بررسى كاربردهاى لقب «اميرالمؤمنين» در بستر تاريخ اسلام (2)

نمايه مقالات فصلنامه تاريخ در آينه پژوهش

بررسى كاربردهاى لقب «اميرالمؤمنين» در بستر تاريخ اسلام (2)

حامد منتظرى مقدم411

چكيده

پژوهش حاضر، در برابر اين پرسش كه «در تاريخ اسلام، لقبِ اميرالمؤمنين چه كاربردها و مفاهيمى داشته است؟» سامان يافته، و قسمت نخست آن، در شماره پيشين مجله تقديم شد.

در آن قسمت، سه فصلِ «بررسى واژگانى»، «نخستين كاربرد» و «گسترشِ كاربرد»، ارائه شد و قسمت حاضر، ادامه فصل «گسترشِ كاربرد» است. هم‏چنين در پايان همين قسمت، نتيجه‏گيرىِ پژوهش به طور يك‏جا آمده است.

واژگان كليدى: اميرالمؤمنين، خلافت، واژه‏شناسى و تاريخ اسلام.

ب) كاربردِ لقبِ «اميرالمؤمنين» در دوران امويان

پيش از اين، در قسمت نخست پژوهش در مورد كاربرد لقب اميرالمؤمنين براى معاويه، بنيان‏گذارِ حكومتِ اموى سخن به ميان آمد. در اين باره، مسعودى خبر از آن مى‏دهد كه ابوعثمان عمرو بن بحر نامور به جاحِظ (163 ـ 255 ق) كتابى زير عنوانِ امامة اميرالمؤمنين معاوية بن ابى‏سفيان در دفاع از معاويه در برابر على عليه‏السلام و تأييد خلافت امويان نوشته بوده است412 كه البته اكنون در ميان آثار در دست‏رس از جاحظ، كتابى به اين نام موجود نيست.413

در خصوص ماجراى ولى‏عهدىِ يزيد، ابن‏اَعْثَم كوفى (م 314 ق) متن عهدنامه‏اى را گزارش كرده كه بر اساس آن، معاويه ضمن معرفىِ يزيد در جايگاهِ ولى‏عهد و جانشين خود، او را اميرالمؤمنين ـ پس از خويش ـ ناميده است.414 يزيد در دوران حكومتش، افزون بر ارتكاب به جناياتى عظيم، به عادت‏هاى بسيار ناشايستِ خود نيز تداوم بخشيد. با وجود اين، چون بر مسند خلافت تكيه داشت، اميرالمؤمنين ناميده مى‏شد! عبيداللّه‏ بن زياد كارگزار يزيد هنگامى كه با حكم امارت كوفه، بدان شهر وارد شد، خطاب به كوفيان اعلام كرد كه «اميرالمؤمنين (يزيد) او را گماشته است».415 يزيد، حتى در شعرى كه خود در ستايش از ميمونِ دست‏پرورده‏اش ـ موسوم به ابوقيس ـ سرود، اِبايى نداشت از اين‏كه در چنان موردِ نابهنجارى، خويشتن را اميرالمؤمنين بخواند.416

به طور كلى كسانى كه در جايگاه خلفا قرار مى‏گرفتند ـ صرف نظر از نگرش و رفتارى كه داشتند ـ به شدت مى‏كوشيدند و بسيار شيفته بودند كه اميرالمؤمنين خوانده شوند. در اين‏جا در اشاره به انگيزه ايشان مى‏توان يادآورِ مفهوم دينىِ اين واژه شد كه ضرورت تظاهر به چنين مفهومى براى جلب اطاعت مسلمانان بود. البته تفصيل درباره اين سخن، نيازمندِ مجالى ديگر است.

در دوران حكومت امويان (41 ـ 132 ق)، هم‏چون دورانِ سه خليفه پيش (عمر، عثمان و على عليه‏السلام)، لقب اميرالمؤمنين در نقشِ نشانه‏اى از خلافت در ميان حاكمان اموى، يكى پس از ديگرى تداوم يافت. ايشان، هم در نامه‏هاى رسمى و هم در گفت‏وگوها با لقب اميرالمؤمنين معرفى و خطاب مى‏شدند. بى‏گمان با مراجعه به متون و اسناد تاريخى و ادبى كهن (اشعار و...)، به آسانى مى‏توان به حجمِ گسترده‏اى از نمونه‏هاى كاربردِ اميرالمؤمنين درباره حاكمان اموى دست يافت. در اين‏جا، فقط چند مثال ارائه مى‏شود.

در دوره مروانيان، عبدالملك در نامه‏هايى سرزنش‏آميز به حَجّاج،417 و هشام در توبيخ‏نامه به خالد بن عبداللّه‏ قَسْرى،418 خود را اميرالمؤمنين خواندند. سليمان نيز در غياب پدرش عبدالملك از او با همين واژه ياد،419 و در نامه به وليد، به تكرار، او را اميرالمؤمنين خطاب كرد.420

ابن‏خلدون در سخنى بسيار كلى مى‏نويسد:

هيچ كس در دوران دولت امويان در اين لقب و نشانه خاص با ايشان شركت نمى‏كرد.421

وى در اين سخن، درصدد است به اين نكته اشاره كند كه در دوره‏هاى ديگر، به‏ويژه دوران عباسى، در برابرِ اميرالمؤمنين (خليفه) مستقر در قلمروى مركزى، رقيبان و مدّعيانى وجود داشته‏اند كه با او در كاربرد واژه اميرالمؤمنين رقابت مى‏ورزيدند. بر اين اساس، بايد اذعان كرد كه سخن مزبور، سخن درستى نيست.

ابن‏خلدون، همانند بسيارى از نظريه‏پردازان اهل‏سنت، در فقه سياسى خود چنين نظر داده است كه لقب اميرالمؤمنين، عنوان براى كسى بود كه فرمانرواى حجاز و شام و عراق و ممالكى باشد كه ديار و مسكنِ عرب و مركزِ دولت و اصلِ ملت اسلام و جايگاه فتح باشد.422 در اين حال، روشن است كه در يك دوره دوازده ساله از عصر اموى، در فاصله سال‏هاى61 ـ 73 ق، از زمان خلافتِ يزيد بن معاويه، در رقابت با وى و جانشينانش، عبداللّه‏ بن زُبير (1 ـ 73 ق) مدعىِ خلافت شد و بر بخش وسيعى از سرزمين‏هاى اسلامى، شامل حجاز، عراق، مصر، خراسان، يمن و حتى بخش‏هايى از شام حكومت مى‏كرد.423

در اين باره بايد دانست كه بنا به تصريح يعقوبى، ابن‏زبير اميرالمؤمنين خوانده شد.424 او، در مكه، در ستيز با سپاهيانِ اعزامى از سوى عبدالملك بن مروان، به فرماندهى حَجّاج ثَقَفى، به مسجدالحرام پناه بُرد و در آخرين مرحله از پيكار كه به شكست و قتل وى انجاميد، در حالى كه مى‏جنگيد و مى‏كوشيد تا معدود افرادِ بازمانده خود را به پايدارى فرا خواند، رو به آنان اعلام داشت:

... كسى نگويد اميرالمؤمنين كجاست؟ هر كس درباره من پرسيد، بدانَد من در ميدان جنگ، جلودارَم.425

هم‏چنين در گزارشى آمده است:

بر روى سكه‏اى كه در دارابگرد فارس به نام عبداللّه‏ بن زبير ـ آن‏گاه كه به خلافت برخاسته بود ـ به سال 65 هجرى ضرب شده، به پهلوى، او را... عبداللّه‏، اميرالمؤمنين خوانده‏اند.426

اكنون، با گذر از معيار ياد شده در بالاكه ناظر به تبيين يكى از شرايط اساسى براى عينيّت يافتنِ منصبِ اميرالمؤمنين (خليفه) از ديدگاه فقه سياسى اهل‏سنت است، در ادامه نوشتار، سير تاريخى كاربرد اميرالمؤمنين در عصر اموى، پى‏گيرى مى‏شود.

در اين باره، بايد دانست كه گزارش‏هاى موجود، بيان‏گر آن است كه در دوران امويان، افزون بر عبداللّه‏ بن زبير، براى سرانى از فرقه خوارج و نيز محمد حنفيّه، فرزند على عليه‏السلام و امام فرقه كيسانيّه،427 لقبِ اميرالمؤمنين به كار رفته است. يعقوبى گزارش كرده است كه در سال 68 ق در عرفات (مكه) چهار پرچم، به وسيله چهار گروه افراشته شد: محمد حنفيّه (به وسيله كيسانيه)، ابن‏زبير، نَجْدَة بن عامِر (به وسيله خوارج)، و پرچم امويان. او تصريح كرده است كه مردم چند شاخه شدند و هر شاخه براى خود جداگانه اميرالمؤمنين داشتند.428

هم‏چنين نوبختى در بيان باورهاى يكى از گروه‏هاى كيسانى، اذعان كرده است كه آنان محمد حنفيّه را اميرالمؤمنين مى‏انگارند.429 پس از محمد حنفيّه، درباره فرزندش ابوهاشم به صراحت اين سخن مطرح شد كه او، خود را اميرالمؤمنين مى‏خواند. او به همين اتهام از سوى خليفه اموى وليد بن عبدالملك به زندان افكنده شد، آن‏گاه با وساطت امام سجاد عليه‏السلام آزاد شد.430

در اين ميان، ترديدى نيست كه با شكست مختار، و پس از او زبيريان، عملاً در دو مورد، ادعاىِ لقب اميرالمؤمنين فروكش كرد. با وجود اين، خوارج سرسختانه در ميدان رقابت حضور داشتند و با استفاده از هر زمينه و فرصتى، قلمروى را متصرف، و در بيشتر موارد، مدعىِ لقبِ اميرالمؤمنين مى‏شدند. بدين‏سان، آنان با خلفاى اموى و سپس با خلفاى عباسى، در لقبِ مزبور شراكت جُستند. البته بايد توجه داشت كه بيشترِ شاخه‏هاى خوارج، فقط خويشتن را مؤمن مى‏انگاشتند و ساير مسلمانان را كافر و بيرون از جرگه اسلام به شمار مى‏آوردند.431 از اين رو، از ميانِ آنان كسى كه مدعىِ لقب اميرالمؤمنين بود، فقط ادعاى ولايت بر خودِ ايشان را داشت.

هم‏چنين از برخى گزارش‏ها مى‏توان دريافت كه با توجه به انشعاب‏هاى داخلى ميان خوارج، هنگامى كه سركرده يكى از آن انشعابات، بر گروهى ديگر ـ و احيانا، بر بيشترِ خوارج ـ چيره مى‏شد، براى او اين زمينه بهتر فراهم بود كه از لقب اميرالمؤمنين برخوردار شود. عبدالقاهر بغدادى (م 429 ق) گزارش كرده است حمزه خارجى كه به سال 179 ق در دوران خلافت هارون‏الرشيد عباسى، در نواحى خاورى ايران (خراسان، سيستان، كرمان و...) ظهور كرد، در اوايل خلافت مأمون (198 ـ 218 ق)، پس از غلبه بر گروهى از خوارج، موسوم به بَيْهَسِيّه، اميرالمؤمنين خوانده شد. او در ادامه اين گزارش، شعرى را نيز كه يكى از سُرايندگان خوارج در اين باره سُروده و در آن، به برترىِ اميرالمؤمنين (در اين‏جا، حمزه) بر اميران ديگر تأكيد نموده، نقل كرده است.432

خاطرنشان مى‏شود كه درباره استفاده خوارج از واژه اميرالمؤمنين در عصر امويان، گزارش‏هاى صريحى وجود دارد. مسعودى خبر از آن داده كه خود در بخشى از كتاب اخبار الزّمان ـ كتابى كه اكنون موجود و در دست‏رس نيست ـ نام‏هاى سركردگانى از شاخه‏هاى گوناگون خوارج (اَزارقه، اِباضيّه، نَجدات و...) را كه امام و اميرالمؤمنين خوانده مى‏شدند، نگاشته است. او، در ادامه اين سخن، به ياد كرد از سُرايندگان خارجى و ذكرِ نمونه‏اى از سروده‏هاى ايشان پرداخته است. شايان توجه آن‏كه در متن اين سروده از شَبيب433 خارجى (26 ـ 77 ق) با لقبِ اميرالمؤمنين ياد شده است.434

حمداللّه‏ مستوفى (م 750 ق) نيز با اشاره به دو تن از امامان خارجىِ معاصر با امويان، به صراحت نوشته است:

نافع بن ازرق م 60 ق، به بصره و اهواز دعوىِ خلافت كرد و خود را اميرالمؤمنين خواند، و نجدة بن عامر م 69 ق به يمامه.435

بغدادى درباره نافع و يكى از جانشينانش به نام قَطَرىّ بن فُجاءه (م 78 ق) گفته است كه آن دو، اميرالمؤمنين خوانده شدند.436 هم‏چنين مسعودى در گزارش خود از رخ‏دادهاى پايانىِ عصر اموى نگاشته است كه در سال 129 ق، خوارجِ يمن، وارد مكه و مدينه شدند و همگان را به امامتِ عبداللّه‏ بن يحيى (طالب الحقّ) با لقبِ اميرالمؤمنين فرا خواندند.437

بنابر آن‏چه گذشت، سخنِ ابن‏خلدون را در خصوص كاربرد انحصارىِ واژه اميرالمؤمنين براى امويان ـ پيش‏تر بيان شد ـ نمى‏توان پذيرفت. با وجود اين، نمى‏توان اين نكته را نيز ناديده گرفت كه پس از امويان و هنگامى كه قدرت به خاندان عباسى (132 ـ 656 ق) رسيد، در كاربرد لقب اميرالمؤمنين، مدعيان و رقيبانِ بسيار جدى و سرسَخت‏ترى فراروىِ آن خاندان قرار گرفتند.

ج. كاربردِ لقبِ «اميرالمؤمنين» در دوران عباسيان و پس از آن

با گسترش قلمروى اسلام و پيدايىِ پراكندگى سياسى و مذهبى در دوران خلفاى عباسى، شمارِ مدعيانِ لقب اميرالمؤمنين در برابر آن خلفا فزونى يافت. اين در حالى است كه خلفاى عباسى كه بر بخش مركزى جهان اسلام حكومت مى‏كردند، نمى‏توانستند با حضور در سراسر پهنه گسترده اسلامى، همه مدعيان را برجاى نشانَند.

در ميان همه مدعيان و رقيبانى كه در كاربرد اميرالمؤمنين (تصدى خلافت)، با عباسيان به رقابت پرداختند، دو مورد اهميتى فراوان يافتند. نخست، فاطميان كه در مغرب و مصر (297 ـ 567 ق) مدعىِ اين لقب بودند. ديگر، بازماندگان اموى كه در اندلس (138 ـ 422 ق) خود را اميرالمؤمنين خواندند. بدين‏سان، دورانِ تقارنِ عباسيان با هر دو رقيب (سده چهارم و اوايل سده پنجم هجرى)، دورانى است كه به‏طور هم‏زمان، دست‏كم سه اميرالمؤمنين در گستره قلمروى اسلام حضور داشتند.438

فاطميان كه شيعه اسماعيلى بودند،439 در شمال افريقا، از آغاز، خود را اميرالمؤمنين خواندند، اما در اندلس، وضع به گونه‏اى ديگر بود؛ پس از بَرافتادنِ خلافتِ پيشينِ اموى با مركزيت دمشق، امير مروانى، عبدالرحمن بن معاويه (داخل) در سال 139ق، پس از يك سال حضور در اندلس، بر آن‏جا تسلط يافت، آن‏گاه او در برابر عباسيان، مدعى خلافت شد،440 اما به تصريح جلال‏الدين سيوطى (م 911 ق)، وى به اميرالمؤمنين لقب نيافت و فقط امير خوانده شد.441 براى مدت زمانى نسبتاً دراز، جانشينان او نيز همين گونه بودند و در اساس، بنى‏الخلائف (خليفه زادگان) نام داشتند.442

نخستين اميرِ اموىِ اندلس كه خود را اميرالمؤمنين خواند، عبدالرحمن ناصر (300 ـ 350 ق) بود. او هنگامى به اين امر مبادرت ورزيد كه مقتدر عباسى (295 ـ 320 ق) ـ مستقر در قلمرو مركزى ـ به شدت ضعيف شد443 و از اقتدار جُز نامى نداشت. با مشاهده ضعف روزافزون عباسيان، عبدالرحمن جسورانه اعلام كرد: «من، از همگان نسبت به خلافت شايسته‏ترم».444 هم‏چنين، سابقه خاندان اموى در تصدى خلافت را يادآور و مدعى شد كه ايشان ـ از جمله، خود او ـ براى خلافت سزاوارترند.445

قَلْقَشَنْدى (756 ـ 821 ق)، به اجمال، تاريخ اين اقدام عبدالرحمن را بيست و نه سال پس از خلافتش به شمار آورده است.446 در اين باره به سال 316 ق نيز تصريح و تأكيد شده است كه پس از وى، امويان در اندلس، خود را اميرالمؤمنين خواندند.447 بر اين اساس، با توجه به آن‏كه امويان اندلس در مقايسه با خلفاى فاطمى لقب اميرالمؤمنين را ديرتر به كار بُرده‏اند، تأثيرپذيرىِ ايشان از فاطميان بسيار محتمل مى‏نماياند.

مسعودى مى‏نويسد:

در سال 336 ق، در فسطاط مصر، در نامه‏اى كه به دستم رسيد بدان دست‏رسى يافتم و آن را عرماز ـ نام ـ اسقف شهر جريده، به تاريخ 823 ق به حَكَم بن عبدالرحمن... ولى‏عهد پدرش... در اين زمان، اهدا كرد، چنين ديدم: اى اميرالمؤمنين!... .448

متنِ اين نامه، مشتمل بر آگاهى‏هايى درباره تاريخ سياسيِفرنگ (اروپا) است. شايان توجه است كه در اين نامه، نگارنده آن كه به گمان، تابع امويان اندلس بوده، حاكم اموى را با لقب اميرالمؤمنين خطاب كرده است. البته با توجه به اين‏كه مسعودى، فرد مخاطب را دقيقاً مشخص نكرده است، به گمان قوى، خطابِ نامه به خودِ عبدالرحمن بوده، اما به ولى‏عهد داده شده است تا آن را به او تحويل دهد. در همين نامه، با ياد كرد از صلح ميان يكى از ملوكِ فرنگ و يكى از حاكمانِ پيشينِ اموى به نام محمد بن عبدالرحمن بن حَكَم (207 ـ 273 ق) ـ تصريح شده است كه او امام خوانده مى‏شد.449

به هر روى، امويان در اندلس گرچه ديرهنگام مدعىِ لقب اميرالمؤمنين شدند، اما آن را ميان خود چنان تثبيت كردند كه در روزگار تفرّق و تعددِ اميرانِ اموى در آن‏جا، همه، خود را خليفه مى‏خواندند تا آن‏جا كه حضورِ هم‏زمانِ شش خليفه (اميرالمؤمنين) در آن‏جا گزارش شده است.450

چنان‏كه گذشت، فاطميان و امويان اندلس مهم‏ترين رقباى خلفاى عباسى بر سرِ كاربردِ لقب اميرالمؤمنين بودند، اما در عصر عباسى دامنه رقابت، بسيار گسترده‏تر بود. افزون بر آن‏ها خوارج نيز كه از پيش (عصر اموى) در گوشه و كنار قلمروِ اسلام براى خود حكومت‏هايى داشتند، هم‏چنان در اين دوران نيز حاكمانِ خود را با لقب اميرالمؤمنين خطاب مى‏كردند.451 هم‏چنين مدعيانى از فرقه شيعه زيديّه، پيوسته در برابر عباسيان به جنبش و قيام مسلحانه مى‏پرداختند. قيام‏هاى ايشان گرچه در بسيارى از موارد به خون مى‏نشست، گاهى نيز به برپايىِ حكومت در قلمروى هرچند كوچك، و پيدايش اميرالمؤمنين (امام)هاى ديگر مى‏انجاميد.

زيد بن على بن حسين عليهماالسلام كه زيديه او را امام خود مى‏دانند، در سال 120 يا 121 ق در برابر امويان قيامى خون‏بار كرد كه به شهادت وى انجاميد. شيعيان امامى بر اين باورند كه او، خود داعيه امامت نداشت.452 با اين حال، پس از او در قيام‏هاى پى‏درپى و پرشمار زيديه، مى‏توان يك انگيزه كلى را بازشناسى كرد و آن، «دست‏يابى به حكومت مركزىِ جهان اسلام» (تصدى خلافت) بود. با چنين انگيزه‏اى، رهبران قيام عموماً از سوى پيروان ايشان، امام خوانده شدند. اين واژه، در كنار واژه‏هاى اميرالمؤمنين و خليفه، نزد همه مسلمانان يكى از سه واژه اصلى براى شناسايىِ ولىّ امر به شمار مى‏آيد.

با گذشت زمان، زيديه دريافتند كه توانِ براندازى حكومت مركزى (عباسى) را ندارند و قيام‏هاى آنان براى تصاحب قلمروِ مركزى جهان اسلام، به نتيجه نخواهد رسيد. از اين رو، با ايجاد تغييرى اساسى در روشِ (تاكتيك) خود، به تأسيس دولت در مناطق پيرامونىِ دنياى اسلام روى آوردند و توانستند در بخش‏هايى از اين گونه مناطق، حكومت‏هايى را به وجود آورند.453

ادريسيان، نخستين حكومتِ زيدى ـ در اساس، حكومت شيعى ـ را در مغرب بنياد نهادند كه درباره دو امير آغازين ايشان اين صراحت وجود دارد كه امام نام يافتند.454 در اين ميان، با بنيادِ دو حكومت زيدى در دو منطقه طبرستان و يمن به طور هم‏زمان، زيديه در اساس، هم‏زمانىِ دو امام را رَوا دانستند.455

ابن خلدون نگاشته است كه شيعيان، پيشوايان خود را پيش از آن‏كه به دولت و حكومت دست يابند، عموماً امام مى‏خواندند، اما پس از دست‏يابى به حكومت، به آنان اميرالمؤمنين مى‏گفتند. او، براى اثبات اين سخن به نمونه‏هايى، هم‏چون، عباسيان456 و فاطميان استناد كرده است.457 در اين باره، بايد گفت سخنِ وى، مشتمل بر دو بخش است كه بخشِ نخستِ آن (تأكيد بر كاربردِ لقب امام در مرحله جنبش و قيام)، با شواهد تاريخى سازگار است، اما بخش دوم (تأكيد بر كاربردِ لقب اميرالمؤمنين در مرحله حكومت) چندان سازگار نيست.

در برخى منابع تاريخى، تصريح شده است كه در قيام‏هاى علوى، رهبران، خود را اميرالمؤمنين نمى‏خواندند، و كاربرد اين لقب توسط محمد ديباج فرزند امام جعفر صادق عليه‏السلام يك استثنا بود.458 بنابر اين تصريح، بايد بتوان بخش نخست از سخن ابن‏خلدون را پذيرفت، اما بايد دانست كه كاربرد لقب اميرالمؤمنين در مرحله جنبش و قيام، در موردى ديگر درباره محمد نفس زكيه (مقتول به سال 145ق) نيز گزارش شده است459 و بدين‏سان با افزايش دامنه استثنا، از استحكام بخش ياد شده از سخن ابن‏خلدون كاسته مى‏شود، چنان‏كه موارد بهره‏گيرى گسترده زيديه از لقب امام، حتى پس از تأسيس حكومت كه در بالا بدان اشاره شد، خدشه آشكارى بر بخش دوم سخنِ اوست.

گرچه زيديه در مسئله امامت، اختلافات مهمى با ديگر گروه‏هاى شيعى داشتند،460 اما به نظر مى‏رسد با ملاحظه اين‏كه در فرهنگ عمومى شيعى پيوستگى خاصى ميان كاربرد واژه اميرالمؤمنين و شخصِ على عليه‏السلام وجود دارد، بيشتر به لقب‏هايى جُز آن روى كردند، چنان‏كه دست‏كم، كاربرد واژه امام461 ـ يا واژه‏اى هم‏چون داعى (دعوت كننده) كه نسبت به ادعاى خلافت، واژه‏اى گنگ است ـ درباره حاكمان زيدى بسيار چشم‏گيرتر است.462

با وجود اين، در كنار اين گونه لقب‏ها به كاربردِ لقب اميرالمؤمنين درباره ايشان نيز تصريح شده است. سيوطى در يادكرد از دولت علوى يمن، درباره پايه‏گذار آن دولت، يحيى نامور به الهادى الى الحقّ463 (220 ـ 298 ق)، به صراحت نگاشته است كه او اميرالمؤمنين خوانده شد.464 افزون بر اين، از نامبرده، هم‏اكنون سكه‏هايى برجاست كه ضرب آن‏ها در صَعْده ـ واقع در يمن ـ به تاريخ 298 ق بوده و روى آن‏ها عبارتِ «يحيى ـ الهادى الى الحقّ ـ اميرالمؤمنين بن رسول‏اللّه‏» نقش شده است. از چنين نقشى مى‏توان دريافت كه دست‏كم خودِ او لقب اميرالمؤمنين داشته است.465

هم‏چنين در رقابت بر سرِ كاربرد لقب اميرالمؤمنين، نام يكى از سرانِ قرامطه ـ شاخه‏اى افراطى از فرقه اسماعيليه ـ مطرح شده است. قرامطه كه در بخش‏هايى از دنياى اسلام، به‏ويژه بحرين به تأسيس حكومت پرداختند،466 محمد بن اسماعيل (م 145 ق) ـ نواده امام صادق عليه‏السلامـ را مهدى موعود و منتظر انگاشتند.467 بنابر چنين مبنايى، هيچ يك از سران ِ ايشان نبايد خود را امام (اميرالمؤمنين) مى‏خواندند. با وجود اين، گزارش شده است كه در سال291 ق حسين بن زكرويه كه خود را از تبار محمد بن اسماعيل معرفى كرد، در بخش‏هايى از شام (دمشق و حمص) خود را اميرالمؤمنين و مهدى خواند و كار وى چندان بالا گرفت كه خليفه وقت (مكتفى عباسى) شخصاً براى رويارويى با او روانه شد.468

در پى‏گيرىِ سير تاريخىِ واژه اميرالمؤمنين بايد دانست ابن‏اثير (م 630 ق) با اشاره به اختلافات موجود در منطقه مغرب و اندلس، از جمله اختلافات درونى خاندان بنى‏حَمّود، در سده چهارم هجرى تصريح كرده است:

... كار تا بدان‏جا به زشتى گراييد كه در بخشى از زمين به وسعت سى فرسنگ، چهار تن اميرالمؤمنين خوانده شدند.469

هم‏چنين ابن‏خلدون (732 ـ 808 ق) گزارش كرده است كه در اِفريقيّه و مغرب (شمال غربى افريقا)، بنى‏عَبدالمؤمن (524 ـ 668 ق) و سپس بنى‏حَفص (625 ـ 941 ق) خود را اميرالمؤمنين مى‏خواندند. افزون بر اين، وى خبر از آن داده است كه فرمانروايان زنّاته كه در مغرب قدرت يافته بودند، نخست به لقب اميرالمسلمين470 اكتفا كردند، اما بعداً خود را اميرالمؤمنين ناميدند. ابن‏خلدون به صراحت گفته است كه ايشان تا زمان حيات وى به اين رسم، تداوم بخشيده‏اند.471

شايان توجه است كه دو خاندان بنى‏عبدالمؤمن و بنى‏حَفص، كار خود را از يك نقطه مشترك (با نفىِ «تجسيم» از خداوند، و تأكيد بر توحيد) آغاز كردند و موحّدين نام يافتند. قَلْقَشَندى (756 ـ 821 ق) كه معاصر با ابن‏خلدون بوده، آغاز كار آن دو را به اجمال، تبيين كرده است. در اين ميان، او بر ادعاى حفصيان در خصوص لقب اميرالمؤمنين تأكيد بيشترى داشته، آنان را هم‏پايه با امويان اندلس و فاطميان مصر، سومين رقيب قدرت‏مند براى خلفاى عباسى بر سرِ كاربردِ اين لقب دانسته است.472

ناگفته نماند كه در اين‏جا، منظور از خلافت عباسى، اعم از خلفاى نامدار و غالباً مستقر در بغداد و خلفايى است كه پس از سقوط پيشينيان، به وسيله دولت مماليك به شكل عواملى كاملاً وابسته، در مصر پيدايش يافتند. به هر روى، قلقشندى در دفاع از عباسيان، ادعاى اين هر سه رقيب را باطل دانسته، درباره حَفصيان، به امتناع اميرى از ايشان نسبت به اين‏كه اميرالمؤمنين خوانده شود، استناد كرده است. او نگاشته است كه يكى از شاعران به امير ابوزكريا يحيى قصيده‏اى ستايش‏آميز تقديم داشت و در آن، وى را با لقب اميرالمؤمنين خطاب كرد و سزاوارترين فرد براى اين لقب به شمار آورد، اما امير، سراينده را از چنين سرودى منع كرد. با وجود اين، قلقشندى خود معترف است كه فرزند همين امير ـ به نام محمد ـ از لقب‏هاى خلافت بهره جُست.473

روشن است كه قلقشندى در ابطالِ ادعاهاى ياد شده، در پى اثباتِ صحت و مشروعيت براى خلافتى يگانه در دنياى اسلام است، در حالى كه در اين‏جا، سخن در شناخت كاربردهاى واژه اميرالمؤمنين است. بر اين اساس، شايان توجه است كه ادريس الواثق باللّه‏، از ديگر اميران حَفصى كه در سال 668 ق به دست يعقوب ابن‏عبدالحقّ از بنى‏مَرين كشته شد، ملقب به همين واژه بود.474 هم‏چنين در اين باره بايد دانست كه اميران منطقه تِلِمْسان ـ واقع در مغرب ـ كه بنى‏عبدالوادى نام داشتند و تابع موحدين بودند، در خطاب به ايشان «مولانا، اميرالمؤمنين...» مى‏گفتند.475

پس از آنان، اميران بنى‏مَرين (591 ـ 875 ق) كه در مغرب حكم راندند، برخى اميرالمؤمنين و برخى ديگر اميرالمسلمين خوانده شدند.476 ابن خلدون (732 ـ 808 ق) در اهداى كتاب تاريخ خود به يكى از اميران مَرينى، در يادكرد از نام وى از همين لقب بهره گرفته است.477 بى‏گمان، با ضعف فزاينده خلافت عباسى و نيز سقوط مدعيان اصلىِ ديگر، براى اميران مَرينى ـ دست‏كم، در شمال غربى افريقا ـ فرصتِ استفاده از لقب اميرالمؤمنين كاملاً فراهم شد. شايان توجه است كه بيعت با يعقوب مَرينى در سال 656 ق، همان سالِ براُفتادنِ خلافت عباسى در بغداد رخ داد. هم‏چنين او نخست، لقب المؤيّد باللّه‏ را براى خود برگزيد، اما سپس دو لقب القائم بأمراللّه‏ و المنصور باللّه‏ را بر لقبِ پيشين ترجيح داد.478 بى‏گمان، اين دو لقب، واگويىِ روشن‏ترى از جايگاه خلافت داشتند.

شُرَفاى مراكش نيز كه به طور پى‏درپى در دو طبقه حَسَنى و فِلالى، در فاصله سال‏هاى 951 ـ 1311 ق، در سرزمين مغرب حكم راندند، به خود، لقبِ خليفه و اميرالمؤمنين مى‏دادند.479

با آن همه، پس از خلفاى عباسى، اين سلاطين عثمانى بودند كه با تكيه بر قدرت و قلمروىِ وسيعِ خود، نام خود را در جايگاه آخرين سلسله از فرمانروايان مسلمان كه مدعىِ لقب اميرالمؤمنين شدند، به ثبت رساندند. به طور مشخص، آنان از سال 923 ق به بعد، خود را با اين لقب معرفى كردند. اين امر، پس از آن بود كه در آن سال، سلطان سليم اول، خليفه عباسى ساكن در مصر را به اطاعت واداشت و خود را به عناوين اميرالمؤمنين و خليفه مسلمانان ملقب ساخت.480 كاربرد اين لقب‏ها درباره آنان با پايان يافتنِ حكومت عثمانى و تأسيس جمهورى تركيه (1923م) به سرانجام رسيد.481

بنا به تصريح ابن‏خلدون خلفاى عباسى به دليل آن‏كه همه خلفا در لقبِ اميرالمؤمنين شراكت داشتند، هر كدام يك لقب ديگر نيز اختيار كردند تا بدين‏سان، هم اسامى‏شان در افواه عامّه بزرگى يابد و هم آن‏كه بازشناسى هر خليفه از ديگرى آسان‏تر شود، از اين رو القابى هم‏چون سفّاح، منصور، مهدى، هادى، رشيد و... بر لقب اميرالمؤمنين افزودند.482 هم‏چنين بسيارى از ديگر حاكمان در قلمروهاى گوناگونِ جهانِ اسلام، از اين شيوه تقليد كردند، چنان‏كه فاطميان در افريقيّه و مصر، و حاكمان اموى در اندلس از شيوه ياد شده پيروى كردند.483

د. دگرگونى در كاربردِ لقبِ «اميرالمؤمنين»

چنان‏كه گذشت، دانشمندان مسلمان، هم‏چون قلقشندى مى‏كوشيدند تا با اثباتِ صحت و مشروعيت براى خلافتى يگانه در دنياى اسلام، از فراوانىِ كسانى كه اميرالمؤمنين ناميده مى‏شدند، جلوگيرى كنند. با وجود اين، با گذشت زمان، دامنه قدرت خُلفا (كاربرانِ ديرينِ واژه اميرالمؤمنين) كاهش، و در برابر، شمارِ رقيبان و مدعيان افزايش يافت.

در اين‏جا، صرف نظر از مفهوم دينىِ واژه اميرالمؤمنين كه در اين نوشتار در جايگاه مفهوم اصلى ـ نيز مفهوم حاضر در تمامى كاربردها ـ شناسايى شده است، بايد اذعان كرد كه روند ياد شده در بالا (افزايش مدعيان)، به خودى خود توانست كاربرد اميرالمؤمنين را دگرگون كند.

در پى‏گيرى سير تاريخىِ واژه اميرالمؤمنين تا بدين جا، مواردِ شناسايى شده، كاربردهايى بوده است كه برابر با واژه خليفه، درباره حاكمانِ بخش مركزىِ دنياى اسلام و نيز مدعيان و رقيبانِ ايشان به كار رفته بود. حال بايد دانست كه با گذشت زمان، پس از آن‏كه اين گونه ادعاها از سوى افراد گوناگون، فزونى، و كاربردهاى ادعايى به جاى فرو نِشستن، رواج و پذيرش يافت،484 به تدريج، اين زمينه فراهم شد تا اميرانى، حتى بدون ادعا براى خلافت و فقط براى تأكيد ـ يا تظاهر ـ بر اين‏كه حاكمى دين دارَند، راست و ناراست، خود را اميرالمؤمنين بنامَند، چنان‏كه شاهان مراكش (مغرب)، خديوهاى مصر و شاهان افغان، اميرالمؤمنين خوانده شدند.485

افزون بر اين ـ هم‏چنان‏كه در بررسىِ واژگانى گذشت ـ كاربرد اميرالمؤمنين درباره خليفه با تأكيد بر فرماندهىِ او همراهى داشت. در اين ميان، به جرئت مى‏توان گفت بسيارى از كسانى كه در بستر تاريخ اسلام، اميرالمؤمنين خوانده شدند، هيچ‏گاه فرماندهانِ كارآمدى نبودند و در موارد فراوان، خود زير سلطه اميران و فرماندهان نظامى بودند، با وجود اين، آنان حق اعلانِ جنگ (جهاد) را ـ هرچند به ظاهر ـ براى خود نگاه داشتند.486

بنابراين مى‏توان دريافت كاربرد واژه اميرالمؤمنين از سوى گروه‏هايى، هم‏چون اميران زيدى، سران خوارج و سلاطين عثمانى كه در نظر و عمل، خود را عهده‏دارِ جهاد مى‏دانستند، با تأكيد بر چنان حقى همراه بود. بر همين اساس، مى‏توان براى اين واژه، مفهوم عامّى از فرماندهى نظامى را شناسايى كرد كه سبب شد در دوره‏هاى متأخر در افريقاى غربى، رهبران نظامى مسلمان، خود را اميرالمؤمنين بنامند، بدون آن‏كه هيچ ادعايى نسبت به خلافت داشته باشند، چنان‏كه در نيجريه چنين كاربردى مشاهده مى‏شود.487

در اين‏جا بايد بر اين نكته پاى فشرد كه كاربردِ لقب اميرالمؤمنين به معناى عام فرمانده و امير، منحصر به دوران متأخر نيست. پيش‏تر گذشت كه در عصر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، عبداللّه‏ بن جَحش، در چنين مفهومى اميرالمؤمنين خوانده شد. هم‏چنين، در گزارشى درباره يعقوبِ ليث اميرصَفّارى (م 265 ق)، با تأكيد بر فرمانبردارى يارانش از او، به كاربرد اميرالمؤمنين درباره وى ـ دست‏كم، در يك مورد ـ تصريح شده است.488 افزون بر اين، در كاربردهاى ديگرى كه حتى چنين مفهوم عامى (امارت و فرماندهى نظامى) را نيز دربرندارد، از شُعْبَة بن حَجّاج محدّث (82 ـ 160 ق) به اميرالمؤمنين در روايت و حديث،489 از سُفيان ثورى (97 ـ 161 ق) به اميرالمؤمنين در حديث،490 و از ابوحَيّان نَحوى غَرناطى (654 ـ 745 ق) به اميرالمؤمنينِ نحو تعبير شده است.491 اين گونه كاربردها كه شايد موارد مشابهىنيز داشته باشند، در واقع، نوعى كاربردهاى مَجازى‏اند كه در آن‏ها واژه اميرالمؤمنين به معناى عام امام492 (پيشوا) و نه به معناهايى هم‏چون خليفه يا امير و فرمانده است.

نتيجه

واژه اميرالمؤمنين در مفهومِ فرمانرواىِ باوردارندِگان به اسلام (امتِ واحد)، صبغه دينى داشت و در تاريخ اسلام، معادل با خليفه رسول‏اللّه‏ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله پديد آمد و كاربرد يافت.

پيدايشِ اين واژه در عصر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، درباره على عليه‏السلام بود، سپس همراه با اصلِ خلافت، از او باز داشته شد. از آن‏سو، در خلافتِ عُمَر، واژه مزبور به جاىِ تركيبِ خليفةُ خليفةِ رسول‏اللّه‏، درباره وى به كار رفت.

پس از عُمَر، لقبِ اميرالمؤمنين نشانه‏اى از خلافت و هم‏پايه با لقب‏هاى خليفه و امام به شمار آمد. خُلفا، با لقبِ اميرالمؤمنين، معرفى و خطاب شدند. در برابر، مخالفان از كاربردِ آن امتناع ورزيدند. عثمان، و سپس امام على عليه‏السلام در خلافتشان، با همين لقب شناخته شدند. معاويه و ديگر اُمَويان نيز با جاى‏گرفتن در مسند خلافت، خود را اميرالمؤمنين خواندند. در دوره امويان، عبداللّه‏ بن زُبير و محمد حنفيّه در برابرِ ايشان اميرالمؤمنين خوانده شدند. افزون بر اين، رهبرانِ خوارج، روياروىِ آنان، و هم عباسيان، در كاربردِ لقبِ اميرالمؤمنين رقابت جُستند.

در عصرِ عباسى، در كاربرد لقبِ اميرالمؤمنين، رقيبانِ پُرشمارى پديدار شدند كه مهم‏ترين ايشان فاطميان و امويانِ اندلس و نيز ادريسيان، علويان ِيمن، قرامطه و حَفْصيان بودند.

در سال923 ق سلطان سليم عثمانى با بركنارىِ خليفه عبّاسى مستقر در مصر، لقبِ اميرالمؤمنين را از آنِ خود ساخت. سپس، اين لقب درباره عثمانيان تا بقاى ايشان ـ و تأسيس جمهورىِ تركيه (1923م) ـ تداوم يافت.

به طور كلى لقبِ اميرالمؤمنين معادل با خليفه، درباره حاكمانِ مركزى دنياى اسلام به كار مى‏رفت و رقيبان نيز در همين مفهوم، آن را ادعا مى‏كردند. در اين حال، فُزونىِ كاربردهاى ادعايى، منشأ دگرگونى در كاربردِ اميرالمؤمنين شد و برخى فرمانروايان، بدون ادعاى خلافت و فقط براى اين‏كه در جايگاهِ حاكمى دين‏دار بنمايَند، خود را اميرالمؤمنين خواندَند، مانند شاهانِ مراكش و افغانستان و خديوهاى مصر.

هم‏چنين اميرالمؤمنين درباره چندى از اميران در مفهومِ عامّ فرمانده نظامى، و درباره برخى از پيشگامانِ علمى در مفهومِ عامّ امام (پيشوا)، كاربرد يافت.

··· پى‏نوشت

منابع

ـ ابن اثير، عزالدين ابوالحسن على، الكامل فى‏التاريخ، بيروت، دار صادر ـ دار بيروت، 1385ق / 1965م.

ـ ابن احمر، اسماعيل، روضة النّسرين فى دولة بنى مَرين، تحقيق عبدالوهاب بن منصور، چاپ سوم: رباط، المطبعة الملكيه، 1423 ق / 2003م.

ـ ابن اعثم كوفى، ابومحمد احمد، الفتوح، تحقيق على شيرى، چاپ اول: بيروت، دارالاضواء، 1411 ق / 1991م.

ـ ابن خلدون، عبدالرحمن، العِبَر، تاريخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آيتى، چاپ اول: تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363.

ـ ــــــــــــــــــ، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمدپروين گنابادى، چاپ هفتم: تهران، شركت انتشارات علمى و فرهنگى، 1369.

ـ ابن طقطقى، محمد بن على بن طباطبا، تاريخ فخرى در آداب ملك‏دارى و دولت‏هاى اسلامى، ترجمه محمدوحيد گلپايگانى، چاپ دوم: تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1360.

ـ ابن فقيه، ابوعبداللّه‏ احمد بن محمد بن اسحاق همذانى، كتاب البلدان، تحقيق يوسف هادى، چاپ اول: بيروت، عالم الكتب، 1416 ق / 1996م.

ـ ابونعيم اصفهانى، احمد بن عبداللّه‏، حلية الاولياء و طبقات الاصفياء، چاپ پنجم: بيروت، دارالكتاب العربى ـ قاهره، دارالريان للتراث، 1407 ق / 1987م.

ـ بارتولد، و. و، خليفه و سلطان، ترجمه سيروس ايزدى، چاپ دوم: تهران، اميركبير، 1377.

ـ باسورث، كليفورد ادموند، سلسله‏هاى اسلامى، ترجمه فريدون بدره‏اى، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى (پژوهشگاه)، 1371.

ـ برنجكار، رضا، آشنايى با فرق و مذاهب اسلامى، چاپ چهارم: قم، مؤسسه فرهنگى طه، 1381.

ـ بغدادى، عبدالقاهر بن طاهر بن محمد ، الفَرق بين الفِرَق، تحقيق ابراهيم رمضان، چاپ دوم: بيروت، دارالمعرفة، 1417ق / 1997م.

ـ بلاذرى، احمد بن يحيى، انساب‏الاشراف، تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، چاپ اول: بيروت، دار الفكر، 1417ق / 1996م.

ـ خضيرى احمد، حسن، دولت زيديه در يمن، ترجمه احمد بادكوبه هزاوه، چاپ اول: قم، پژوهشكده حوزه و دانشگاه، 1380.

ـ ذهبى، شمس‏الدين محمد بن احمد، تاريخ الاسلام و وفيات‏المشاهير و الأعلام، تحقيق عمر عبدالسلام تدمرى، چاپ دوم: بيروت، دار الكتاب العربى، 1413ق / 1993م.

ـ زبير بن بكّار، الاخبار الموفّقيّات، تحقيق سامى مكّى عانى، افست، چاپ اول: قم، انتشارات الشريف الرضى، 1374 / 1416ق.

ـ زركلى، خيرالدين، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين، چاپ دوم: بيروت، دار العلم للملايين، 1989م.

ـ سيوطى، جلال‏الدين عبدالرحمن بن ابى‏بكر، تاريخ الخلفاء، تحقيق محمد محيى‏الدين عبدالحميد، افست، چاپ اول: قم، انتشارات شريف رضى، 1370 / 1412 ق.

ـ شهرستانى، ابوالفتح محمد بن عبدالكريم، المِلَل والنِّحَل، تحقيق محمد سيد كيلانى، بيروت، دارالمعرفه، 1381ق / 1961م.

ـ صابرى، حسين، تاريخ فرق اسلامى (2): فرق شيعى و فرقه‏هاى منسوب به شيعه، چاپ اول: تهران، سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انسانى دانشگاه‏ها (سمت)، 1383.

ـ صدر حاج سيد جوادى، احمد (زير نظر) «أميرالمؤمنين»، دائرة المعارف تشيع، زير نظر صدر حاج سيد جوادى، چاپ چهارم: تهران، نشر شهيد سعيد محبى، 1380.

ـ طبرى، محمد بن جرير، تاريخ الامم و الملوك (تاريخ الطبرى)، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، روائع التراث العربى، بى‏تا.

ـ عقيقى، ابوالحسين يحيى بن الحسن، المعقّبين مِن وُلد الامام اميرالمؤمنين، تحقيق محمدكاظم، قم، كتابخانه آيت‏اللّه‏العظمى مرعشى نجفى، 1380 / 1422ق / 2001 م.

ـ قلقشندى، احمد بن عبداللّه‏، مآثرالاِنافة فى معالم الخلافة، تحقيق عبدالستار احمد فراج، بيروت، عالم الكتب، بى‏تا.

ـ كحّاله، عمر رضا، معجم قبائل العرب القديمة و الحديثة، چاپ هفتم: بيروت، مؤسسة الرسالة، 1414 ق / 1994 م.

ـ لين پول، استانلى، تاريخ طبقات سلاطين اسلام، ترجمه عباس اقبال، چاپ دوم: تهران، دنياى كتاب، 1363.

ـ مامقانى، تنقيح المقال فى علم الرجال، تهران، انتشارات جهان، بى‏تا.

ـ ماوردى، ابوالحسن على بن محمد ، الاحكام السلطانيه، چاپ دوم: بى‏جا، مركز النشر ـ مكتب الاعلام الاسلامى، 1406ق.

ـ مستوفى، حمداللّه‏ بن ابى بكر بن احمد قزوينى، تاريخ گزيده، تحقيق عبدالحسين نوايى، چاپ سوم: تهران، اميركبير، 1364.

ـ مسعودى، ابوالحسن على بن الحسين، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقيق محمد محيى‏الدين عبدالحميد، بيروت، دار المعرفه، 1368ق / 1948م.

ـ مسكويه، ابوعلى الرازى، تجارب الأمم، تحقيق ابوالقاسم امامى، چاپ دوم: تهران، سروش، 1379.

ـ معين، محمد، فرهنگ فارسى، چاپ چهارم: تهران، اميركبير، 1360.

ـ مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على العباد، تحقيق مؤسسة آل البيت عليهم‏السلاملاحياء التراث، چاپ اول: قم، المؤتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، 1413 ق.

ـ ــــــــــــــــــ، الفصول المختاره، تحقيق سيد ميرعلى شريفى، بيروت، دارالمفيد، 1414 ق / 1993 م.

ـ نوبختى، حسن بن موسى، فرق الشيعه، تصحيح سيدمحمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، المكتبة الرضويه، 1355ق / 1936م.

ـ يعقوبى، احمد بن واضح، تاريخ اليعقوبى، بيروت، دارصادر، بى‏تا.

- The Encyclopaedia Of Islam, Leiden, E.J. Brill, 1986.


411. استاديار مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمينى قدس‏سره. تاريخ دريافت: 20/10/86 ـ تاريخ پذيرش: 25/1/87.

412. مسعودى، مروج الذهب، ج 3، ص 253.

413. هم‏چنين كتاب مورد سخن، در مجموعه موسوم به رسائل الجاحظ كه مشتمل بر 45 رساله مختصر نگاشته جاحظ است، موجود نيست.

414. ابن‏اعثم كوفى، الفتوح، ج 4، ص 347.

415. شيخ مفيد، الارشاد فى معرفة حجج‏اللّه‏ على‏العباد، ج 2، ص 44.

416. «فما فعل الشيخ الذى سبقتْ به ـ جيادَ اميرالمؤمنين أتان» (ر.ك: زبير بن بكّار، الاخبار الموفّقيّات، ص 346).

417. ر.ك: همان، ص 331؛ هم‏چنين، ر.ك: مسعودى، همان، ج 3، ص 141.

418. ر.ك: زبير بن بكّار، همان، ص 290 ـ 295.

419. همان، ص 332.

420. در اين مورد، سليمان درصدد بود تا خواسته وليد مبنى بر تحويل دادنِ يزيد بن مهلّب را كه به وى پناه آورده بود، نپذيرد ر.ك: همان، ص 497 ـ 499.

421. ابن‏خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج1، ص 436.

422. همان، ص 437.

423. عبداللّه‏ بن زبير مركز حكومت خود را شهر مكه قرار داد. او، كه با امويان در ستيز بود، در همان شهر پذيراى شكست شد و به قتل رسيد. ر.ك: زركلى، الاعلام، ج 4، ص 87.

424. هم‏چنين، يعقوبى از گرايش مردم در همه بلاد اسلامى به ابن زبير سخن به ميان آورده، و فقط سرزمين اُردن را استثنا كرده است يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، ج 2، ص 255.

425. همان، ص 267.

426. معين، فرهنگ فارسى، ج 4، بخش دوم، ص 29.

427. در باورداشتِ شيعيانِ دوازده‏امامى، محمدحنفيّه، خود مدعىِ امامت نبود در اين باره، ر.ك: مامقانى، تنقيح المَقال فى علم الرجال، ج 3، ص 115 ـ 116.

428. يعقوبى، همان، ج 2، ص 263. هم‏چنين، ر.ك: طبرى، تاريخ الامم و الملوك، ج 6، ص 138.

429. نوبختى، فرق الشيعه، ص 29.

430. بلاذرى، انساب الاشراف، ج 3، ص 465 ـ 466.

431. براى آگاهى بيشتر درباره خوارج و انشعاباتِ آنان، ر.ك: بغدادى، الفَرق بين الفِرَق، ص 78 ـ 112 و شهرستانى، المِلَل و النِّحَل، ج 1، ص 114 ـ 138.

432. بغدادى، همان، ص 99.

433. شبيب بن يزيد شيبانى، در موصل بر ضد امويان قيام كرد و خود را خليفه خواند. او به سوى كوفه عزيمت كرد، اما در رويارويى با حجّاج ثقفى كه با نيروهاى اعزامى از شام پشتيبانى شده بود، هزيمت يافت. هنگام گريز، بر روى پُل دُجَيل، در نواحى اهواز، از اسب واژگون و در آب غرق و كشته شد. فرقه شبيبيّه منسوب به اوست زركلى، همان، ج 3، ص 156 ـ 157.

434. مسعودى، همان، ج 3، ص 203.

435. مستوفى، تاريخ گزيده، ص 269.

436. بغدادى، همان، ص 88 ـ 89.

437. مسعودى، همان، ج 3، ص 257.

438. سيوطى، تاريخ الخلفاء، ص 392 و بارتولد، خليفه و سلطان، ص 29.

439. فاطميان، شاخه‏اى از اسماعيليه مباركيه بودند (براى آگاهى از چگونگى انشعاب و باورهاى ايشان، ر.ك: صابرى، تاريخ فرق اسلامى...، ج 2، ص 120 ـ 132 و برنجكار، آشنايى با فرق و مذاهب اسلامى، ص 96 ـ 101).

440. قلقشندى، مآثرالاِنافه ...، ج 2، ص 246.

441. سيوطى، همان، ص 262.

442. زركلى، همان، ج 3، ص 324. بر اين اساس، هنگام سلام به حاكم اموى مستقر در اندلس، گفته مى‏شد: «السّلام عليك يا ابن الخلائف» ر.ك: ابن‏فقيه، كتاب البلدان، ص 135.

443. سيوطى، همان، ص 523. سيوطى در جايى ديگر، اين اقدام را هم‏زمان با خلافت راضى عباسى 322 ـ 329 ق دانسته است (ر.ك: همان، ص 392).

444. سيوطى، همان، ص 392.

445. زركلى، همان، ج 3، ص324.

446. قلقشندى، همان، ج 2، ص 246.

447. زركلى، همان، ج 3، ص 324. اقدام ياد شده، شانزده سال پس از آغاز خلافت عبدالرحمن 300 ق بوده است.

448. مسعودى، همان، ج 3، ص 203.

449. همان.

450. سيوطى، همان، ص 25.

451. با توجه به شواهد فراوانى كه پيش‏تر درباره كاربرد لقب اميرالمؤمنين براى رهبران خوارج بيان شد، سخن ياد شده، بى‏نياز از ذكر شاهد خواهد بود.

452. ر.ك: مامقانى، همان، ج 1، ص 467 ـ 471.

453. از اين ره‏گذر، دولت‏هايى هم‏چون ادريسيان 172 ـ 375 ق، علويان طبرستان (250 ـ 316 ق) و علويان يمن (از283 ق تا اعلامِ جمهورى در سال 1962م) بنياد يافتند.

454. ر.ك: ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج1، ص 437. به گمان، ديگر اميرانِ ادريسى نيز از لقب اِمام بهره مى‏گرفتند.

455. صابرى، همان، ج 2، ص 87 ـ 88. البته پايايىِ اين دو حكومت يك‏سان نبود. علويان در طبرستان تا سال316 ق دوام يافتند، اما امامان زيدى يمن تا دوران معاصر استمرار پيدا كردند ر.ك: صابرى، همان، ج 2، ص 89.

456. ابن خلدون با توجه به پيوند آغازين ميان عباسيان و تشيعِ كيسانى، در اساس، خلافت عباسى را حكومتى شيعى انگاشته است. گويا او از تسننِ عموم خلفاى عباسى چشم پوشيده است.

457. ر.ك: ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 436 ـ 437.

458. در اين باره، ر.ك: مسعودى، مروج الذهب، ج4، ص 26 ـ 27؛ شيخ مفيد، الفصول المختاره، ص 311. هم‏چنين، ر.ك: مسكويه، تجارب‏الأمم، ج 4، ص 120 و ابن‏طقطقى، تاريخ فخرى...، ص 304.

459. ر.ك: عقيقى، المعقّبين مِن وُلد الامام اميرالمؤمنين، ص 117.

460. براى آگاهى از شرايط امامت نزد زيديه، ر.ك: صابرى، همان، ج 2، ص 86 ـ 89 و خضيرى احمد، دولت زيديه در يمن، ص 87 ـ 88.

461. واژه امام، در فرهنگ اسلامى جايگاهى ويژه دارد و درخورِ پژوهشى مستقل است.

462. واژه امام درباره علويان يمن، و واژه داعى درباره علويان طبرستان رواج داشته است (براى نمونه، ر.ك: ابن خلدون، العِبَر: تاريخ ابن‏خلدون، ج 3، ص 29 و 157. هم‏چنين، ر.ك: باسورث، سلسله‏هاى اسلامى، ص 118 ـ 121).

463. امام يحيى بن حسين بن قاسم علوى در سال 283 ق بر صعده، و در 288 ق بر صنعاء تسلط يافت. دامنه قدرت او به مكه نيز كشانيده شد و در آن‏جا به مدت هفت سال به نام او، خطبه خوانده شد. روى هم رفته او با عباسيان و قرمطيان در رقابت بود. بيشتر امامان زيدى يمن از تبار اويَند. وى تأليفاتى نيز داشت زركلى، همان، ج 8، ص 141 و خضيرى احمد، همان، ص 37 ـ 62.

464. سيوطى، همان، ص 525. هم‏چنين، ر.ك: زركلى، همان، ج 8، ص 141 و كحّاله، معجم قبائل العرب...، ج 2، ص 493.

465. خضيرى احمد، همان، ص 37، پاورقى1. تصوير سكه‏ها: ص 113 ـ 114.

466. براى آگاهى از چگونگى انشعاب و باورهاى ايشان، ر.ك: صابرى، همان، ج 2، ص 112 ـ 114 و برنجكار، همان، ص 101 ـ 103.

467. قرامطه، با افراط و غلوّ، حتى پيامبرىِ محمد بن اسماعيل را مطرح كردند ر.ك: نوبختى، همان، ص 72 ـ 75.

468. ذهبى، تاريخ الاسلام، ج 21، ص 46 ـ 47، قلقشندى، همان، ج 1، ص 269 ـ 270 و سيوطى، همان، ص 377.

469. ابن اثير، الكامل فى‏التاريخ، ج 9، ص 282.

470. در آغاز همين فصل، از واژه اميرالمسلمين سخن به ميان آمد.

471. ابن‏خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 440 ـ 441.

472. ر.ك: قلقشندى، همان، ج 2، ص 245 ـ 255.

473. «ألا! صِل بالأميرالمؤمنينا ـ فأنت بها أحقّ العالَمينا» همان، ص 259.

474. ابن اَحمر، روضة النّسرين...، ص 29.

475. از آن سو، موحّدين در خطاب به اين اَتباع خود، فقط شيخ ـ و نه، سلطان يا امير ـ مى‏گفتند همان، ص 57.

476. در اين باره، از منبع پيشين، به چند نمونه ـ به ترتيبِ امارت ـ اشاره مى‏شود: اميرالمؤمنين يعقوب، ص 27؛ اميرالمسلمين يوسف، ص 30؛ اميرالمسلمين عامر، ص 32؛ اميرالمسلمين سليمان، ص 33؛ اميرالمسلمين عثمان، ص 34؛ اميرالمسلمين على، ص 35؛ اميرالمؤمنين ابوبكر، ص 40؛ اميرالمؤمنين تاشفين، ص 42؛ اميرالمؤمنين متوكل، ص 43؛ اميرالمسلمين احمد، ص 49.

477. او كتاب خود را به "اميرالمؤمنين ابوفارس عبدالعزيز، از ملوك بنى‏مرين" هديه كرده است (ابن‏خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج 1، ص 10).

478. ابن اَحمر، همان، ص 27.

479. ر.ك: لين پول، تاريخ طبقات سلاطين اسلام، ص 51.

480. معين، همان، ج 4، بخش دوم، ص 29. براى آگاهى تفصيلى درباره اقدام سلطان سليم عثمانى در اخذِ عنوان خلافت، ر.ك: بارتولد، همان، ص 83 ـ 107.

481. صدر حاج سيدجوادى؛ احمد زير نظر «اميرالمؤمنين» دائرة المعارف تشيع، ج 2، ص 522.

482. پيداست كه مفاهيم اين القاب جديد، به‏ويژه مفهوم مهدويت نيز مورد توجه خلفا بود.

483. ابن‏خلدون، مقدمه ابن خلدون، ج1، ص 437 ـ 438.

484. در اين‏جا براى نمونه، مى‏توان به كاربرد هم‏زمانِ واژه خليفه اميرالمؤمنين درباره شش تن از اميران اموى اندلس كه پيش‏تر نيز در متن بيان شد، اشاره كرد.

485. «اميرالمؤمنين» دائره‏المعارف تشيع، ج 2، ص 522. هم‏چنين، ر.ك: بارتولد، همان، ص 53 ـ 54.

486. البته خلفا فرماندهى جنگ را به اميران نظامى تفويض مى‏كردند ر.ك: ماوردى، الاحكام السلطانيه، ص 35.

487. در اين باره، ر.ك:

The Encyclopaedia Of Islam,Vol.1, P.445.

488. مسعودى، همان، ج 4، ص 202. گرچه يعقوب، در برابر معتمد عباسى (خليفه وقت) لشگر كشيد، خود مدّعىِ خلافت نشد.

489. ابونعيم اصفهانى، حلية الاولياء و طبقات الاصفياء، ج 7، ص 144.

490. زركلى، همان، ج 3، ص 104.

4913. The Encyclopaedia Of Islam, Vol.1, P.445.

492. چنان‏كه گفته مى‏شود امام در فقه، امام در قرائت، امام در بلاغت، امام در فنّ خطّ. ر.ك: قلقشندى، همان، ج 1، ص 180، 191، 276 و 287.