تأثير عوامل سياسى بر منازعات مذهبى اصفهان از قرن چهارم تا هفتم هجرى / منظر قنبرى

تأثير عوامل سياسى بر منازعات مذهبى اصفهان

از قرن چهارم تا هفتم هجرى

منظر قنبرى320

چكيده

عوامل سياسى، مجموعه راه كارها و اقداماتى است كه طبقه حاكم براى پيشبرد اهداف و مقاصد خود و حفظ قدرت بر جامعه از آن بهره مى‏برند.

عوامل سياسى يكى از تأثير گذارترين عوامل در ساختار جامعه، اعم از اقتصاد، فرهنگ، نظامى‏گرى، مذهبى و... است. در اين پژوهش درباره تأثير عوامل سياسى بر منازعات مذهبى شكل گرفته در اصفهان از قرن چهارم تا قرن هفتم هجرى بحث شده و با طرح اين سؤال كه گرايش مذهبى اقتدار رسمى جامعه (سلاطين و كارگزاران) بر منازعات مذهبى اصفهان چه تأثيرى داشت، به بررسى تحولات سياسى و تأثير آن‏ها در منازعات اصفهان پرداخته مى‏شود.

واژگان كليدى: عوامل سياسى، اقتدار، مذهب، كارگزاران و منازعات مذهبى.

مقدمه

اقتدار رسمى در جامعه از آنِ طبقه حاكم، اعم از سلاطين، وزرا و كارگزاران دولتى است كه در راستاى اهداف و مقاصد خويش با توجه به منابع قدرتى كه در دست دارند) به صورت آشكار و پنهان بر محيط سياسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى جامعه تأثير مستقيم يا غير مستقيم دارند.

بنابراين، براى بررسى اوضاع مذهبى يك شهر بايد به مذهب حكمرانان آن منطقه نيز توجه داشت، زيرا مذهب حكمرانان بر مذهب سكنه تحت قلمروشان تأثير شايان توجهى دارد. در اين‏جا با توجه به نكته ياد شده، نقش اين گروه در بروز منازعات مذهبى اصفهان از قرن چهارم تا هفتم هجرى مورد تحليل و ارزيابى قرار گرفته است.

1. نقش سلاطين

يكى از موضوعات مهم و اساسى در بررسى تحولات سياسى، توجه به نوع گرايش‏ها و سياست دينى و مذهبى سلاطين است. در قرن‏هاى چهارم تا هفتم هجرى دو گرايش متفاوت مذهبى وجود داشت. سال 329 ق مقارن با تحول عظيمى در نگرش اعتقادى شيعه321 همراه با تحولات تاريخى و جابه‏جايى قدرت حاكميت بود. در اين زمان، خلافت عباسى از اوج اقتدارگرايى سياسى خود نزول كرد و اگرچه هنوز در اعتقادات بيشتر مسلمانان به مثابه يك مركز مذهبى ـ سياسى مطرح بود، با اين حال، گروه‏هاى سياسى محلى322 شيعى كه مورد غضب خلافت بودند، بر مناطقى در شمال ايران تسلط يافته و زمينه حكومتى ايرانى ـ مذهبى را در عراق عجم فراهم كردند. اين سلاطين نوظهور در تاريخ آل‏بويه ناميده مى‏شوند. بويهيان، هم‏چون ديگر امرا و سلاطين بنابر اقتضاى حكومتى بايد در چارچوب دينى و مذهبى متداولى به توسعه حكومت و سلطنت خود مى‏پرداختند تا از اقتدار كافى براى اعمال قدرت برخوردار شوند.

بويهيان بر مذهب تشيع بودند و چون ديگر امرا در ترويج و انتشار مذهب خويش مى‏كوشيدند و تا آن‏جا كه شرايط سياسى و اجتماعى آنان اقتضا مى‏كرد در حمايت از پيروان و بزرگداشت علماى اين مذهب نهايت كوشش خود را مبذول مى‏داشتند. برگزارى مراسم عاشورا و عيد غدير و ساختن گنبد و بارگاه بر مزار ائمه، نمونه‏اى از اين فعاليت‏ها بود كه جامعه تشيع را با فضاى باز سياسى و مذهبى همراه كرد.

بويهيان گرچه شيعيانى پاى‏بند بودند و به برگزارى مراسم خاص شيعيان مى‏پرداختند، با اين حال هرگز درصدد تحميل مذهب خود بر قلمرو تحت حاكميتشان نبودند و قصدشان ايجاد نوعى حكومت مشترك شيعى و عباسى بود كه آنان را از پيامدهاى تغيير حاكميت مذهبى برهاند و به اين دليل، تسامح مذهبى، شيوه آن‏ها در حكمرانى بود.

در دوره حكومت آل‏بويه در اصفهان جز يك گزارش، به نزاع تسنن و تشيع اشاره‏اى نشده است. گزارش ياد شده، مربوط به سال 345 ق است كه اهل سنت اصفهان به خانه‏هاى شيعه قمى هجوم آوردند و اموال آنان را غارت كردند و طى آن، امير بويهى دخالت كرده، جرايمى براى مهاجمان اصفهانى تعيين نمود.323

بسيارى از صاحب‏نظران، مانند فراى، پا در ميانى اميرالامرا در درگيرى و صدور حكم به نفع شيعيان را به منظور باز گرداندن آرامش دانسته، نه اين‏كه به منظور حمايت از شيعيان324 يا ناشى از تعصب مذهبى امير بويهى باشد. نمونه‏اى ديگر از اين تسامح مذهبى، انتخاب روح بن محمد بن احمد، فقيه شافعى براى قضاوت در اصفهان توسط علاءالدوله (م 425 ق) است.325 گذشته از سلاطين بويهى وزرايى، نظير صاحب بن عباد كه عنايت خاصى به مذهب اعتزال و تشيع داشت، ولى در طول وزارت وى نيز گزارشى مبنى بر ستيزه‏جويى مذهبى وى در هيچ‏كدام از منابع نمى‏يابيم. البته حمايت و گشاده‏رويى آن‏ها به مذهب تشيع موجب شد تا مردم اصفهان در پافشارى بر ضديت با شيعيان و پيروان و خاندان ائمه گامى به عقب بردارند، گرچه تا پايان دوران 120 ساله بويهيان، سكنه اصفهان بر مذهب اهل سنت بودند.

دلايل زير را مى‏توان به عنوان مهم‏ترين عوامل در ايجاد آرامش مذهبى در اين قرن دانست.

دلايل آرامش مذهبى اصفهان مقارن حكومت آل‏بويه

همان‏گونه كه در بالا اشاره شد، اصفهان در دوره حاكميت بويهيان در آرامش و تسامح مذهبى به سر مى‏برد و منازعات و كشمكش‏هاى مذهبى بسيار كم‏رنگ بود. عوامل متعددى در ايجاد اين وضعيت مؤثر بود كه در ادامه به برخى از آن‏ها پرداخته مى‏شود:

1. بويهيان حاكمانى بودند كه از نظر مذهبى با مذهب غالب جامعه (تسنن) كه از حمايت خلافت، به عنوان رهبرى نهاد رسمى سياسى ـ مذهبى برخوردار بود، اختلاف داشتند، همين امر مشروعيت آن‏ها را از ديدگاه مردمان تحت قلمروشان محدود مى‏ساخت. از اين رو، هر گونه خدشه به نظام خلافت با شورش و تمرد مردم تحت سيطره آنان روبه‏رو مى‏شد، به همين منظور آنان مماشات با خلافت را پيشه سياست مذهبى خود ساختند.

2. بويهيان قدرت خود را مقارن با فترت و سستى دستگاه خلافت عباسى به دست آورده بودند، و ديگر از كشمكش‏هاى مذهبى كه خلفاى قبل از آل‏بويه بدان دامن مى‏زدند، چندان خبرى نبود. بنابراين، خلافت را سدى در برابر مشروعيت حكمرانى خود نمى‏ديدند تا براى جلب رضاى آنان به قلع و قمع مخالفان مذهبى دستگاه خلافت بپردازند و در راستاى سياست مذهبى خلفا قدم بردارند.

3. شاخه بويهى عراق عجم، خصوصا شهر اصفهان بر خلاف بويهيان مستقر در مركز خلافت عباسى (كه از سال‏ها پيش به دليل مركزيت، مذاهب مختلف و به خصوص شيعيان را در خود جاى داده بود) فاقد تشكيلات منسجم مذهبى بودند، از اين رو شيعيان بغداد از اين فضاى باز سياسى براى ارائه عقايد مذهبى استفاده كردند. اين امر موجب بروز منازعات و درگيريى‏هاى مذاهب و فرقه‏هاى اسلامى در آن‏جا شد و از اين رو سياست مذهبى حاكمان عراق با عراق عجم (به مركزيت اصفهان) كه چنين سازمان‏هاى منسجمى نداشت، در بروز منازعات مذهبى متفاوت بود.

4. بر خلاف بغداد كه فرقه‏ها و مذاهب مختلف در محله‏هاى خاص خود در شهرى واحد ساكن بودند، در اصفهان تقريبا تمام فضاى مذهبى در دست اهل سنت بود و شيعيان در شهرهايى چون قم و آوه و كاشان و رى ساكن بودند و همين فاصله جغرافيايى در عدم بروز منازعات نقش فراوانى داشت. از سوى ديگر، سياحان مسلمان كه منافع مشترك اقتصادى را از عوامل بروز منازعه‏ساز در بغداد ذكر كرده‏اند، از چنين مسئله‏اى در خصوص اصفهان و شهرهاى قم و رى كه آنان را به ارتباط و مناسبات پى‏درپى با هم سوق دهد، ياد نكرده‏اند. از اين رو گرچه مورخان مسلمان و عصر آل‏بويه، مقارن با منازعات مذهبى در شهرهايى، نظير بغداد اشاره‏هايى نموده‏اند، ولى درباره شهرى چون اصفهان اطلاعات و گزارش‏هاى كافى از درگيرى و نزاع‏هاى مذهبى و فرقه‏اى وجود ندارد. البته رگه‏هايى از رواج تشيع را در اصفهان هم‏زمان با حكومت بويهيان مشاهده مى‏كنيم و نقش سلاطين و وزيران آل‏بويه را پررنگ مى‏بينيم، ولى اين نمى‏تواند با پذيرش عمومى و بدون جنجال اصفهانيان صورت گرفته باشد. به هر حال، صفحات تاريخ اين سرزمين ما را ناچار به پذيرش اين مطلب مى‏كند كه آرامش مذهبى و تسامح و تساهل مذهبى سلاطين بويهى را در اين برهه و در اين منطقه تأييد نماييم.

قرن چهارم، يعنى دوره حكم‏فرمايى امراى ايرانى‏نژاد بويهى در چنين آرامش مذهبى مى‏گذشت تا اين‏كه از آغاز قرن پنجم و دوره تسلط تركان غزنوى اوضاع دگرگون شد. پادشاهان غزنوى روش ديگرى را در تسمك به ديانت در پيش گرفتند؛ آنان سياست تسامح بويهيان را كنار گذاشته و تعصب و جانب‏دارى از سنيان را پيشه ساختند. محمود غزنوى حرص جهان گشايى را در پشت پرده ديانت و نجات خلافت عنوان مى‏كرد. در كشتار بى‏رحمانه خاندان بويهى، مدعى بود كه اين كار را براى رهايى مردم رى از چنگال بددينان مى‏كند.326 محمود ياران باطنى مذهب مجدالدوله را به دار آويخت و بسيارى از معتزليان را به خراسان تبعيد كرد و كتاب‏هاى فلسفى معتزلى‏مذهبان و اهل نجوم را سوزاند و از كتاب‏هاى ديگر هرچه ماند، به غزنه برد.327

اصفهان در زمان تهاجم محمود در دست خاندان كاكويه (شاخه‏اى از بويهيان) بود، كه آنان براى نگهدارى قلمرو تحت سلطه خود در اصفهان بسيار تلاش كردند تا جايى كه بعد از دو بار راندن آنان از اصفهان توسط غزنويان، باز توانستند به عنوان دست‏نشانده غزنويان در سمت خود باقى بمانند، از اين رو مى‏توان پويايى بنى‏كاكويه را يكى از عوامل كوتاهى مدت حكومت غزنويان عنوان كرد.328

جانشينان غزنويان نيز سلاجقه حنفى مذهبى بودند كه چون غزنويان جانب‏دار خلافت عباسى بودند. آنان برحسب تعصب و سادگى طبعى كه داشتند در عقايد خود نيز بسيار خشك و تندمزاج بودند، از اين رو با دشمنان و مخالفان خلافت به شدت مخالفت كردند. قربانيان اين خشونت و تعصبات مذهبى، شيعه و باطنيه بود كه به حكم اعتقاداتشان خليفه عباسى را غاصب خلافت مى‏دانستند. با وجود اين، هرگاه منافع سياسى اقتضا مى‏كرد، تعصب مذهبى كنار گذاشته مى‏شد و بر اساس مصالح خود رفتار مى‏كردند، چنان‏كه مى‏توان به وحدت سلاطين سلجوقى با شيعيان اشاره كرد. در اين باره ابوالرجاء قمى آورده است:

وصلت سلاطين سلجوقى با اعقاب علاءالدوله محمد بن دشمن زيار بود. خواهر فرامرز را با سلطان طغرل نكاح كردند. خواستند كه پيش از قيامت جمع شمس و القمر بود. امير حاجب آغاجى، جد فخرالدين طغايرك، او را از اصفهان به رى آورد.329

اقدام ملكشاه سلجوقى نيز در ازدواج دختر خود، خاتون‏سلقم با اسپهبدعلى شيعى را نيز مى‏توان در جهت دست يافتن به منافع سياسى‏اش دانست.330

بعد از سلطان ملكشاه و قتل نظام‏الملك، ديگر سلاطين سلجوقى از اختلافات و رقابت‏هاى سياسى و مذهبى كه ميان اقليت‏هاى مذهبى بود سود بردند و از توان اجتماعى و فرهنگى آنان براى از بين بردن رقيبان خود در سلطنت استفاده كردند، از اين رو، مذاهب را به جان هم مى‏انداختند و گاه از ره‏گذر اين رقابت‏ها و آشفتگى ناشى از آن، صحنه براى ابراز قدرت مذاهبى، چون اسماعيليه باز مى‏شد، چنان‏كه قلعه شاهدژ در آشفته روزگار سال‏هاى آخر سلطنت ملكشاه به تصرف احمد بن عبدالملك عطاش در آمد. در فتنه‏هايى كه پس از مرگ وى بر سر جانشينى‏اش وقوع يافت، رقباى سلطنت را بر آن داشت كه از فداييان اسماعيلى در دفع غائله استفاده كنند؛ چنان‏كه در جنگ ميان بركيارق و سردار او امير حبشى و سلطان سنجر، پنج هزار تن از سواران امير اسماعيل كه در قلاع اسماعيله در قاين امارت داشت، به مدد امير حبشى و بركيارق آمدند و اين امر باعث شد در مظان اتهام به همدستى با اسماعيليان قرار گيرند، از اين رو او براى رفع اتهام، بسيارى از اسماعيليان و حتى عده‏اى از عوام و خواص را به تهمت اسماعيلى گرى به قتل رساند.331

گاه نيز تعصب مذهبى سلطان و توجه وى به مذهب مورد اعتقادش باعث مى‏شد كه براى مذاهب مطرح ديگر، مزاحمت ايجاد كند. راوندى ضمن بيان ارادت خاص سلاطين سلجوقى به مذهب حنفى، در گزارشى به موضع سلطان محمد سلجوقى پرداخته و مى‏گويد:

چنان‏كه سلطان محمد ماضى ـ قدس الروحه‏العزيز ـ چون مسجد جامع اصفهان نظام‏الملك به سبب تعصب بر اصحاب شافعى مقرر داشت سرها بفرموذ بريذن و لشكر فرستاذ تا قاضى القضاة صدر صدور جهان ركن الدين اقرالله عين الدين والاسلام بمكانه در آن مسجد خطبه لن كا و چون بشارت بدان حضرت رسيد كه نماز كردند كلاه برانداخت و نشاط كرد و صلات و صدقات داد.332

ريشه دخالت سلطان در منازعات مذهبى را مى‏توان در عدم پذيرش آنان از سوى مردم تحت حاكميتشان دانست، زيرا آنان بيگانگانى بودند كه از آن سوى ماوراءالنهر بر مردمان ايرانى مسلط شده بودند و مردمان منطقه، قدرت سياسى آنان را نمى‏پذيرفتند. نزاع‏هاى اصفهانيان مقارن ورود طغرل به اين شهر را مى‏توان دليل بر عدم پذيرش آنان دانست، از اين رو آنان به فرقه‏ها و مذاهب اسلامى روى آوردند تا با دامن زدن به مباحث مذهبى، به سلطه سياسى و اجتماعى خود كمك كنند. توجه آنان به برخى از زهّاد و فرقه‏هاى صوفى‏مسلك نيز به همين دليل بود كه ايدئولوژى فكرى آنان را با اهداف سياسى خود هماهنگ سازند. با اين هدف به مشايخ صوفى كه مرام عقيدتى آنان در چارچوب تسنن قرار داشت، توجه فراوانى مبذول مى‏داشتند. ساختن خانقاه و تأمين نياز معيشتى صوفيان از سوى سلاطين در اين دوره، باب شد و گاهى نيز رابطه مراد و مريدى ميان سلاطين و صوفيان را ايجاد مى‏كرد.333

به هر ترتيب، آنان با تمسك به اين فرقه‏هاى آرام و بى‏جنجال و دنياگريز، توجه افكار عمومى را منحرف ساخته، به پيشبرد اهداف سياسى خود مى‏پرداختند.

2. نقش وزيران

اعتقادات مذهبى وزيران نيز در سياست مذهبى آنان، بر جامعه تأثيرگذار بود. آنان گاه با تسلط بر سلاطين خود به طور مستقيم بر جامعه حكم‏روايى مى‏كردند و از جوّ مذهبى جامعه در استحكام هرچه بيشتر پايه‏هاى قدرت خود بهره مى‏جستند.

صاحب بن عباد از جمله وزراى بزرگ دستگاه آل‏بويه بود كه به اصفهان توجه تمام داشت و از اين رو با آن‏كه دستگاه مركزى سلطنت در رى بود، بسيار به اصفهان سفر مى‏كرد. كتابخانه و عمارت او در اصفهان بسيارى از سياحان مسلمان را متوجه خود كرده است. وى مدتى كاتب مؤيدالدوله، سپس وزير فخرالدوله شد. هرچند مقدسى و ديگر منابع از سياست ستيزجويانه وى در مقابل اهل سنت سخنى به ميان نياورده‏اند، ولى اعزام داعيان مذهبى براى ترويج عقايد شيعى يا معتزلى334 را مى‏توان از اقدامات عملى او در جهت ورود به منازعات دانست.

وى در بسيارى از مباحث دينى، از جمله خلق قرآن با مذاهب ديگر مناظره مى‏كرد. البته در منابع چيزى از ستيزه‏جويى يا جنجال‏هاى مذهبى ناشى از جدال‏هاى مذهبى وى با علماى ديگر مذاهب ديده نمى‏شود تا جايى كه سكوت منابع، پژوهشگران معاصر را بر اين باور كشانده است، كه وزراى بويهيان تسامح و تساهل مذهبى را سياست مذهبى عمومى خود قرار داده‏اند. گزارش ابن اثير مبنى بر وزارت ابوالعباس بن ابراهيم از قبيله بنى‏ضبه كه اجدادشان از مخالفان امام على عليه‏السلامبودند و به عنوان خوارج در تاريخ شناخته مى‏شوند، در دوران امارات مجدالدوله نشانى از اين تسامح و تساهل است.335

خود اين مسئله كه منابع در شاخه مذهبى آل‏بويه اختلاف نظر دارند، مى‏تواند ناشى از سياست اين خاندان نسبت به جبهه‏گيرى مذهبى در ناحيه اصفهان باشد، زيرا تعصب مذهبى ساكنانش، مانع از اجراى الگوى مذهبى آل‏بويه ـ آن‏چنان كه در بغداد بود ـ شد.

وزارت در دوران سلجوقى قدرت‏مندترين منصب بعد از سلطان در سلسله مراتب حكومتى بود و براى منصب وزارت، اعتقاد به مذهب اهل سنت (شافعى يا حنفى) كافى بود. مذهب تسنن گرچه در دوره سلاجقه بزرگ به شدت پى‏گيرى مى‏شد و مذهب حنفى و بعدها شافعى، دو مذهب رسميت‏يافته دربار سلاجقه بودند، اما بعدها اين شدت عملِ مذهبى در خصوص سلاطين و وزرا، در اواخر دوره ملكشاه تلطيف گرديد، چنان‏كه در اين دوره تعدادى از ديوانيان در مقام‏هاى متعدد، غيرسنى و حتى غيرمسلمان بودند.336 وزراى روى كار آمده در ادوار بعدى نشانه اين واقعيت است كه سلاطين اين دوره، مذهب را براى رسيدن به مقاصد سياسى هدف قرار داده بودند.

وزير سلجوقى علاوه بر وظايف ديوانى خود، گاهى نيز در ديوان مظالم رفع ظلم مى‏كرد. وى بر ديوان مذهبى نيز نظارت عمومى داشت. آن لمبتن اين نظارت را به سبب پيوند بين اختلاف مذهبى و مخالفت سياسى و به دليل عايدات قابل توجه از راه اوقاف مى‏داند.337

اوج مذهب‏گرايى وزراى سلجوقى را مى‏توان در وزارت خواجه نظام‏الملك ديد. او در تسنن شافعى سخت متعصب بود و برعكس سلاجقه معاصرش كه بر مذهب حنفى بودند و با ساير مذاهب با تسامح برخورد مى‏كردند، وى در اين راه چنان سخت‏گيرى مى‏نمود كه در باب مذهب با سلطان وقت نيز رقابت مى‏كرد. نويسنده تجارب السلف به تعصب مذهبى خواجه اين‏چنين اشاره كرده است:

سلطان ملكشاه در اصفهان مدرسه‏اى بنا كرد در محله كران و چون خواستند بنويسند كه در اين مدرسه كدام طايفه باشند، از سلطان پرسيدند، گفت: ار چه من حنفى مذهبم، اما اين خير از براى خداى تعالى ساخته‏ام، قومى را محفظ و مخصوص كردن و طايفه‏اى را ممنوع و محروم داشتن وجهى ندارد. بنويسيد كه اصحاب هر دو امام در اين مدرسه ثابت باشند على التساوى و التعادل. خواستند كه نام امام ابوحنيفه پيش از امام شافعى بنويسند، خواجه نگذاشت و مدتى آن كتابت موقوف ماند و سلطان فرمود تا خواجه را رضا نباشد هيچ ننويسيد. عاقبت بر آن قرار گرفت كه بنويسيد: آن را بر پيروان دو امام، امامى الائمه صدرى الاسلام، وقف كرد خلاصه اينكه اسم هيچ يك از دو امام را نبردند.338

سخت‏گيرى خواجه نظام‏الملك نسبت به مذهب را مى‏توان تدبير او براى مقابله با اوضاع زمانه‏اش دانست. اين اوضاع را بندارى اصفهانى چنين گزارش مى‏دهد:

هنگامى نظام‏الملك به وزارت رسيد كه شيرازه كارهاى كشور گسيخته بود. احكام اسلامى فسخ شده بود. اين ايام، پايان حكومت ديلميان و ابتداى دولت سلجوقيان بود. در متن آن حكومت و آمدن اين سلسله، شهرها ويران و خالى از سكنه شده بودند. ستمكاران بر شهرها دست گشوده بودند و در هر گوشه، ناله و ضجه ستمديدگان بلند شده بود و مجالس انس به محافل عزادارى تبديل شده بود... نظام‏الملك ترتيب و نظم، بار ديگر در كشور برقرار كرد و احكام دين را اجراى نمود.339

تعصبات مذهبى وى چنان بود كه بسيارى از پژوهشگران را بر اين باور كشانده كه وى قصدش نابودى ديگر مذاهب و رسميت بخشيدن همگانى به مذهب شافعى بوده است. او مدتى در دربار غزنويان به امور ديوانى اشتغال داشت و آن‏چنان كه در سياست‏نامه اشاره نموده است، از سلطان محمود غزنوى و عهد وى، به سبب تعصب مذهبى‏اش تجليل مى‏كند، و خود در سياست مذهبى از وى پيروى مى‏نمايد، زيرا تفتيش عقايد و سخت‏گيرى به آنان، همان سياست مذهبى سلطان محمود غزنوى بوده است.340

انتقال خاندان شافعى‏مذهب خجندى به اصفهان در راستاى همين اهداف قابل بررسى است. اين خاندان و حمايت بى‏دريغ خواجه از آنان بازار رقابت و جدال‏هاى مذهبى ميان حنفيان و شافعيان را برانگيخت. اختصاص دادن بخش عظيمى از ثروت و رونق ديوان وزارت به آنان كافى بود كه بر شدت اين اختلاف بيفزايد. اين علاقه و شدت مذهبى، جامعه اصفهان را دچار پراكندگى و انشقاق مذهبى كرد. اختصاص مدارس نظاميه به اين مذهب، و جلالت و شوكت اين مدارس را مى‏توان تهديد و تضعيف وحدت اسلامى دانست كه آن را مى‏توان در حمله مغولان و تسلط بر شهر اصفهان مشاهده كرد.

توجه او به علما و فقهاى مذهب موافق، و اختصاص مواجب و مواهب به آنان جمعى از صوفيان را بر آن داشت كه به سلطان گلايه كنند و معترض بر وضع موجود شوند و به سلطان چنين گزارش دادند:

نظام را در حق مردان خدا ارادتى نيست، رأى او با فقهاى خلاف جوى و مناظران جدل‏گوى و ارباب علم ظاهر، پيش است. سلطان قصه با نظام نمود، گفت: اين اهمال از تو در حق ابدال، مستبدع و مستبعد مى‏نمايد. گفت: اى پادشاه عادل! از مردان خدا كس عدول ننمايد، اما الشأن فى الدقيق اعتقاد در مدرسه و فقيه بدان جهت است كه مردى به سى سال دانشمند گردد و به‏يك ساعت جمله جنود درنود را هر يك به جوى كه به حجام دهند در زى تصوف توان آورد اعتبار به فضايل نفسانى و علم حقايق شريعت و طريقت است نه به سالوس و پشم و صوف و خردهاى ناموصوف و بازان سپيد در كرنج341...342

حكايت بالا نشانه اعتراض قشر وسيعى از مردمانى است كه هر كدام مذهب خاصى داشتند گرچه در رداى صوفيان عزلت گرايى گزيده بودند، و همين سبب تشتت و انفكاك مذهبى در دوره نظام‏الملك در اصفهان گرديد. صوفيان كسانى بودند كه معزز و مكرم خواجه نظام‏الملك بودند و توجه خواجه به آنان در سطور تاريخ مسطور است. با اين توصيف مى‏توان اوضاع و احوال مذاهب شيعى را تصور كرد؛ كسانى كه در سياست‏نامه، عاصيان و رافضان و مرتدان و... شناسانده شده‏اند. اينان كسانى بودند كه سياست مذهبى خواجه آنان را تحت فشار قرار داده بود و خواجه از هيچ گونه كوششى در سركوب آنان فروگذار نكرده بود تا جايى كه اين گروه، چاره را در آن ديدند كه با نفوذ در دستگاه ملكشاهى اين وزير را از ميان بردارند.343

سخت‏گيرى خواجه نظام‏الملك و بى‏حرمتى او بر عالمان شيعى چنان است كه در كتاب مورد نقد عبدالجليل رازى "فضائح..." اشارت شده است:

نظام‏الملك از سرّ عقيدت اين‏ها آگه بود، همه را خوار و مهين داشتى و در رى هر كه دعوى دانشمندى از اين‏ها كردى، چون حسكا بابويه، بوطالب بابويه، ابوالمعالى امامتى و. . . از رافضيان شتام، همه را بفرمود تا بر منبرها بردند. سر ها برهنه كرده، بى‏حرمتى و استخفاف مى‏كردند برايشان، و مى‏گفتند: شما دشمنان دينيد و سابقان اسلام را لعنت مى‏كنيد.344

اين روش و اين نگرش مذهبى نه‏تنها در اين دوران، بلكه در دوره‏هاى بعد از خواجه نيز به همان شدت و حدّت در عقيده و اعتقاد وزرا و علماى دوره‏هاى بعد ادامه داشت. در عهد بركيارق، وزارت با مجدالملك براوستانى بود. عبدالجليل دوران او را دوره استيلاى دستاربندان قم و كاشان و آبه345 مى‏داند. او نيز چون ديگر وزيران عصر ـ چنان‏كه از فحواى كلام عبدالجليل رازى بر مى‏آيد ـ با تسلط بركيارق و با جانب‏دارى از مذهب شيعى، مستوفيان و ديوانيان شيعى را نيز بر سر كار آورده بود. از سوى ديگر، بسيارى از اميران دولتى ر ا به وسيله باطنيان از ميان برداشته بود و همين نيز باعث شد كه به تحريك مخالفانش كه اغلب مخالفان مذهبى او بودند، به دستور بركيارق به قتل برسند.346

معين‏الدين ابونصر احمد كاشى از وزرايى بود كه به عهد سلطان محمود بن محمد بن ملكشاه، به قلع و قمع اسماعيليان به سبب تعصب مذهبى مى‏پرداخت و سلطان را نيز بر اين امر تحريض مى‏كرد. همين امر اسماعيليه را بر آن داشت تا وى را به قتل رسانند.347

وزارت سلطان محمد بر عهده سعدالملك آبى بود كه در خفا بر مذهب باطنى بود. ائمه اصفهان در مورد مذهب او با سلطان وقت بارها سخن گفته بودند، ولى سلطان نمى‏پذيرفت و باور نداشت. هنگامى كه سلطان قلعه شاه‏دژ را در اصفهان به محاصره داشت و آذوقه اهل دژ تمام شده بود، نامه‏اى از وى به دست آمد كه در آن به اسماعيليان نوشته شده بود يك ماه ديگر صبر كنيد تا من اين سگ را از ميان بردارم؛ يعنى سلطان محمد را، و حجامى سلطان را بر آن داشت كه سلطان را به قتل رساند. چون سلطان از اين توطئه باخبر شد، سعدالملك را به قتل رساند. اما بندارى بر اين اعتقاد است كه سعدالملك به تزوير خطيبى به قتل رسيد و نه‏تنها وزير با باطنيان نبود، بلكه در پايين آوردن ملاحده از شاه‏دژ، طبق مذهب اسلام عمل كرد، ولى چون خطيبى كه رئيس اصفهان بود و بر مردم با تأثير كلام بسيار مستولى شده بود، از ميزان قدرت سعدالملك بسيار مى‏ترسيد، از اين رو دست به خدعه در باب وى زد تا جايى كه وى را به قتل رساند.348 عمادالدين كاتب قتل او را به جرم تشيع اسماعيلى در سال 500 ق مى‏داند كه به همراه چهار تن از تابعانش كه آنان نيز اتهام اسماعيلى داشتند، به قتل ر سيد.349

درگزينى وزير نيز آشكارا به ترويج مذهب اسماعيليه مى‏پرداخت و در تعصب دينى، بسيارى از آزادگان را به قتل رساند، از جمله اين افراد قاضى ابوسعد محمد بن نصر بن منصور هروى بود كه در دانش و فضيلت و مذهب و تسنن شهره روزگار بود. چون سلطان سنجر در خراسان بود و قاضى قصد ديدن وى را داشت، درگزينى مى‏ترسيد كه مبادا قاضى تعلق و حمايت مذهبى او را در باب اسماعيليان گزارش دهد، از اين رو تعدادى از اسماعيليان را به خراسان فرستاد تا وى را به قتل رسانند. اين وزير به مدت سه سال وزارت داشت تا اين‏كه در عهد طغرل به دار آويخته شد. علت قتل وى نيز بدان جهت بود كه در سركوب مخالفان طغرل از سپاهيان اسماعيلى استفاده كرد و از اين رو دوستى وزير با اسماعيليان بر سلطان آشكار شد.350

اوضاع وزيران اين روزگار و علايق مذهبى آنان جوّى ناآرام و متشنج در اصفهان به وجود آورد كه دخالت آنان به منظور مستحكم نمودن پايه‏هاى مذهبى و سياسى خود سبب گرديد علاوه بر رقابت ديوانيان و مستوفيان و اميران دربارى، راه منازعه و جدال مذهبى در ميان عامه مردم هموار شود و آتش نزاع مذهبى شعله‏ورتر گردد.

3. كارگزاران

بيشترين گزارش‏ها را در مورد كارگزاران، از زمان سلجوقيان داريم. يكى از دلايل كثرت گزارش در منابع تاريخى به واسطه كشاكش قدرت ميان كارگزاران است كه باعث شد مذهب و اتهامات مذهبى، گزينه‏اى براى از ميان برداشتن رقبا و مخالفان گردد. علاوه بر اين، تعصب مذهبى بعضى از سلاطين سلجوقى، گاه كارگزاران دولتى را بر آن مى‏داشت تا براى خوشامد آنان به سركوب مذاهب بپردازند. گزارشى كه راوندى در مورد شهاب‏الدين طغرايى ارائه مى‏دهد مى‏تواند به خوبى نشانه اين موضوع باشد:

شهاب‏الدين محمود بن ثقه‏الدين عبدالعزيز اعزاله‏الضاره و ضاعف اقتداره كه قصب سبق ربوذه است و به فضل بر علاميان بيفزوده دانا و دين‏دار يگانه روزگار، و از ديندارى و تعصب و حميت او يك حكايت مى‏گويم كه در روزگار دولت طغرلى كه او طغرايى بود غلات رفض عليهم العنه چون خواجه عزيز و همكاران و اعوان و استقامت ممكن در نيست، مثال رياست و خطابت و قضا از بهر خجنديان بنوشتند چون بطغراى رسيد بنظر مبارك بديد آن مثال ببرند گفت: ملكى كه دين در سر آن رود سلطان را نمى‏بايد چه اگر سلطان را اصفهان نباشد بهتركه مسلمان نباشند كه بى‏همتى از مسلمانى نيست، چيزى كه سلاطين اجداد و اسلاف او از اشعريان به شمشير بستندند من نگذارم، كه او برايگان در دست ايشان نهد، كس ديگر اين سخن نارست گفتن.351

اقتدار يك وزير مى‏توانست اعتبار مذهب مورد حمايت وى را افزايش دهد. گاه از اين روش براى منزوى كردن ديوانيان و كارگزاران استفاده مى‏شد. اما با عزل و يا مرگ اين وزير، كارگزاران و ديوانيان تمام كوشش خود را براى به دست گرفتن اوضاع و بركنارى رقبا به كار مى‏بردند، چنان‏كه دوران نظام‏الملك اوج اقتدار شافعيان در دربار سلجوقى بود. خواجه، تدابير فراوانى در مبازره با ساير مذاهب و اقليت‏ها به كار گرفت، اما اين فشارها بعد از مرگ وى جريان معكوسى به خود گرفت. در سال 546 ق هنگام اقامت سلطان مسعود سلجوقى در بغداد جمعى از دولتيان كه دشمنان شافعيان بودند به تبعيد پيروان شافعى پرداختند و در نابودى اين مذهب تمام همت خود را به كار بردند تا رؤا و مشايخ اين مذهب را در شهرهاى مختلف شكنجه و آزار دهند. اين فشارها چنان فضا را بر آنان تنگ ساخت كه گروهى به منظور حفظ جان و مقام، مذهبشان را ترك كردند.352

تاج‏الملك قمى از مخالفان مذهبى و رقباى سياسى نظام‏الملك بود كه بنابر استناد منابع، عامل قتل خواجه نظام‏الملك شمرده مى‏شد. وى به همراه مجدالملك قمى كه ديوان استيفاء را بر عهده داشت و نيز ابوالمعالى سديدالملك عارض، نزد ملكشاه سلجوقى بسيار سعايت خواجه نظام‏الملك مى‏كردند. با قتل نظام‏الملك و گزيدن تاج‏الملك به منصب وزارت شافعيان، نظاميه كه رونق و اعتبار خود را در خطر مى‏ديدند و از ميزان دشمنى تاج‏الملك با شافعيان اطلاع داشتند، جز به مرگ او راضى نشدند و وى را به قتل رساندند.353

بعد از وزارت، ديوان استيفاء مهم‏ترين ديوان در عهد سلاجقه محسوب مى‏شد. مجدالملك قمى كه اهل براوستان قم و از شيعيان قم بود، با قدرت روزافزون خاندان نظام‏الملك مقابله كرد و با هم‏دستى سديدالملك توانست اين خاندان متنفذ را كه از حمايت شافعيان نظاميه برخوردار بودند، از چشم سلطان بيندازد و زمام امور ملك را خود در دست گيرد. بعد از مرگ سلطان ملكشاه، مجدالملك مستوفى در اصفهان مقيم شد. وى پس از قتل تاج‏الملك توسط هواداران خواجه نظام‏الملك (شاگردان نظاميه) و از دست دادن حامى خود، براى به دست آوردن مقام وزارت بسيار تلاش كرد و سرانجام مجدالملك در زمان سلطنت بركيارق تحت وزارت برادرش فخرالملك توانست استيفاى سلطان را به دست آورد، ولى فخرالملك اسمى بى‏مسمى بود، چراكه وزارت واقعى در دست مجدالملك قرار داشت. مجدالملك در تكريم ائمه علوى و سادات فاطمى و ترميم مزارات آنان كوشيد. اين مسئله از جمله بهانه‏هاى دسيسه‏جويى و توطئه عليه مجدالملك قرار گرفت، از اين رو براى فرار از اتهامات و جدال‏ها «در سرايش خدم و حشم نام فراوان ابوبكر و عمر و عثمان نام شيعى و سنى و اعم از حنفى و شيعى و شافعى و تصوف و... فراوان وجود داشت و از ائمه آنان نيز احسان‏ها و الطاف فراوان مى‏نمود».354

از جمله كارگزاران اين دوره، خطيبى بود كه رياست اصفهان را بر عهده داشت. او در نظر مردم، خود را بسيار عالم و دين‏دار جلوه مى‏داد و چون از وزير سعدالملك آبى مى‏ترسيد با سلاطين در باب تزوير و كج‏مذهبى وزير سخن‏ها گفت و وى را به باطنى‏گرى متهم ساخت، از اين رو خطيبى خدمت‏كارانى از خواص سلطان محمد سلجوقى را تحريك كرد كه وزير را اسماعيلى معرفى كنند. وى جمعى از مردم را برانگيخت كه در حضور سلطان و جمعى از قاضيان و اميران از وزير بدگويى كنند و او را بى‏دين و خارج از مذهب معرفى كنند. وزير كه از خدعه خطيبى باخبر بود و از سوى ديگر از مكاتبات ميان خطيبى و عبدالملك عطاش اسماعيلى‏مذهب مطلع بود، مى‏خواست برخى نامه‏ها كه به خط خطيبى بود را به سلطان بگويد و اسماعيلى‏مذهب بودن خطيبى را اثبات كند، ولى اين خدعه به ضرر وزير تمام شد و خود وزير متهم گرديد.355

امير محمد جوزجانى منصب طغرايى سلطان محمد را بر عهده داشت. وى حنفى متعصبى بود و سلطان محمد را به حمايت از اين مذهب و آيين ترغيب مى‏كرد، چنان‏كه اگر كسى به او سلام مى‏كرد قبل از جواب از او مى‏پرسيد: مذهب تو چيست؟356

جوّ سياسى و مذهبى كه سياست‏مداران جامعه از قرن چهارم تا هفتم هجرى به وجود آوردند چنان بود كه جهت‏گيرى‏ها و جانب‏دارى آنان سرانجام در قرن ششم باعث گرديد، منازعات مذهبى از شاخصه‏هاى عمده جامعه اصفهان گردد كه تقريباً تمام مورخان و سياحان مسلمان بدان اشاره كرده‏اند.

نتيجه

تأثير اقتدار رسمى (شامل نقش سلاطين و نقش وزيران و كارگزاران) و نگرش‏هاى اعتقادى و جانبدارى‏ها و تعصبات مذهبى آنان به عنوان يكى از عوامل منازعه‏ساز در اصفهان شناخته شده كه در بروز مجادلات و منازعات مذهبى سهم بزرگى را ايفا نمود. رقابت‏هاى سياسى اين دولت‏مردان بود كه در بيشتر مواقع به بهانه‏هاى دينى و مذهبى به سركوب رقباى سياسى خود مى‏پرداختند تا بدين وسيله به اهداف سياسى خويش نايل آيند. گاه نيز سياست‏گذارى‏هاى هيئت حاكمه نقش تعيين كننده‏اى در منازعات مذهبى داشت. اين سياست‏گذارى‏ها غالباً در جهت منافع حكومتى صورت مى‏گرفت، آن‏چنان‏كه هدف خواجه نظام‏الملك از ساخت مدارس، اتحاد مذهبى تحت لواى شافعى‏گرى و قصدش نيز تربيت كادر ديوانى، ادارى با مذهب شافعى براى اداره امور حكومتى بود. البته اين‏گونه سياست‏ها خود باعث تنازع و مشاجره ميان ديگر پيروان و سياست‏مداران مذهب رقيب مى‏شد كه سياست‏گذراى‏هاى يك دولت‏مرد از حزب و مذهب رقيب باعث كنارگذاشتن آنان از مناصب و مراتب سياسى و حكومتى مى‏گرديد. بنابراين، خود را در معرض نابودى سياسى مى‏ديدند. از اين رو بهترين عامل در منكوب كردن سياست‏گذارى‏هاى دولت‏مردان، متهم ساختن آنان به بددينى و كج‏مذهبى بود كه مى‏توانست آنان را از صحنه سياست خارج سازد.

··· پى‏نوشت

منابع

ـ آژند، «مذهب اماميه در قرن چهارم هجرى»، مجله تاريخ اسلام، شماره سوم، سال يكم، 1379.

ـ ابن اثير، عزالدين على، تاريخ كامل بزرگ اسلام و ايران، ترجمه على هاشمى حائرى، چاپ دوم: تهران، انتشارات علمى، 1368.

ـ ابن خلدون، عبدالرحمن، تاريخ ابن خلدون، ترجمه عبدالحميد آيتى، ج 2، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1366.

ـ ابن كثير، ابوالفداء، البدايه و النهايه، ج 11، بيروت، معارف، 1977 م.

ـ ابوالرجاء قمى، نجم‏الدين، تاريخ الوزراء، به كوشش محمدتقى دانش‏پژوه، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363.

ـ اصفهانى، محمود بن محمد بن حسين، دستورالوزاره، تصحيح رضا اترابى‏نژاد، تهران، اميركبير، 1364.

ـ بندارى اصفهانى، تاريخ دولت آل‏سلجوق زبدة النصره و نخبة العصره، ترجمه محمدحسين جليلى، بى‏جا، انتشارات بنياد.

ـ بيرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعى، ترجمه باقر ساروخانى، تهران، نشر كيهان، 1366.

ـ جى آ، بويل، تاريخ ايران از آمدن سلجوقيان تا فروپاشى دولت ايلخانان، ج 5، ترجمه حسن انوشه، تهران، اميركبير، 1371.

ـ خوافى، احمد بن محمد، مجمل فصيحى، تصحيح محمود فرخ، مشهد، كتاب‏فروشى باستان، 1319.

ـ خواندمير، غياث‏الدين بن همام‏الدين، دستور الوزرا، تصحيح سعيد نفيسى، تهران، نشر اقبال، 1355.

ـ راوندى، محمد بن على بن سليمان، راحه‏الصدور و آيه‏السرور در تاريخ آل سلجوق، ترجمه محمد اقبال، تهران، اميركبير، 1352.

ـ شبانكاره‏اى، محمد بن على، مجمع الانساب، تصحيح ميرهاشم محدث، نشر اميركبير، 1363.

ـ فراى، تاريخ ايران، ج 4، ترجمه حسن انوشه، تهران، انتشارات اميركبير، 1363.

ـ قزوينى رازى، عبدالجيل، النقض (بعض مثالب النواصب فى نقض بعضى فضائح الروافض)، تصحيح سيدجلال‏الدين حسينى ارموى، بى‏جا، بى‏نا، 1331.

ـ كاتب اصفهانى، عمادالدين (م 597 ق) خريده العقر و جريدة العصر فى ذكر فضلاء اهل اصفهان، تحقيق محمد آل طعمه، تهران، مراة التراث، 1377 / 1419 ق.

ـ كارلا كلونز، ديوانسالارى در عهد سلجوقى، ترجمه يعقوب آژند، تهران، اميركبير، 1363.

ـ كسايى، نوراللّه‏، مدارس نظاميه و تأثيرات علمى و اجتماعى آن، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1358.

ـ لمبتن، آن، تداوم و تحول در تاريخ ميانه ايران، ترجمه يعقوب آژند، تهران، شرق، 1375.

ـ مقدسى، ابوعبداللّه‏ محمد بن احمد، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم، ترجمه علينقى منزوى، تهران، شركت مؤلفان و مترجمان ايران، 1361.

ـ ميرخواند، محمد بن خاوند شاه، روضة الصفا، ج 4، تهران، انتشارات كتاب‏فروشى‏هاى مركزى و خيام و پيروز، 1339.

ـ نخجوانى، هندوشاه، تجارب السلف (در تاريخ خلفا و وزراى ايشان)، تصحيح عباس اقبال، چاپ سوم: تهران، كتابخانه طهورى، 1357.


320. كارشناس ارشد تاريخ اسلام. تاريخ دريافت: 13/4/87 ـ تاريخ پذيرش: 6/5/87.

321. عصر غيبت كبرا و فقدان امام معصوم و لزوم تبيين اصول و مبانى شيعى توسط علماى شيعه موجب تحولاتى گرديد. با پايان يافتن نيابت خاصه بعد از على بن محمد سمرى، آخرين نايب حضرت مهدى عج نيابت عامه به وجود آمد. ره‏آورد اين تحول، گشايش باب اجتهاد در مذهب شيعه است. از ره‏گذر اين تحول، علمايى هم‏چون محمد بن يعقوب كلينى، شيخ صدوق، شيخ مفيد، سيد رضى و شيخ طوسى، احساس وظيفه نموده و در اين تحولات، نقش محورى داشته و در بنيان نهادن مبانى فكرى و فقهى و انديشه سياسى شيعه نقش مهمى ايفا كردند. اين عالمان را علماى دوره تدوين مى‏گويند.

322. تاريخ اسلام، فصلنامه تخصصى، سال يكم، شماره سوم، پاييز 1379، ص 129.

323. ابن‏كثير، البدايه و النهايه، ج11، ص230 و ابن اثير، تاريخ كامل بزرگ اسلام و ايران، ج14، ص235 ـ 236.

324. فراى، تاريخ ايران كمبريج، ج 14، ص 248 ـ 249.

325. ابن‏كثير، البدايه و النهايه، ج 12، ص 34.

326. ذبيح‏اللّه‏ صفا، تاريخ ادبيات در ايران، ج 2، ص 136 و ابن اثير، همان، ج 16، ص 86.

327. جى. آ. بويل، تاريخ كمبريج، ج 5، ص 44.

328. جى آ. بويل، تاريخ ايران از آمدن سلجوقيان تا فروپاشى دولت ايلخانان، ج 5، ص 44.

329. ابوالرجاى قمى، تاريخ الوزراى، ص 61.

330. عبدالجليل رازى، نقض، ص 146.

331. ابن اثير، همان، ج 8، ص 203 ـ 204.

332. محمد بن على راوندى، راحة الصدور و آية السرور، ص 18.

333. ر.ك: كارلا كلونز، ديوانسالارى در عهد سلجوقى، ص 90 ـ 91.

334. مقدسى، احسن التقاسيم و معرفة الاقاليم، ج 2، ص 590.

335. ابن اثير، همان، ج 15، ص 318.

336. كلارلاكلونز، همان، ص 87 ـ 88.

337. آن. لمبتن، تداوم و تحول در تاريخ ميانه ايران، ص 38 ـ 39.

338. هندوشاه نخجوانى، تجارت السلف در تاريخ خلفا و وزراى ايشان، ص 277 ـ 278.

339. بندارى اصفهانى، تاريخ دولت آل سلجوق، ص 66 ـ 67.

340. ر.ك: نوراللّه‏ كسايى، مدارس نظاميه و تأثيرات علمى و اجتماعى آن، ج 1، ص 381.

341. بازخانه.

342. محمود بن محمد بن حسين اصفهانى، دستورالوزاره، ص 67 ـ 68.

343. ر.ك: نوراللّه‏ كسايى، همان، ص 38.

344. عبدالجليل رازى، همان، ص 141 ـ 142.

345. همان.

346. همان، ص 280.

347. خواندمير، همان، ص 198.

348. شبانكاره‏اى، مجمع الانساب، ص 109؛ بندارى اصفهانى، تاريخ دولت آل سلجوق، ص 102 ـ 103 و فصيحى خوافى، مجمل فصيحى، ج 2، ص 218.

349. عمادالدين كاتب، خريدة القصر و جريدة العصر، پاورقى ص 137.

350. بندارى اصفهانى، همان، ص 168 ـ 169.

351. راوندى، همان، ج 2، ص 421.

352. عماد كاتب، همان، ص 109.

353. ابن خلدون، العبر، ج 2، ص 741.

354. ر.ك: عبدالجليل رازى، همان، ص 48 و بندارى اصفهانى، همان، ص 94.

355. ر.ك: بندارى اصفهانى، همان، 102 ـ 105.

356. عماد كاتب، همان، ص 110 و 113.