاريخ اسلام نيز براى حاكمان ـ در رده‏هاى مختلف ـ لقب‏هايى گاه عام و گسترده و گاه خاص و محدود به زمان‏ها و مكان‏هايى معيّن، شناخته شده است.

در دنياى اسلام، نخستين فرمان‏روا، حضرت محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بود كه با لقب رسول‏اللّه‏ بر مسلمانان فرمان راند. جانشينان او (خُلَفا) از لقب‏هايى چند، مانند اميرالمؤمنين بهره جُستند.

مسئله در اين نوشتار اين است كه «در تاريخ اسلام، لقب اميرالمؤمنين چه كاربردها و مفاهيمى داشته است؟»

در پژوهش حاضر كه رويكردى توصيفى ـ تحليلى دارد، ضمن پاسخ‏گويى به مسئله ياد شده، كوشش مى‏شود تا چگونگى پيدايش اين لقب و نيز تداوم و تحول مفهومى آن در بستر تاريخ اسلام بازشناسى شود.

الف) بررسى واژگانى

اميرالمؤنين (امير مؤمنان) از اضافه واژه «امير» به واژه «مؤنين» ساخته شده است. به جُز تركيب ياد شده، واژه امير در تركيباتى، هم‏چون اميرالحاج، اميرالبَحر (درياسالار)، اميرالاُمراء،1 امير لشكر،2 امير داد،3 امير مجلس4 و اميرالمُسلمين5 به كار رفته است.

به منظور شناخت هرچه دقيق‏تر واژه تركيبى اميرالمؤنين، لازم است هر دو بخش اين تركيب (مضاف و مضافٌ اليه) شناسايى شود:

1. واژه امير (مضاف در تركيب) در اصل، لغتى سامى6 و عربى، از ريشه اَمر، به معناى دستور و فرمان است.7 بر اين اساس، به صاحبِ امر، امركننده و كسى كه فرمان او نافذ است، امير گفته مى‏شود.8 جمع واژه امير، اُمَرا، مؤث آن اَميره، و مصدرش به دو شكلِ اِمره و اِماره (اِمارت) است.9

در فارسى، واژه امير معادل با واژه‏هايى، هم‏چون فرمان‏روا، شاه،10 سردار و سپهسالار11 به كار رفته است. همچنين واژه آدميرال12 در زبان انگليسى براى مقام نظامى درياسالار و دريابان به كار مى‏رود كه شكل تغييريافته اميرالبحر است.13شايان توجه آنكه در عربى، يكى از واژه‏هاى به كار رفته براى فرمانده نيروى دريايى، «الاَميرال» است14 كه به گمان، عربى شده آدميرال باشد.

در تاريخ اسلام از همان آغاز، واژه امير واژه‏اى شناخته شده و مورد استفاده بود، چنان‏كه مردم جاهليت (نامسلمانان)، پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را به عنوان امير مكه و امير حجاز خطاب مى‏كردند.15

روى هم رفته در تاريخ اسلام واژه امير در نخستين كاربردها، بر فرمانده نظامى اطلاق مى‏شد، چنان‏كه كسانى را كه از سوى پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله وخلفا به فرماندهى مأموريت‏هاى جنگى منصوب مى‏شدند، امير مى‏گفتند.16 هم‏زمان، اين واژه براى حاكمان مناطق گوناگون نيز كاربرد يافت.17 سپس واژه امير در نقش لقبى براى حاكمان استان‏ها و مقامات عالىِ نظامى پذيرفته شد، چنان‏كه اين واژه، در دوره‏هاى متأخرتر، از سوى فرمانروايانِ تعدادى از استان‏هاى آسياى ميانه برگزيده شد.18

2. واژه مؤنين (مضافٌ اليه در تركيب)، جمع واژه مؤن،19 به معناى ايمان‏آورندگان است. اين واژه در اصل، عربى و مصدر آن، كلمه ايمان ـ ضد كفر ـ است.20 ايمان مى‏تواند نسبت به امور گوناگون تحقق يابد، اما در فرهنگ اسلامى، مراد از ايمان، پذيرش آيين و شريعت اسلام و باور قلبى آن است.21

مؤمنين در نگرش اسلامى، جايگاه بسيار ارزش‏مندى دارند. دين‏داران تنها هنگامى كه به دين‏باورى برسند و دين با عبور از زبان، به قلب و جانشان راه يابد، مؤن به شمار مى‏آيند، وگرنه فقط مسلمان خواهند بود.22

همچنين بر اساس آموزه‏هاى قرآنى، مؤنان با يكديگر برادرند.23 برادرى و اخوّتِ ايمانى، اساسى‏ترين پايه براى تحقق جامعه اسلامى و فراهم كننده زمينه آن است كه مؤنان با تكيه بر احساسى مشترك از پيوند دينىِ موجود در ميان خود، فراتر از مرزهاى جغرافيايى، قومى و زبانى، امت واحدى24 را شكل مى‏بخشند.

حال با توجه به آنچه درباره هر يك از دو جزء واژه تركيبىِ اميرالمؤنين گفته شد، درباره مفهوم‏شناسىِ اين تركيب، به روشنى مى‏توان به اين سه نكته دست يافت:

نخست، آنكه اميرالمؤنين، هم‏چون هر امير ديگرى، جايگاه فرمان‏روايى (امارت) داشت. از اين رو، انتظار اين بود كه از سوى افراد تابعِ خود (مؤنين)، فرمانبردارى شود.25 بر همين اساس مى‏توان ميان پيدايش اين واژه و دستور اطاعت از زمام‏داران (اُولُوا الْاَمر)26 در قرآن كريم ارتباط يافت.27

برخوردارى از چنين مفهومى سبب مى‏شد تا در شرايط خاص، درباره برخى از افرادِ ملقّب به اميرالمؤنين، بر لقب امير (به تنهايى) تأكيد شود، چنان‏كه درباره عثمان بن عَفّان ـ پس از بروز مخالفت‏هاى عمومى ـ چنين گفته شد: «(او) امروز، امير شماست، حق او بر شما، شنودن و اطاعت است».28 امام على عليه‏السلام نيز در اشاره به ناگزير شدنِ خود به پذيرش حكميّت (سال 37 ق) چنين فرمود: «ديروز [پيش از اين] من امير بودم و امروز مأمور [فرمان‏بُردار] شدم...».29

دوم، اينكه اميرالمؤنين بر مؤنين فرمانروايى مى‏يافت، و ـ چنان‏كه گذشت ـ با تكيه بر آموزه‏هاى دينى، مؤنين، احساس مشتركى از پيوند دينىِ موجود در ميان خود داشتند. بر اين اساس، در دوره‏هايى دراز از تاريخ اسلام، وجود چنين احساسى در ميان مسلمانان (مؤنان)، اين امكان را نيز فراهم مى‏ساخت كه حاكمان جهان اسلام به نام اميرالمؤنين بر همه مسلمانان در سراسر قلمروى اسلامى (امت واحد)، امارت كنند30 و دست‏كم بر چنين قلمروى، نفوذ معنوى داشته باشند.

نكته سوم، و بى‏گمان مهم‏ترين نكته اين است كه واژه مؤنين (مضافٌ اليه در تركيب)31 چون دربردارنده مفهومى دينى بود، تركيب اميرالمؤنين را نيز از صبغه‏اى دينى برخوردار مى‏ساخت.

از آنچه گذشت، روشن شد كه كلمه امير (بخش نخستِ اميرالمؤنين) واژه مستقل عربى است، از اين رو براى اعراب، پيش و پس از اسلام، آشنا و شناخته شده بود و در گفت‏وگوهاى ايشان به‏كار مى‏رفت. با وجود اين، با توجه به مفهوم كلمه مؤنين (ايمان آورندگان به اسلام)، پيدايش تركيب اميرالمؤنين را بايد در دوران پس از اسلام بازشناخت.

ب) نخستين كاربرد

1. كاربرد درباره على بن ابى‏طالب عليه‏السلام

ابتدا بايد دانست كه يكى از موارد اختلاف ميان شيعه و سنى،32 درباره نخستين كاربرد (پيدايش) واژه اميرالمؤنين است. بيشتر مورخان اهل‏سنت برآنند كه اين واژه براى نخستين بار درباره خليفه دوم، عمر بن خطاب (دوره خلافت 13 ـ 23 ق) به‏كار رفته است،33 اما شيعيان امامى بر اين باورند كه پيدايش اين واژه، در مورد على بن ابى‏طالب عليه‏السلامو در اساس، لقبى بوده كه خداى تعالى به على عليه‏السلام داده است و هيچ كسِ ديگر، چه قبل و چه بعد از او، برازنده اين لقب نيست.34 در حديث آمده است كه خدا، على عليه‏السلام را اميرالمؤنين ناميده است و كسى ديگر به اين نام خوانده نمى‏شود، چنان‏كه حتى قائم آل محمد را نيز اميرالمؤنين نمى‏گويند و ايشان را بقيه‏اللّه‏ خطاب مى‏كنند.35

شيخ مفيد (م 413 ق) دانشمند نام‏دار امامى، در ردِّ فرقه زوال يافته شمطيّه كه به امامت محمد، فرزند امام جعفر صادق عليه‏السلام معتقد بودند، مى‏نويسد:

محمد بن جعفر پس از پدرش قيام به شمشير كرد و اميرالمؤنين ناميده شد، و هيچ قيام كننده‏اى از خاندان ابى‏طالب به اين لقب ناميده نشده است. و اماميه متفق‏اند بر اينكه هر كس پس از اميرالمؤنين (على عليه‏السلام) بدين نام ناميده شود [و خود، نيز بپذيرد] به كارى منكر (حرام) ارتكاب يافته است.36

بر اين اساس، حتى از نظر فقهى در ميان اماميه، سخن از حرمت كاربرد لقب اميرالمؤنين درباره هر فردى جُز على عليه‏السلاممطرح است كه بنابر اين فرض، موارد كاربرد اميرالمؤنين درباره ايشان، حمل بر تقيه خواهد شد، چنان‏كه در منابع تاريخى، كاربرد لقب اميرالمؤمنين از سوى برخى امامان معصوم عليهم‏السلام در خطاب به خلفاى وقت، گزارش شده است.37

در اين باره، بايد دانست كه اين موضوع حتى فراتر از بُعد فقهى محض، به بُعد اعتقادى نيز راه يافته، نمايان‏كننده عقايد شيعيان امامى بوده است، چنان‏كه در سده سوم هجرى، حسن بن موسى نوبختى در بيان باورهاى شيعيان، از جمله بر اين باور كه پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهبه «انعقاد اِمره‏المؤنين» براى على عليه‏السلام پرداخت، تصريح كرده است.38 گرچه نوبختى درباره چند و چونِ انعقاد اين امر هيچ‏گونه توضيحى نداده، اما گويا سخن وى ناظر به برنامه تبريك و سلام صحابه به على عليه‏السلام به عنوان اميرالمؤنين پس از خطبه غدير است كه در ادامه به آن خواهيم پرداخت.

بى‏گمان، بخشى از متون كهن و معتبر شيعه، متونِ دعاها و مناجات‏هاست كه بيان‏گر گرايش‏ها و باورهاى ايشان است. حال در رويكرد به اين گونه متون، به ذكر اين نمونه بسنده مى‏شود كه در يكى از ادعيه اماميه (موسوم به عَشَرات) چنين آمده است: «... گواهى مى‏دهم كه على بن ابى‏طالب، حقّاً حقّاً اميرالمؤنين است».39

همچنين در احوال اسماعيل بن محمد، معروف به سيد حِمْيَرى (105 ـ 173 ق) گزارش شده است كه هنگام وفات، در اَداى شهادت خويش، پس از شهادت به يگانگى خداوند و رسالت محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، اين‏گونه گفت: «گواهى مى‏دهم كه على، حقّاً حقّاً اميرالمؤنين است».40 در اينجا، سخن درباره اصل گواهى و باورداشت اميرالمؤنين بودن ِ على عليه‏السلاماست، اما كلمه حقاً (حقيقتاً) كه بر تأكيد دلالت مى‏كند، در ادامه، بررسى خواهد شد.

اكنون با صرف نظر از تفصيل سخن در ابعاد فقهى و كلامى، موضوع را در بُعد تاريخى پى مى‏گيريم.

روى هم رفته با توجه به سير تاريخى واژه (واژه‏شناسى: فيلولوژى)،41 مى‏تواندريافت كه «پيدايش اين واژه در اساس، در همان عصر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، و درباره على بن ابى‏طالب عليه‏السلام بوده است، سپس با منع خلافت از على عليه‏السلام، عملاً واژه مزبور نيز از آن حضرت بازداشته شد و تا پيش از خلافتِ او (در سال 35 ق)، درباره وى گستردگى نيافت. از آن سو، در دوران خلافت عمر بن خطاب، اين واژه درباره آن خليفه ـ در سطحى نسبتاً گسترده ـ به‏كار برده شد». اكنون اين مسئله به تفصيل بررسى مى‏شود.

بر اساس برخى از گزارش‏هاى تاريخى شيعى، اعطاى لقب اميرالمؤنين به على بن ابى‏طالب عليه‏السلام از سوى پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در يك موضع كاملاً رسمى و علنى، در سال دهم هجرى در غديرخُم رخ داد. پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در آن‏جا على عليه‏السلام را در جايگاه جانشين خود و نيز مولا و سرور همه مسلمانان معرفى كرد و از همگان خواست تا با لقب اميرالمؤنين بر او سلام گويند. مسلمانان نيز فرمان بُردند، گروه‏گروه بر حضرت كه در خيمه‏اى بود، وارد شدند و بر او آن‏گونه كه رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرموده بود، سلام دادند.42

شيخ مفيد در كتاب الإرشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، پس از گزارش ماجراى مزبور، بى‏درنگ يادآور مى‏شود كه عمر بن خطاب در شادباش‏گويىِ به على عليه‏السلام، سخن را به درازا كشانيد و اين جمله مشهور خود را بيان داشت: «بَه، بَه! اى على! تو مولاىِ من و مولاىِ همه مردان و زنانِ مؤن شدى».43 در اين سخن، تأكيد بر قيد مؤمن مى‏تواند به همان سلامِ ويژه به على عليه‏السلام با لقب اميرالمؤنين، ناظر باشد.

همچنين شيخ مفيد فصلى از كتاب خود را به ذكر گزارش‏هايى اختصاص داده كه بيان‏گر ملقب شدن على عليه‏السلام به لقب اميرالمؤنين در زمان حيات رسول‏اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهاست.44 شايان توجه است كه مفيد پس از بيان چند گزارش، در پايان فصل مزبور اذعان مى‏كند كه ذكر همه اين‏گونه اخبار، كتاب را به درازا مى‏كشد.45

به هر روى، از محتواى اين فصل از كتاب الإرشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، چنين برمى‏آيد كه نام‏گذارىِ على عليه‏السلامبه اميرالمؤنين از سوى رسول‏اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، با استناد به برخى روايت‏هاى تاريخى، به جُز موضع علنى و همگانى پيش‏گفته (غدير خُم)، در چندين موضع ديگر نيز روى داده است. در اين ميان، شيخ مفيد درباره روايتى به نقل از بُرَيْدَة بن حُصَيب اَسْلَمى، تصريح مى‏كند كه در بين علما حديثى مشهور و معروف است كه بر اساس آن، پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهيك‏بار به هفت تن از اصحاب خود كه در ميان آنان كسانى چون ابوبكر، عمر، طلحه و زبير نيز حضور داشتند، فرمان داد تا بر على عليه‏السلام با لقب اميرالمؤنين سلام گويند.46 همين روايت، به اجمال از ابن عُقْده كوفى (م 332 ق) كه خود شيعه زيدى بوده،47 با استناد به سخن بُرَيْده ـ راوىِ مذكور در سندِ مفيد ـ چنين آمده است كه پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ايشان را فرمان داد كه بر على عليه‏السلام به اِمره‏المؤنين سلام گويند.48

همچنين مفيد گزارش كرده است كه پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله با اشاره به على عليه‏السلام، به اُمّ سَلَمه، يكى از همسران خود، اين‏گونه خطاب كرد: «بِشنو و گواهى دِه! اين، على، اميرالمؤنين و سيدالوصيين است».49

در گزارشى ديگر، از اَنَس بن مالك، صحابى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نقل شده است كه او در سراى ام‏حبيبه، يكى ديگر از همسران حضرت، براى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله آب آورد تا وضو سازد. در آن حال، حضرت بدو فرمود: «اكنون از اين در [درِ سراى] اميرالمؤنين و خيرالوصيّين... بر تو وارد خواهد شد». اَنَس اذعان كرده است كه با خود در اين انديشه بودم كه چنان كسى از قوم من باشد، اما ديرى نپاييد كه على بن ابى‏طالب از در وارد شد.50

به رغم اينكه روايت انس بن مالك در برخى منابع اهل‏سنت نيز نقل شده،51 اما رويكرد عمومى اهل‏سنت، معطوف به انكار و عدم پذيرش گزارش‏هايى است كه خبر از پيدايش واژه اميرالمؤنين درباره على عليه‏السلام در زمان حيات پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهدارد.

ابن ابى‏الحديد52 دانشمند معتزلى با چنين رويكردى مى‏نويسد:

شيعيان مى‏پندارند كه على بن ابى‏طالب در حيات رسول خدا عليه‏السلام اميرالمؤنين ناميده شد، و بزرگان مهاجران و انصار، او را با اين لقب خطاب كردند، لكن، اين امر در اخبارِ محدّثان ثابت نشده است.53

با اين حال، او در ادامه چنين مى‏نگارد:

البته محدّثان براى او لقبى را روايت كرده‏اند كه گرچه مشتمل بر آن لفظ [اميرالمؤمنين ]نيست، همان معنا را افاده مى‏كند.54

ابن ابى‏الحديد در اشاره به چنين روايتى، اعطاى لقب يَعْسوب‏المؤنين را از سوى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهبه على عليه‏السلام به نقل از منابع حديثىِ مورد قبول خود يادآور مى‏شود55 و تأكيد مى‏كند كه يعسوب به معناى اميرِ زنبورها و نَرِ (مذكّر) آنان است.56

در اينجا، بايد يادآور شد كه رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله با شناختى نزديك از على عليه‏السلام، در اساس او را در جايگاه بلندى از امارت بر مؤمنان ـ گويا، براى هميشه تاريخ ـ معرفى كرده است، چنان‏كه به روايت عبداللّه‏ بن عباس، حضرت فرمود:

خداوند هيچ آيه‏اى را كه در آن يا ايّهَا الّذين آمَنوا [خطاب به مؤنان] باشد، نازل نكرده، مگر آنكه على، رأس [سَر] و اميرِ آن آيه بوده است.57

گفتنى است كه گاهى برخى از كاربران ِ لقب اميرالمؤمنين براى على عليه‏السلام، كاربرد آن را با تعبير خاصِ حقّاً حقّاً، همراه مى‏كردند تا طبق عُرف رايج، شامل خليفه وقت نشود. شيخ مفيد گزارش كرده است كه در دوران خلافت عثمان (23 ـ 35 ق)، از ابوذر، صحابى بزرگ پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله پرسيدند كه به چه كسى وصيت كرده‏اى؟ در پاسخ گفت: «به اميرالمؤنين». دوباره پرسيدند: «آيا به عثمان؟» او پاسخ گفت: «نه، به اميرالمؤنين حقّاً (كسى كه حقيقتاً اميرالمؤنين است)، على بن ابى‏طالب...».58 همچنين از اين گزارش به روشنى معلوم مى‏شود كه پس از وفات رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، در دورانى كه اصل خلافت از على عليه‏السلام باز داشته شد، برخى از شيعيان، هم‏چنان على عليه‏السلام را سزاوار اين لقب مى‏دانستند و گاهى چنين آشكارا، با رسم همگان كه خليفه وقت (در اينجا، عثمان) را بدين لقب مى‏خواندند، مخالفت مى‏ورزيدند.

شايان توجه است كه حتى تأكيد و همراه‏سازىِ لقب اميرالمؤنين با عبارت حقّاً حقّاً درباره على عليه‏السلام، در دوران خلافت او (35 ـ 40 ق) نيز بوده است. بَلاذُرى (م 279 ق) گزارش كرده است كه حُذَيْفَة بن يَمان در مدائن59 هنگام همراهى با حسن بن‏على عليهماالسلام و عمار بن ياسر به منظور فراخوانِ نيرو براى حمايت از على عليه‏السلام، اين گونه سخن گفت:

حسن و عمار آمده‏اند تا شما را به حركت [و همراهى ]وادارَند، پس هر كس كه مى‏خواهد دعوتِ اميرالمؤنين حقّاً حقّاً (حقيقى) را لبّيك گويد، به سوى على بن ابى‏طالب برود.60

حذيفه (م 36 ق)، پيش از وفات خود نيز در حالى كه در بستر بيمارى بود، هم‏چنان مى‏كوشيد تا ديگران را به پشتيبانى از على عليه‏السلامبرانگيزد. بدين منظور، روى به كسانى كه در گرداگردِ او بودند، چنين گفت:

سوگند به آنكه جُز او، خدايى نيست، هر كس كه مى‏خواهد اميرالمؤنين حقّاً حقّاً (حقيقى) را ببيند، بايد به على بن ابى‏طالب بنگرد. [و سخن خود را اين گونه ادامه داد:] او را پشتيبانى كنيد، از او پيروى كنيد و يارى‏اش رسانيد.61

در اينجا نبايد ناگفته گذاشت كه در سده هفتم هجرى، دانشمند امامى سيد بن طاووس (589 ـ 664 ق) كتابى زير عنوان اليقين باختصاص مولانا على عليه‏السلامباِمرة المؤنين62 به نگارش درآورده است كه هم‏اينك ـ با تصحيح و تحقيق ـ در دست‏رس است.

او، در يكى از بخش‏هاى كتاب،63 در بيان انگيزه خود از تأليف، با اشاره به فرا رفتنِ سنّ خود از هفتاد سالگى، به صراحت گفته كه شنيده است يكى از اهل‏سنت در برخى از آثار خود، نام‏گذارىِ على عليه‏السلام را به اميرالمؤنين در زمان حيات رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، انكار كرده است.64 با محاسبه سنّ ابن طاووس و دست‏يابى به محدوده زمانى تأليف، مى‏توان دريافت كه منظور او، دانشمند سنّى معتزلى ابن ابى‏الحديد (586 ـ 656 ق) بوده كه با خودِ وى معاصر بوده است و ـ همان گونه كه پيش‏تر گذشت ـ در شرح نهج البلاغه چنين مطلبى نگاشته است.65

بر اين اساس، سيد بن طاووس در اين كتاب،66 از يك سو بر آن است تا ثابت كند كه لقب اميرالمؤنين در زمان حيات پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهدرباره على عليه‏السلام به كار رفته، و از سوى ديگر، بنابر نگرش اماميه، درصدد اثبات اين نكته است كه آن لقب، ويژه على عليه‏السلامبوده، چنان‏كه اين امر در نام‏گذارىِ كتاب نيز نمايان است.

شايان توجه است كه در جايى از كتاب، او، تعبير اشخاصى، هم‏چون حذيفه كه لقب اميرالمؤنين را با تأكيد و همراه با عبارت حقّاً حقّاً درباره على عليه‏السلام به كار مى‏بردند، اشاره به اين مى‏داند كه نام‏گذارى على عليه‏السلام به اميرالمؤنين، از سوى خدا و رسول او بوده است، اما ديگران از جانب مردم اميرالمؤنين خوانده شده‏اند.67

حال در اينجا، به منظور تداوم سير تاريخى سخن، بار ديگر بر اين نكته اذعان مى‏شود كه گرچه بر اساس گزارش‏ها ومستندات پيش‏گفته، نام‏گذارى على عليه‏السلام به اميرالمؤنين در عصر پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله اتفاق افتاد، اما پس از وفات پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، با بازداشت خلافت از على عليه‏السلام، عملاً واژه مزبور نيز از او بازداشته شد و سرانجام، در دوران خلافت حضرت (35 ـ 40 ق)، دوباره آن واژه در سطح گسترده‏اى براى ايشان به‏كار رفت.

در پايان اين بخش از نوشتار كه در آن، به «پيدايش واژه اميرالمؤنين (نخستين كاربرد)» توجه شد، نبايد ناگفته گذاشت كه بنابر گزارشى، در همان دوران حيات پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در سريّه نخله (سال2 ق)، به عبداللّه‏ بن جحش68 كه در آن سريه فرماندهى داشت، اميرالمؤنين گفته شد.69

چنان‏كه پيش‏تر نيز گذشت، در تاريخ صدر اسلام در مأموريت‏هاى نظامى به شخص فرمانده، امير گفته مى‏شد. حال در اينجا، درباره كاربرد لقب اميرالمؤنين درباره عبداللّه‏ بن جحش بايد گفت كه اين كاربردِ خاص، بى‏گمان، به معناى لغوىِ آن ـ فرمانده مؤنان (حاضر در آن سريّه) ـ بود. اين سخن، بدين معناست كه كاربرانِ لقب در اين مورد، اين مفهوم را در نظر داشته‏اند كه فرد نامبرده كسى است كه بر گروهى از مؤنان، فرماندهى نظامى ـ به طور محدود و معيّن ـ دارد، نه مفهومى فراتر از اين. به همين دليل، كاربرد اين واژه درباره وى هرگز تداوم نيافت و به گمان قوى، در دايره همان سريّه بود.

گواه اين سخن، آن است كه اين كاربرد، توجه مورخان را به خود جلب نكرده و هرگز سبب نشده است كه مورخى ميان اين كاربردِ خاص و كاربردهاى آن درباره خلفاى جهان اسلام، به اشتباه و خلط بيفتد و كندوكاوى كند، بلكه همگان بدون برداشتى خاص، از كنار آن گذشته‏اند.

افزون بر اين، از كاربرد لقب اميرالمؤنين به مفهوم ياد شده، درباره سعد بن ابى‏وَقّاص (فاتح قادِسيّه در سال 14 ق) نيز سخن به ميان آمده است.70

2. كاربرد درباره عمر بن خطاب

در عصر خلفا، نخستين خليفه‏اى كه ملقب به اميرالمؤنين شد عمر بن خطاب بود، سپس اين عنوان، هم‏چون يك رسم و سنّت درباره همه خلفا به كار رفت.71

ابوبكر كه قبل از عمر خليفه بود، خود را به عنوان خَليفةُ رسول‏اللّه‏ (جانشين پيامبر خدا) معرفى كرده72 و به همان عنوان نيز شهرت يافته بود. بر اين اساس، هنگامى كه عمر خلافت يافت، وى را خليفةُ خليفةِ رسول‏اللّه‏ (جانشينِ جانشينِ پيامبرخدا) لقب دادند، اما اين لقب، به علت تتابع اضافات و تعدد كلمات، سنگين شمرده شد. همچنين اگر اين رسم دوام مى‏يافت، اين اضافات در آينده پيوسته رو به فزونى مى‏رفت تا حدى كه به زشتى منتهى مى‏شد و بازشناختن آن‏ها نيز به سبب درازى و فزونىِ اضافات دشوار مى‏گرديد و به هيچ روى، كسى نمى‏توانست آن‏ها را بشناسد.73 از اين رو، بايد چاره‏اى انديشيده مى‏شد.

عبدالرحمن بن‏خَلْدون (732 ـ 808 ق) بر آن است كه تركيب اميرالمؤنين، تركيبى مشابه و مناسب بوده است كه مردم آن را به جاى تركيب سنگين خليفةُ خليفةِ رسول‏اللّه‏ درباره عمر به‏كار بردند.74 وى، در اين باره مى‏نگارد:

از قضا، يكى از صحابه، عمر را «اى اميرالمؤنين» خطاب كرد، و مردم اين لقب را پسنديدند و تصويب كردند و او را بدان خواندند... گويند نخستين كسى كه عمر را بدين لقب ناميد عبدالله بن جحش بود،75 و برخى گفته‏اند عمرو بن عاص، و گروهى گفته‏اند مُغَيْرة بن شُعْبه او را بدين لقب خوانده است، و به قولى پيكى خبر فتح بعضى از لشگريان را آورد و همين كه داخل مدينه شد از عمر پرسيد و مى‏گفت: اميرالمؤنين كجاست؟ اصحاب عمر كه اين تركيب را شنيدند آن را نيكو شمردند و گفتند راست گفتى، به خداى سوگند، نام او است، وى به راستى اميرالمؤنين است. و از آن پس، وى را بدان خواندند، و در ميان مردم به منزله لقبى براى او تلقى گرديد.76

احمد بن واضح يعقوبى (متوفاى پس از 292ق) نيز نگاشته است كه براى نخستين بار، ابوموسى اشعرى با ارسال نامه‏اى براى عمر، وى را با عنوان اميرالمؤنين خطاب كرد. همچنين وى يادآور شده است كه بنا به قولى، مغيرة بن شعبه نخستين كسى بود كه بر عمر وارد شد و بدو چنين سلام داد: «السّلام عليك يا اميرالمؤنين؛ سلام بر تو اى امير مؤنان». عمر در پاسخ گفت: «بايد از آنچه گفتى، بپَرهيزى». مغيره پرسيد: «مگر ما (همه)، مسلمانان نيستيم؟» عمر جواب داد: «آرى». دوباره مغيره گفت: «و تو، اَمير مايى؟» عمر نيز گفت: «آرى».77

در اين ميان، شايان توجه است كه يعقوبى، به‏طور مشخص، تعيين كرده است كه در سال 18 ق، عمر اميرالمؤنين ناميده شد. وى، اذعان داشته است كه تا پيش از آن، وى خليفه خليفه رسول‏خدا خوانده مى‏شد.78 با وجود اين، در گزارشى كه از متن صلح‏نامه ميان مسلمانان و ساكنان بيت‏المقدس ارائه شده است و تاريخ آن به سال 16 ق، دو سال پيش‏تر از تاريخِ ياد شده باز مى‏گردد، از عمر بن خطاب، فقط به نام (بدون لقب اميرالمؤنين و هر لقب ديگرى) ياد شده است.79

همچنين، ديگر مورخ نام‏دار، على بن حسين مسعودى (م 345 يا346 ق) بر آن است كه عمر بن خطاب، نخستين كسى بود كه اميرالمؤنين ناميده شد. مسعودى اين نام‏گذارى را به عَدىّ بن حاتم نسبت داده و تأكيد كرده است كه جز او نيز مبتكر اين كار شناسايى شده‏اند. مسعودى در ادامه گزارش خود، مغيرة بن شعبه را نخستين كسى دانسته كه بر عمر با اين لقب سلام داده، و ابوموسى اشعرى را اولين فردى به شمار آورده است كه هم روى منبر از عمر با اين لقب ياد و برايش دعا كرده، و هم در ارسال نامه بدو، نگاشته است: «به بنده خدا، عمر، اميرالمؤنين...».80

بر اين اساس مى‏توان دريافت كه اين نام‏گذارى در نگاه مسعودى، فراتر از اقدام يك يا دو فرد، يك فرايند بوده، و در چند مرحله و اقدام پياپى، تثبيت شده است.

بى‏گمان، اگر قبول و موافقت شخص ِخليفه دوم با اين فرايند همراه نمى‏شد، هرگز به نتيجه نمى‏رسيد. از گزارش يعقوبى كه كمى پيش‏تر نقل شد، چنين برمى‏آيد كه خليفه دوم، نخست، نسبت به كاربرد واژه اميرالمؤنين درباره خود، واكنش نشان داد، و از آن استقبال نكرد.

با اين حال، بنابر گزارشى از محمد بن جرير طبرى (224 ـ 310 ق)، خليفه دوم نه‏تنها اين لقب را پذيرفت، بلكه خود نيز در كاربرد آن نقش داشت. در اين‏باره، طبرى نگاشته است:

چون عمر خلافت يافت، [در خطاب به او ]چنين گفته شد: اى خليفه خليفه پيامبر خدا. عمر گفت: اين امرى طولانى است، هرگاه خليفه‏اى ديگر آيد، خواهند گفت: اى خليفه خليفه خليفه پيامبر خدا، بلكه شما مؤنين هستيد و من اميرِ شمايم. آن‏گاه، وى اميرالمؤنين ناميده شد.81

زمانى نيز براى خليفه اموى، عمر بن عبدالعزيز (61 ـ 101 ق) اين پرسش مطرح شد: «... نخستين خليفه‏اى كه [در صدر نامه‏هاى خود] نوشت: «از اميرالمؤنين»،82 چه كسى بود؟» اين پرسش، خود مى‏توانست درنگ درباره نام‏گذارىِ خلفا به اميرالمؤمنين، به شمار آيد. در اينجا ابوبكر بن سليمان بن ابى‏حَثْمَه، به تفصيل اين گونه به عمر بن عبدالعزيز پاسخ داد:

... ابوبكر [خليفه اول] مى‏نگاشت: از خليفه رسول خدا. و عمر [در آغاز ]مى‏نوشت: از خليفه خليفه رسول خدا، تا اينكه عمر به كارگزار خود در عراق نوشت كه دو مرد تيزهوش نزد وى بفرستد تا از عراق و اهل آن، از ايشان پرسش كند. او لبيد بن ربيعه و عدىّ بن حاتم را فرستاد. آن دو به مدينه آمدند و وارد مسجد شدند. در آن‏جا عمروعاص را يافتند و بدو گفتند: از اميرالمؤنين براى ما اجازه ملاقات بگير. عمرو گفت: به خدا سوگند، شما نام او (خليفه عمر) را درست به كار بُرديد. سپس، عمرو، خود بر عُمر وارد شد و بدو اين گونه سلام داد: «سلام بر تو، اى امير مؤمنان». عمر گفت: «چگونه اين نام بر تو آشكار شد؟ بايد از آنچه گفتى، به درآيى». عمرو، از ورود لبيد و عدىّ، و اينكه آن دو اين لقب را براى خليفه به كار برده‏اند، خبر داد و [در تأكيد] رو به عمر گفت: «تو اميرى و ما مؤنان هستيم».

از آن زمان، اين لقب [كاربرد يافت] و نامه‏هاى خلفا با آن همراه شد.83

بنابر اين گزارش، عمروعاص از شنيدن واژه اميرالمؤنين درباره خليفه (عمر) بسيار خشنود شد و آن را لقبى درست به شمار آورد. بر اين اساس، مى‏توان دريافت كه كاربرد لقب مرسوم (خليفه) كه درباره عُمر و ديگر خلفا بايد با تتابع اضافه (خليفه خليفه...) به كار مى‏رفت، خوشايند و پذيرفتنى نبود.

در اين ميان، شايان توجه است كه در تثبيت لقب اميرالمؤنين، سخنى كه كمى پيش‏تر، طبق گزارش طبرى از زبانِ خود خليفه عُمر بيان شد، دقيقاً تكرار همان سخنى است كه در گزارش اخير بر زبانِ عمروعاص جارى شد.

در اينجا نبايد ناگفته گذاشت كه به مرور زمان، عنوان خليفةُ رسول‏اللّه‏ ـ و به اختصار، عنوان خليفه ـ بدون تتابع اضافات، در مورد همه خلفا كاربرد يافت، چنان‏كه قاضى ابويَعْلى فَرّاء (م 458 ق) مى‏نگارد:

هركه به خلافت رسيد، روا باشد كه خليفه ناميده شود و نيز روا باشد كه خليفه رسول‏اللّه‏ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نام يابد.84

ج) گسترش كاربرد

1. دوران سه خليفه: عمر، عثمان و على عليه‏السلام

از نظر سير تاريخى، عمر بن خطاب نخستين خليفه بود كه لقب اميرالمؤنين درباره او به كار رفت. اين كاربرد درباره عُمَر، چندان گسترش يافت كه بنا به گفته ابن خلدون، خلفاى پس از عمر، اين لقب را به وراثت از وى گرفتند و آن را نشانه‏اى از خلافت شمردند.85 بدين‏سان، واژه ياد شده در كنار لقب‏هايى، چون خليفه و امام، در زمره القاب عمومى براى ولىِّ امر مسلمانان قرار گرفت.86

بر اين اساس، پس از عمر بن خطاب، لقب اميرالمؤنين، هم‏چون يك رسم و سنت درباره همه خلفا كاربرد يافت،87 چنان‏كه آنان در نامه‏هاى رسمى، خود را اميرالمؤنين معرفى مى‏كردند، و نيز در گفت‏وگوها همين لقب درباره خلفا به كار مى‏رفت.88

پس از عمر، عثمان بن عفّان، اميرالمؤنين خوانده شد. از اين رو ـ چنان‏كه پيش از اين بيان شد ـ در دوران خلافت او همين كه ابوذر گفت به اميرالمؤنين وصيت كرده است، ديگران كه از تيرگى روابط وى با عثمان آگاه بودند، با شگفتى پرسيدند: «آيا به عثمان وصيت كرده‏اى؟» البته ابوذر به عثمان وصيت نكرده بود و مقصود او نيز از اميرالمؤنين، عثمان نبود،89 اما چون لقب ياد شده درباره عثمان بسيار رواج يافته بود، ديگران از گفته ابوذر اين‏گونه برداشت كردند. گفتنى است كه حتى هنگام انتقاد به عملكرد عثمان، وى را با همين لقب، خطاب مى‏كردند.90

پس از عثمان، در سال35 ق، على بن ابى‏طالب عليه‏السلام در حالى به خلافت رسيد كه بنابر ديدگاه شيعيان، پيش‏تر در عصر پيامبراكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، لقب اميرالمؤنين درباره او به كار رفته بود. اينك در دوران خلافت، در واقع، ديگر مَنعى بر آن نبود كه لقب ياد شده، درباره ايشان به كار رود و گسترش يابد. در اين ميان، شايان توجه است كه ايشان در نامه‏اى كه براى عثمان بن حُنَيْف، كارگزار خود در بصره فرستاد، با اشاره به كاربرد همين لقب، اين گونه نگاشت:

...آيا به همين رضايت دهم كه مرا اميرالمؤنين خوانند و در تلخى‏هاى روزگار با مردم شريك نباشم و در سختى‏هاى زندگى الگوى آنان [جلودارشان ]نگردم... .91

اين گزارش، به روشنى بيان‏گر اين واقعيت است كه در دوران خلافت على عليه‏السلام، كاربرد لقب اميرالمؤنين درباره او، رايج و شايع بوده است.

در پايان جنگ جمل (سال 36 ق)، با در هم شكسته شدن دشمنان على عليه‏السلام، فردى از ايشان كه در حال جان‏باختن بود، ديگرى را به بهانه‏اى نزد خود خواند. سپس به تندى گوش وى را با دندان جدا ساخت و بدو گفت:

چون پيش مادرت رفتى و از تو پرسيد چه كسى با تو چنين كرد؟! در پاسخ بگو: عُمَير بن اَهْلَب ضَبّى فريب خورده زنى كه مى‏خواست اميرالمؤنين شود.92

اين گزارش، صرف نظر از روشن‏گرى نسبت به انگيزه‏هاى اصحاب جمل، به وضوح نشان مى‏دهد كه واژه اميرالمؤنين در آغاز خلافت على عليه‏السلام براى ايشان ثابت بوده است تا آن‏جا كه اقدام در برابر حضرت، به اقدام براى اميرالمؤمنين شدن تفسير مى‏شد.

على عليه‏السلام در نامه‏نگارى به معاويه، در صدر نامه خود نگاشت: «از بنده خدا، على، اميرالمؤنين، به معاويه...». پيك او نيز در دمشق، خود را فرستاده اميرالمؤنين على بن ابى‏طالب معرفى كرد.93 بى‏گمان، هم على عليه‏السلام و هم پيكِ او توجه داشتند كه كاربرد واژه مورد سخن، نشانه و تأكيدى بر جايگاه خلافت است.

در برابر، مخالفان و مدعيان نيز مى‏كوشيدند تا از كاربرد آن جلوگيرى كنند، چنان‏كه در پايان جنگ صفين، در ماجراى حكميّت (سال 37 ق) و هنگام نگارش پيمان داورى، كسانى چون معاويه و عمروعاص نپذيرفتند كه عنوان اميرالمؤنين در كنار نام على عليه‏السلامقرار گيرد. در پايان، على عليه‏السلام ناگزير ـ با وجود مخالفت برخى از يارانش ـ قبول كرد تا در متن پيمان‏نامه، عنوان مزبور در كنار نامش نباشد. ايشان اين ماجرا را همانند ماجراىِ صلح حُدَيْبِيّه (سال 7 ق) دانست كه موقع نگارش صلح‏نامه، پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بر اثر پافشارى مشركان پذيرفت كه عنوان «رسول‏اللّه‏» از كنار نامش حذف شود.94

در اينجا بايد اذعان كرد كه در ماجراى حديبيّه با وجود مخالفت‏هاى اوليه‏اى كه از سوى برخى از اصحاب پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهبا شدت ابراز شد، سرانجام كار به صلح انجاميد و آن مخالفت‏ها نيز تداوم نيافت،95 اما در ماجراى حكميّت، در پىِ آن ماجرا، در اساس فرقه و جماعتى موسوم به خوارج برآمدند كه بر على عليه‏السلام خروج كردند. شايان توجه است كه ايشان در نخستين موضع‏گيرى‏هاى خود براى ارتكاب به خروج، مهم‏ترين دليل را اجازه على عليه‏السلام به حذفِ واژه اميرالمؤنين از كنار نام خويش اعلام كردند.96

بايد دانست با وجود همه دشوارى‏ها و مخالفت‏ها على عليه‏السلام هم‏چنان اميرالمؤنين خوانده مى‏شد. در واپسين لحظاتِ زندگانى، على عليه‏السلام پس از ضربت خوردن به وسيله ابن ملجم، به اطرافيان خود اين‏گونه سفارش كرد:

اى فرزندان عبدالمطلب! از هر سو گردِ هم نياييد و بگوييد: اميرالمؤنين كشته شد، اميرالمؤنين كشته شد. مبادا اين مرد (ابن ملجم) را مُثله كنيد... .97

بنابر اين گزارش، در هيجان عمومى نسبت به ضربت خوردن على عليه‏السلام، همگان او را اميرالمؤنين مى‏خواندند. همچنين، پس از شهادت حضرت، ابوالاَسود دُئلى در مرثيه‏اى كه براى او سرود، همان لقب اميرالمؤنين را به كار بُرد.98

معاوية بن ابى‏سفيان كه در دوران خلافت على عليه‏السلام براى تصاحب خلافت،99 خون‏خواهىِ عثمان (خليفه سوم) را بهانه كرده بود، ميان حاميان خود كسانى را داشت كه وى را با لقب اميرالمؤنين خطاب كنند. مُصْعَب بن عبداللّه‏ نامى در سروده خود در سوگ عثمان، معاويه را اين گونه خطاب كرد: «پس از عثمان، تو همان كسى هستى كه اميرالمؤنين خوانده مى‏شود».100

همچنين فردى به نام حَجّاج بن صَمّه كه براى نخستين بار بر معاويه به عنوان اميرالمؤنين خطاب كرده بود، بعداً در ميان اهالى شام، بر اين اقدام خود فخر مى‏ورزيد.101

در اين باره، اين سخن نيز مطرح است كه معاويه پس از ماجراى حكميّت، در شام (قلمرو حكومتى خود) اميرالمؤنين خوانده شد.103 با وجود اين، نمى‏توان اين سخن را به‏طور كلى پذيرفت، زيرا به صراحت گفته شده است تا زمانى كه على عليه‏السلامزنده بود، مردمانى كه زير فرمان معاويه ـ به‏طور متمركز در قلمرو شام ـ به سر مى‏بردند، با او به عنوان امير بيعت كرده بودند و تنها پس از شهادت على عليه‏السلام بود كه معاويه توانست ادعاى خلافت كند و در آن هنگام بود كه اين گروه از مردمان با وى به عنوان اميرالمؤنين بيعت كردند.104

منابع

1. ابن ابى‏الحديد، شرح نهج‏البلاغه، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، چاپ دوم: [بى‏جا]، دار احياء الكتب العربيه، 1387ق / 1967م.

2. ابن اثير، عزالدين ابوالحسن على، اسدالغابه فى معرفة الصحابه، بيروت، دارالفكر، 1409 ق / 1989 م.

3. ابن خلدون، عبدالرحمن، العِبَر: تاريخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آيتى، تهران، چاپ اول مؤسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363.

4. ، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمدپروين گنابادى، چاپ هفتم: تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 1369.

5. ابن طاووس (سيد)، على بن موسى حسينى، اليقين باختصاص مولانا على عليه‏السلام باِمرة المؤنين ـ التحصين لأسرار مازاد من اخبار كتاب اليقين، تحقيق انصارى، چاپ اول: قم، مؤسه دارالكتاب (الجزائرى)، 1413 ق.

6. ابن طقطقى، محمد بن على بن طباطبا، تاريخ فخرى در آداب ملك‏دارى و دولت‏هاى اسلامى، ترجمه محمدوحيد گلپايگانى، چاپ دوم: تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1360.

7. ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، تحقيق على شيرى، [بى‏جا]، دارالفكر، 1415ق.

8. ابن عقده كوفى، فضائل اميرالمؤنين عليه‏السلام، گردآورى عبدالرزاق محمد حسين حرزالدين، قم، انتشارات دليل، 1379 / 1421 ق.

9. ابن منظور، محمد بن مكرّم، لسان العرب، تصحيح امين‏محمد عبدالوهاب و محمدصادق عبيدى، چاپ اول: بيروت، دار احياء التراث العربى و مؤسه التاريخ العربى، 1416 ق / 1995 م.

10. ، مختصر تاريخ دمشق لاِبن عساكر، تحقيق مأمون الصاغرجى، چاپ اول: دمشق، دارالفكر، 1409 ق / 1989 م.

11. ابن‏هشام، عبدالملك حميرى، السيرة النبويه، تحقيق مصطفى سقا، ابراهيم ابيارى و عبدالحفيظ شلبى، بيروت، دار المعرفه، [بى‏تا].

12. ابونعيم اصفهانى، احمد بن عبداللّه‏، حلية الاولياء و طبقات الاصفياء، چاپ پنجم: بيروت، دارالكتاب العربى ـ قاهره، دارالريان للتراث، 1407ق / 1987 م.

13. ابويوسف (قاضى)، يعقوب بن ابراهيم، كتاب الخَراج، تحقيق طه عبدالرّؤف سعد و سعد حسن محمد، قاهره، المكتبة الأزهريه للتراث، 1420 ق / 1999 م.

14. امينى نجفى، عبدالحسين احمد، الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، چاپ دوم: تهران، دارالكتاب الاسلاميه، 1366.

15. بحرانى، ميثم بن على، النجاة فى القيامة فى تحقيق امرالامامه، تحقيق محمدهادى يوسفى غروى، چاپ اول: قم، مجمع الفكر الاسلامى، 1417 ق.

16. برنجكار، رضا، آشنايى با فرق و مذاهب اسلامى، چاپ چهارم: قم، مؤسه فرهنگى طه، 1381.

17. بلاذرى، احمد بن يحيى، انساب‏الاشراف، تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، چاپ اول: بيروت، دارالفكر، 1417ق / 1996م.

18. جبران مسعود، الرائد، فرهنگ الفبايى عربى ـ فارسى، ترجمه رضا انزابى‏نژاد، چاپ دوم: مشهد، مؤسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوى، 1376.

19. جوهرى، اسماعيل بن حماد، الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربيه، تحقيق احمد بن عبدالغفور عطار، چاپ دوم: بيروت، دارالعلم للملايين، 1399ق / 1979م.

20. خواجه نظام‏الملك، سياست‏نامه (سيرالملوك)، به كوشش جعفر شعار، چاپ سوم: تهران، شركت سهامى كتاب‏هاى جيبى، 1364.

21. زبير بن بكّار، الاخبار الموفقيّات، تحقيق سامى مكّى العانى، افست، چاپ اول: قم، انتشارات شريف رضى، 1374 / 1416 ق.

22. زركلى، خيرالدين، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين، چاپ دوم: بيروت، دارالعلم للملايين، 1989م.

23. سيوطى، جلال الدين عبدالرحمن بن ابى بكر، الجامع الصغير، چاپ اول: بيروت، دارالفكر، 1401 ق.

24. ، تاريخ الخلفاء، تحقيق محمد محيى‏الدين عبدالحميد، افست، چاپ اول: قم، انتشارات شريف رضى، 1370 / 1411 ق.

25. صابى، ابوالحسين هلال بن مُحَسِّن، رسوم دارالخلافه، تحقيق ميخائيل عوّاد، چاپ دوم: بيروت، دارالرائد العربى، 1406 ق / 1986 م.

26. صدر حاج سيد جوادى، احمد (زير نظر)، دائره‏المعارف تشيع، چاپ چهارم: تهران، نشر شهيد سعيد محبى، 1380.

27. طبرانى، سليمان بن احمد لخمى، المعجم الكبير، تحقيق حمدى عبدالمجيد سلفى، چاپ دوم: قاهره، مكتبة ابن تيميه، [بى‏تا].

28. طبرى، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوك (تاريخ الطبرى)، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، روائع التراث العربى، [بى‏تا].

29. طريحى، فخرالدين، مجمع البحرين، تحقيق سيداحمد حسينى، چاپ دوم: [بى‏جا]، مكتب نشر الثقافة الاسلاميه، 1408 ق.

30. طوسى، محمد بن حسن، الامالى، چاپ اول: قم، دارالثقافه، 1414 ق.

31. ، مصباح المتهجد، چاپ اول: بيروت، مؤسسة فقه الشيعه، 1411 ق / 1991 م.

32. فرّاء، ابويعلى محمد بن الحسين، الاحكام السلطانيه، تصحيح محمد حامد الفقى، [بى‏جا]، مكتب الاعلام الاسلامى، 1406ق.

33. قرشى، باقرشريف، نظام حكومتى و ادارى در اسلام، ترجمه عباسعلى سلطانى، چاپ سوم: مشهد، بنياد پژوهش‏هاى اسلامى، 1379.

34. قلقشندى، احمد بن عبداللّه‏، مآثرالاِنافه فى معالم الخلافه، تحقيق عبدالستار احمد فراج، بيروت، عالم الكتب، [بى‏تا].

35. لوئيس، برنارد، زبان سياسى اسلام، ترجمه غلامرضا بهروز لك، چاپ اول: قم، مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى، 1378.

36. متقى هندى، كنز العمّال، تحقيق شيخ بكرى حيانى و شيخ صفوة سقا، بيروت، مؤسة الرساله، [بى‏تا].

37. مسعودى، ابوالحسن على بن حسين، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق محمد محيى‏الدين عبدالحميد، بيروت، دارالمعرفه، 1368 ق / 1948 م.

38. معين، محمد، فرهنگ فارسى، چاپ چهارم: تهران، اميركبير، 1360.

39. مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فى معرفة حجج‏الله على العباد، تحقيق مؤسة آل‏البيت عليهم‏السلاملاحياء التراث، چاپ اول: قم، المؤمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، 1413 ق.

40. ، الفصول المختاره، تحقيق سيد ميرعلى شريفى، بيروت، دارالمفيد، 1414 ق/1993 م.

41. منقرى، نصر بن مزاحم، وقعة صفين، تحقيق عبدالسلام محمد هارون، چاپ دوم: قاهره، المؤسة العربية الحديثه، 1382 ق.

42. نرشخى، ابوبكر محمد بن جعفر، تاريخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر قباوى، تلخيص محمد بن زفر بن عمر، تحقيق محمدتقى مدرس رضوى، چاپ دوم: تهران، توس، 1363.

43. نوبختى، حسن بن موسى، فرق‏الشيعه، تصحيح سيدمحمدصادق آل‏بحرالعلوم، نجف، المكتبة الرضويه، 1355ق / 1936م.

44. نهج‏البلاغه، به كوشش شريف رضى، تحقيق صبحى صالح، چاپ اول: بيروت، [بى‏نا]، 1387 ق / 1967 م.

45. نهج‏البلاغه، به كوشش شريف رضى، ترجمه محمد دشتى، چاپ بيست و ششم: قم، مؤسه فرهنگى تحقيقاتى اميرالمؤنين عليه‏السلام، 1384.

46. واقدى، محمد بن عمر، المغازى، تحقيق مارسدن جونس، چاپ سوم: بيروت، مؤسة الأعلمى للمطبوعات، 1409 ق / 1989 م.

47. يعقوبى، احمد بن واضح، تاريخ اليعقوبى، بيروت، دارصادر، [بى‏تا].

48. Encyclopaedia Britannica, The U.S.A, 1791.

49. The Encyclopaedia Of Islam, Leiden, E.J.Brill, 6891.


1. معين، فرهنگ فارسى، ج4، بخش دوم، ص28 ـ 29.

2. عنوان امير لشگر در نظام ايران تا 1313 ش معمول بود و از آن پس سرلشگر به جاى آن معمول گرديد معين، همان، ج 1، ص 357.

3. امير داد يا ميرداد عنوان كسى بود كه اجراى اوامر شاه در روز مظالم يا تصدى امور مظالم را به عهده داشت (معين، همان، ج 1، ص 356).

4. امير مجلس، عنوان منصبى در دربار سلجوقيان آسياى صغير و رئيس ديوان تشريفات بود معين، همان، ج 1، ص357. در دولت مماليك مصر، امير مجلس به معناى صاحب شورا و هم‏پايه اتابك و هم‏رتبه او بود (ر. ك: ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، ج 4، ص 697).

5. براى نخستين بار سعد بن ابى‏وقاص كه فرمانده لشگريان قادسيه بود به عنوان اميرالمسلمين خوانده شد. همچنين هنگامى كه يوسف بن تاشفين 410 ـ 500 ق قدرت را در مغرب به دست گرفت، از خليفه مستظهر عباسى (487 ـ 512 ق)، لقبِ اميرالمسلمين را دريافت كرد و «خليفه... به علت آن كه [يوسف] به مقام خلافت احترام مى‏گذارده است، وى را اميرالمسلمين خوانده است...» ابن‏خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج1، ص 436 و 440.
6. لوئيس، زبان سياسى اسلام، ص 99.
7. جبران مسعود، الرائد، فرهنگ الفبايى عربى ـ فارسى، ج 1، ص274، ماده امر.

8. «الامير: ذو الأَمْر، الآمِر، الملِكُ لنَفاذِ أَمْرِه» ابن منظور، لسان العرب، ج1، ص 204 و 206.

9. ابن منظور، لسان العرب، ج1، ص 206.

10. جبران مسعود، همان، ج 1، ص 282، ماده امير.

11. معين، همان، ج 1، ص 356.

1219. Admiral.

1320. Encyclopaedia Britannica, Vol.1, P.793.

14. جبران مسعود، همان، ج 1، ص282.

15. ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج1، ص 436.

16. ر.ك: ابن خلدون، همان؛ دائرة المعارف تشيع، ج 2، ص522، مدخل اميرالمؤمنين. چنان‏كه در عصر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، گفته مى‏شد اميرِ سريّه مأموريت نظامى ... (براى نمونه، ر. ك: طبرى، تاريخ الامم و الملوك، ج2، ص402).

17. چنان‏كه گفته مى‏شد: امير كوفه، امير بصره، امير شام، امير مصر. براى نمونه، ر.ك: طبرى، همان، ج 4، ص 546 و ج 5، ص 338.

1821. Encyclopaedia Britannica, Vol.1, P.793.

همچنين، براى آگاهى بيشتر، ر.ك:

The Encyclopaedia Of Islam, Vol.1, P.438 - 440.

بررسى‏ها نشان مى‏دهد كه واژه امير در زبان عربى در دوران پس از اسلام، بيشتر براى فرماندهان نظامى به كار مى‏رفت، اما در فارسى، در همان سده‏هاى نخستينِ پس از اسلام، واژه امير براى حاكمان منطقه‏اى كاربرد شايعى داشت و لقب رسمى برخى از خاندان‏هاى حكومت‏گرِ ايرانى بود، چنان‏كه سامانيان 261 ـ 389 ق، هر يك به امير شهرت داشتند (براى آگاهى از نمونه‏هاى كاربرد اين واژه در فارسى، ر.ك: نرشخى، تاريخ بخارا، ص 81 ـ 83). خواجه نظام‏الملك (مقتول به سال 485 ق) در سياست‏نامه درباره القاب و تعدد آن‏ها پاى فشرده است كه سامانيان هر كدام فقط يك لقب داشته‏اند. او در ذكر لقبِ آنان، جُز يك مورد، براى همه‏شان لقب امير را شناسايى كرده است (ر.ك: سياست‏نامه (سيرالملوك)، ص 189).

19. واژه مؤن در اينجا در جايگاه صفت براى انسان كاربرد يافته است. افزون بر اين كاربرد، اين واژه يكى از اسامى ـ يا اوصاف ـ خداوند نيز هست. «هُوَ اللَّهُ الَّذى لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ الْمُؤمِنُ الْمُهَيْمِن...» حشر (59آيه 23).

20. گفتنى است كه مفهوم واژه ايمان، از آغاز در كانون توجه عموم مسلمانان قرار داشت و براى ايشان اين مسئله بسيار مهم بود كه ايمان چه هنگامى تحقق و چه هنگامى زوال مى‏يابد. در همان دهه‏هاى نخستين تاريخ اسلام، اختلاف بر سر مسئله ياد شده، در چارچوب كلامى دو فرقه خوارج و مرجئه نمايان شد. خوارج، عموماً بر اين باور شدند كه با ارتكاب گناه كبيره، ايمان زوال مى‏يابد، اما مرجئه در اساس، هر گونه تأثير عمل را در ايمان، انكار كردند براى آگاهى بيشتر، ر.ك: برنجكار، آشنايى با فرق و مذاهب اسلامى، ص 17 ـ 19.

21. ابن منظور، لسان العرب، ج 1، ص 223 ـ 224.

22. در اين باره، در قرآن كريم چنين آمده است: «[برخى از] باديه‏نشينان گفتند: ايمان آورديم، بگو: ايمان نياورده‏ايد، ليكن بگوييد: اسلام آورديم، و هنوز در دل‏هاى شما ايمان داخل نشده است» حجرات (49 آيه 14).

23. «إِنَّمَا الْمُؤمِنُونَ إِخْوَةٌ...» همان، آيه 10.

24. «إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً...» يونس (10 آيه 92).

25. اميرالمؤنين در مسير تاريخ اسلام جايگاه پرفراز و نشيبى داشت. با وجود اين، حتى در دوره نشيب و افول قدرت سياسى‏اش، او در قلمروى خود، نفوذ معنوى داشت.

26. «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِى الْأَمْرِ مِنْكُم...» نساء (4 آيه 59).

2722. The Encyclopaedia Of Islam, Vol.1, P.445.

28. «اميركم اليوم، له عليكم السّمع والطّاعة...» زبير بن بكّار، الاخبار الموفّقيّات، ص 485 ـ 486.

29. «انّى كنتُ بالأمس أميراً فاصبحت اليوم مأموراً» مسعودى، مروج الذهب، ج 2، ص 400.

30. با پيدايش مدعيان متعدد براى منصب خلافت در دوره‏هايى از تاريخ اسلام، واژه اميرالمؤنين نيز به طور هم‏زمان، درباره چندين فرد به كار مى‏رفت. در چنين شرايطى نيز همه كسان مؤنانى كه در قلمرويى خاص به امارت يكى از كاربرانِ اين واژه تن مى‏دادند، به لحاظ نظرى، جامعه مستقل ايمانى (امت) پديد مى‏آوردند و ميان خود احساس پيوستگى دينى يا مذهبى و يا فرقه‏اى داشتند.

31. شايان توجه آنكه بنابر قواعد دستور زبان عربى، مضافٌ اليه بر مضاف تأثيرات متعددى دارد، چنان‏كه هرگاه مضافٌ اليه معرفه باشد، مضاف نيز معرفه خواهد شد. در اين بخش از نوشتار نيز به لحاظ مفهوم‏شناسى، بر تأثيرگذارى مفهومىِ مضافٌ اليه بر مضاف تأكيد شده است.

32. نگارنده در اين قسمت از نوشتار، كوشيده است صرفاً گزاره‏هايى را كه با موضوع سخن، پيوستگىِ تنگاتنگ دارد، مطرح كند. بر همين اساس در مواردى ناگزير از بررسى پاره‏اى اختلافات ميان مذاهب بوده است.

33. در اين باره، در ادامه نوشتار به تفصيل بررسى خواهد شد.

34. دائره‏المعارف تشيع، ج 2، ص 522 ـ 523، مدخل اميرالمؤمنين. با وجود پرهيز اماميه از كاربرد اين لقب درباره افرادى به جُز على عليه‏السلامكه البته در موارد اختيار ـ نه تقيه ـ اين گونه بوده است، شيعيان اسماعيلى اين لقب را درباره خلفاى فاطمى، و شيعيان زيدى آن را درباره امامان خود به كار مى‏بردند؛ در اين باره پس از اين در متن نوشتار، بررسى تفصيلى انجام خواهد شد. همچنين در اين باره، ر.ك:

The Encyclopaedia Of Islam, Vol.1, P.445.

35. طريحى، مجمع البحرين، ج 1، ص 102. ابن مردويه آورده است كه جبرئيل در محضر رسول‏خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، على عليه‏السلام را اميرالمؤنين خواند امينى، الغدير، ج 8، ص 87.

36. شيخ مفيد، الفصول المختاره، ص311. همچنين ر.ك: بحرانى، النجاة فى القيامة فى تحقيق امر الامامه، ص 197 ـ 198.

37. در اينجا به چند نمونه اشاره مى‏شود: خطاب امام رضا عليه‏السلام به مأمون عباسى، ر.ك: شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج2، ص 259؛ همچنين، ر.ك: قلقشندى، مآثرالاِنافه فى معالم الخلافه، ج 2، ص 332 ـ 334؛ خطاب امام جواد عليه‏السلام به مأمون عباسى، ر.ك: شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج2، ص284؛ خطاب امام جواد عليه‏السلام به واثق عباسى، ر. ك: مسعودى، مروج الذهب، ج4، ص 77؛ خطاب امام هادى عليه‏السلامبه متوكل عباسى، ر.ك: مسعودى، همان، ج4، ص 93. نمونه‏اى ديگر كه در آن، تقيّه آشكار است: خطاب امام صادق عليه‏السلام به منصور عباسى، ر.ك: زبير بن بكّار، الاخبار الموفقيّات، ص149 ـ 150.

38. نوبختى، فرق الشيعه، ص 19.

39. «... أشهد أن على بن ابى‏طالب اميرالمؤنين حقّاً حقّاً» شيخ طوسى، مصباح المتهجد، ص 86.

40. «اَشهد انّ عليّاً اميرالمؤنين حقّاً حقّاً» شيخ طوسى، الامالى، ص 628.

4123. Philology.

42. شيخ مفيد، الارشاد فى‏معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج1، ص176. همچنين، ر.ك:امينى، همان، ج1، ص 270.

43. شيخ مفيد، همان، ص 177.

44. «فصل: و من ذلك ما جاءت به الاخبار فى تسمية رسول اللّه‏ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله علياً عليه‏السلام باِمرة المؤنين فى حياته» همان، ص 45 ـ 48.

45. همان، ص 48.

46. همان.

47. ابوالعباس احمد بن محمد بن سعيد، معروف به ابن عقده 250 ـ 332 ق از موالى بنى‏هاشم بود (ر.ك: زركلى، الاعلام، ج 1، ص 207).

48. ابن عقده كوفى، فضائل اميرالمؤنين عليه‏السلام، ص 13. در اين گزارش به نام‏هاى كسانى كه همراه بريده چنين فرمانى يافتند، تصريح نشده و از اين نظر در مقايسه با روايت شيخ مفيد، مجمل است.

49. ر.ك: شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج1، ص 45 ـ 48.

50. همان، ص 46.

51. ابونعيم اصفهانى، حلية الاولياء و طبقات الاصفياء، ج 1، ص 63 و ابن‏عساكر، تاريخ مدينة دمشق، ج 42، ص 303 و 386.

52. ابوحامد عزالدين عبدالحميد، معروف به ابن ابى‏الحَدِيد 586 ـ 656 ق اديب، متكلم و مورخ معتزلى، در مدائن ولادت يافت. او در بغداد صاحب منصبِ ديوانى و مورد توجه ابن علقمى وزير شد. در ميان آثار متعدد او، شرح نهج البلاغه از شهرت فراوانى برخوردار است ر.ك: زركلى، الاعلام، ج 3، ص 289.

53. ابن ابى‏الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 12.

54. همان.

55. ابن ابى‏الحديد به طور مشخص از دو كتاب فضايل الصحابه ـ مندرج در المسند ـ نوشته احمد بن حنبل و حلية الاولياء تأليف ابونعيم اصفهانى ياد مى‏كند ابن ابى‏الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 13. اما با مراجعه به چاپِ در دست‏رس از كتاب نخست (بيروت، دارصادر) اين خبر در آن يافت نشد. همچنين در كتاب دوم، به جاى يعسوب‏المؤنين، اصلِ لقبِ اميرالمؤنين يافت شد (ر.ك: ابونعيم اصفهانى، حلية الاولياء و طبقات الاصفياء، ج1، ص63). با اين همه، گزارش اعطاى لقب يعسوب‏المؤنين از سوى پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آلهبه على عليه‏السلامعلاوه بر منابع شيعى، در منابع اهل‏سنت نيز آمده است (براى نمونه، ر.ك: طبرانى، المعجم الكبير، ج 6، ص 269؛ سيوطى، الجامع الصغير، ج 2، ص 178 و متقى هندى، كنز العمال، ج11، ص616).

56. ابن ابى‏الحديد، شرح نهج البلاغه، ج 1، ص 12 ـ 13. «اليعسوب: مَلِك النحل» جوهرى، الصحاح...، ج 1، ص 181.

(ماده عسب). صرف نظر از دستاوردهاى پژوهشى درباره جنسيت زنبورها، يادآورى مى‏شود كه در فارسى به سركرده و فرمان‏رواى زنبورها، ملكه (پادشاه زن) گفته مى‏شود. اما از معناى ياد شده براى يعسوب پيداست كه در نگرش عمومى مردم عرب، سركرده و فرمان‏رواى زنبورها، جنس نَر بوده است.

57. «عن ابن عباس قال رسول الله صلى‏الله‏عليه‏و‏آله: ما انزل اللّه‏ آية فيها يا ايها الذين آمنوا الا و عليٌّ رأسها وأميرها» ابونعيم اصفهانى، همان، ج 1، ص 64. همچنين، ر.ك: سيد بن طاووس، اليقين...، ص 460 ـ 463.

58. شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج1، ص 47 ـ 48.

59. حُذَيفة بن يمَان م 36 ق، ملقب به صاحب سرّ النبي صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، در دوران خلافت عمر بن خطاب به امارت مدائن گماشته شده بود (ر.ك: زركلى، همان، ج 2، ص 171). حذيفه، پس از قتل عثمان، فقط به مدت چهل روز زنده بود، و گويا ماجراى بيان شده در متن، در همين مدت روى داد (براى آگاهى درباره زمان وفات حذيفه، ر.ك: ابن اثير، اسدالغابه...، ج 1، ص 469).

60. بلاذرى، انساب الاشراف، ج 2، ص 366.

61. شيخ طوسى، الامالى، ص 486.

62. نويسنده در مقدمه كتاب، عنوان آن را چنين بيان مى‏دارد: اليقين باختصاص مولانا اميرالمؤنين على عليه‏السلام باِمرة المؤنين ر.ك: سيد بن طاووس، اليقين...، ص90. براى آگاهى بيشتر، ر.ك: مقدمه محقق، ص9 ـ 10.

63. عنوان آن بخش، چنين است: «كتاب التصريح بالنصّ الصحيح من ربّ العالمين و سيّد المرسلين عَلى على بن ابى‏طالب باَميرالمؤنين» ر.ك: همان، ص 123.

64. همان، ص 126.

65. ر.ك: همان، مقدمه محقق، ص12 ـ 13. همچنين، ر.ك: ابن ابى‏الحديد، همان، ج 1، ص 12.

66. در اين كتاب، درباره نام‏گذارى على عليه‏السلام به اميرالمؤنين، به 174 روايت استناد شده است (ر.ك: سيد بن طاووس، همان، مقدمه محقق، ص 17).

67. همان، ص 142.

68. عبداللّه‏ بن جَحْش در جنگ اُحُد به شهادت رسيد (براى آگاهى از شرح حال او، ر.ك: ابن اثير، اسدالغابه...، ج 3، ص 90 ـ 92).

69. «... و فى تلك السرية سمّى عبدالله بن جَحْش اميرالمؤنين» (واقدى، المغازى، ج 1، ص 19. براى آگاهى از تفصيل ماجراى سريه ياد شده، ر.ك: همان، ص13 ـ 19).

70. دائره‏المعارف تشيع، ج 2، ص 522.

71. طبرى، تاريخ الامم و الملوك، ج4، ص208.

72. هنگامى كه به ابوبكر با عنوان خليفه‏اللّه‏ خطاب شد، خود اعلام داشت: «من خليفه‏اللّه‏ نيستم، بلكه خليفه رسول‏اللّه‏اَم» فرّاء، الاحكام السلطانيه، ص27.

73. ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 435.

74. همان.

75. گويا ابن خلدون توجه نداشته است كه عبدالله بن جحش، خود در جنگ اُحُد ـ در سال سوم ق، و ده سال پيش از شروع خلافت عمر ـ به شهادت رسيده بوده است در اين باره، ر.ك: ابن هشام، السيرة النبويه، ج 3، ص 129 و ابن اثير، اسدالغابه...، ج 3، ص 91.

76. ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 436.

77. يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، ج 2، ص 150.

78. همان.

79. همان، ص 147.

80. مسعودى، مروج الذهب، ج 2، ص 313. ابوالحسين هلال صابى 359 ـ 448 ق نيز اذعان داشته است كه ابوموسى اشعرى روى منبر براى عمر با لقب اميرالمؤنين دعا كرد (ر.ك: صابى، رسوم دارالخلافه، ص 129).

81. طبرى، تاريخ الامم و الملوك، ج4، ص 208.

82. عبارت ياد شده، ترجمه «مِنْ اميرِالمؤنين» به عربى است، و منظور اين است كه كدام خليفه، براى نخستين بار، در آغازِ نامه‏اش، خود را اميرالمؤنين خواند.

83. سيوطى، تاريخ الخلفاء، ص 137 ـ 138. هلال صابى بدون اشاره به پرسش و پاسخِ مطرح شده ميان عمر بن عبدالعزيز و ابوبكر بن سليمان، به بيان ماجراى ياد شده پرداخته است ر.ك: صابى، همان، ص 128 ـ 129.

84. فرّاء، همان، ص 27.

85. ابن خلدون فصلى از كتاب مقدمه را چنين نام‏گذارده است: «فى اللّقب بأميرالمؤنين و أنه من سِمات الخلافة...» مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 435 ـ 441.

86. قرشى، نظام حكومتى و ادارى در اسلام، ص 325 ـ 328.

87. طبرى، همان، ج 4، ص 208.

88. براى نمونه، قاضى ابويوسف 113 ـ 182 ق كه كتاب الخَراج را به تقاضاى خليفه هارون‏الرشيد عباسى نگاشته، در جاى‏جاىِ آن كتاب، از جمله در آغاز هر فصل، او را با لقب اميرالمؤنين ياد كرده است (ر.ك: كتاب الخَراج، ص13، 34، 50، 105، 163، 201، 209 و 232).

89. مقصود وى، على عليه‏السلام بود (ر.ك: شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج 1، ص 47 ـ 48).

90. عبداللّه‏ بن عباس هنگام انتقاد از عثمان، همين گونه عمل كرد ر.ك: زبير بن بكّار، همان، ص 604 ـ 605.

91. نهج‏البلاغه، به كوشش شريف رضى، ترجمه دشتى، ص 395، نامه 45. و نهج‏البلاغه، تحقيق صبحى صالح، ص418، نامه 45.

92. مسعودى، مروج الذهب، ج2، ص379. در اينجا منظور عايشه است كه از عوامل اصلى برپايىِ جنگ جمل بر ضد على عليه‏السلام بود.

93. همان، ج 3، ص 48.

94. مِنقرى، وقعة صفين، ص 508 ـ 509. همچنين ر.ك: يعقوبى، همان، ج 2، ص 189.

95. در واكنش به حذف لقب رسول‏اللّه‏، مسلمانان با صداى بلند و بسيار شديد، مويه سر دادند واقدى، المغازى، ج 2، ص 610 ـ 611. جز اين، در مخالفت با اصل صلح و برخى از مواد صلح‏نامه نيز كسانى به ابراز مخالفت پرداختند.

96. على عليه‏السلام در برابر ايشان، هم‏چنان به اقدام رسول‏اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله در صلح حديبيّه استناد مى‏ورزيدند ر.ك: يعقوبى، همان، ج 2، ص 192.

97. ابن طقطقى، تاريخ فخرى...، ص 54. همچنين، ر.ك: طبرى، همان، ج 5، ص 148.

98. «ألا يا عين ويحك أسْعِدينا ـ ألا تبكى اميرالمؤنينا» سيوطى، تاريخ الخلفاء، ص 186.

99. شاهدى بر اين مدعا، شكايتى از زبان على عليه‏السلام است: «شگفتا از معاوية بن ابى‏سفيان، با من در خلافت نزاع مى‏كند و امامتِ مرا انكار مى‏كند و مى‏پندارد كه او از من نسبت به خلافت شايسته‏تر است...» شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج 1، ص 261.

100. «أنت الذى من بعده ـ تُدعى اميرالمؤنينا» زبير بن بكّار، الاخبار الموفقيّات، ص 511.

101. مِنقرى، همان، ص 78 و 80.

103. زبير بن بكّار، همان، ص 576.

104. ابن منظور، مختصر تاريخ دمشق...، ج 25، ص 42.