مورگان شوستر در ايران

، سال ششم، شماره دوم، تابستان 1388، 37 ـ 71

مورگان شوستر در ايران

فاطمه‌سادات جلالي چيمه*

چكيده

هنگامي كه مجلس نوپاي مشروطه براي اصلاح اداره كشور تصميم گرفت از كارشناسان كشورهاي مختلف استفاده كند، دو دولت روس و انگليس از اين اقدام سخت عصباني شدند. مورگان شوستر معروف‌ترين چهره در بين آنها بود كه با اختيارات وسيعي كه مجلس به او داد، شروع به انجام اصلاحات دامنه‌دار در امور مالي و اداره گمركات كرد. روسيه با دو التيماتوم ايران را تهديد كرد و خواستار اخراج مورگان شوستر شد. به رغم ايستادگي مردم، مجلس و روحانيان و با حمايت انگليس از روسيه، سرانجام مورگان شوستر از ايران اخراج شد و اصلاحات وي ناتمام ماند. اين مقاله در پي پاسخ به اين پرسش است كه چرا دولتمردان ايران، براي حل معضلات اقتصادي و امنيتي خود آمريكايي‌ها را برگزيدند و آيا با اين اقدام، به اهداف مورد نظر خود رسيدند. ديگر اينكه عكس‌العمل انگليس و روس، دو قدرت ديگر آن زمان در برابر اين انتخاب چه بود؟

كليد واژه‌ها: مورگان شوستر، ميجر استوكس، ژاندارمري خزانه، روس و انگليس.

مقدمه

بي‌شك يكي از حساس‌ترين دوران‌هاي تاريخي، دوران مشروطه است. حركت مردم در جريان مشروطه، بيانگر آگاهي نسبي آنان از اوضاع كشور بود. اما پيروزي و به ثمر رسيدن انقلاب مشروطه، به معناي محو شدن جريان استبدادي و استعماري نبود؛ زيرا پس از مرگ مظفرالدين شاه، جانشين وي، محمدعلي‌شاه كه دست نشانده روس‌ها بود، با مشروطه و مشروطه‌خواهان مخالفت كرد و چهرة وابسته خود را نشان داد. با به توپ بستن مجلس و شروع دورة استبدادي كوتاه مدت وي، روس‌ها تا حدودي از اوضاع سياسي كشور راضي شده بودند، اما حركت آزادي‌خواهانة ملت، نشان داد كه محمدعلي‌شاه جايي در ايران ندارد. از اين‌روي، پس از فتح تهران توسط انقلابيون مشروطه‌خواه و سقوط محمدعلي‌شاه، روس‌ها سياست خود در ايران را تبديل به سياستي منفي كردند و همان‌گونه كه مجلس اول توسط عامل روس‌ها، لياخوف به توپ بسته شد، بار ديگر آنان مجلس دوم را توسط زور و ارعاب به تعطيلي كشاندند.

پس از انقلاب مشروطه، روس‌ها مي‌پنداشتند ممكن است امتيازاتي كه در گذشته به دست آورده بودند، از دست بدهند. آنان تا قبل از پيروزي انقلاب مشروطه، امتيازات بي‌شماري در ايران داشتند. از سويي ديگر، پس از شكست روسيه از ژاپن در سال 1905م و ضعف دولت روسيه، دولت انگليس كه خواهان حفظ منافعش در ايران بود، براي يافتن متحدي در برابر خطر آلمان ـ كه تازه داشت قدرت مي‌گرفت‌ـ طرح قرارداد 1907 را با روسيه منعقد كرد.

اما آنچه باعث شد سياست استعماري در ايران به حالت فلج در آيد، استخدام مورگان شوستر آمريكايي بود؛ زيرا بر اساس تصميم مجلس نوپاي مشروطه، عده‌اي كارشناس از آمريكا براي اصلاح دارايي و خزانه‌داري كل، يك فرانسوي براي دادگستري و چند سوئدي براي ژاندارمري استخدام شدند. در آن زمان، آمريكا هنوز خوي سلطه‌جويانة آشكار خود پس از جنگ جهاني دوم را نشان نداده بود و دولت‌مردان ايراني كه به دنبال قدرت سومي بودند تا به اتكاي آن در برابر سلطه‌گري روس و انگليس بايستند، متخصصان اين كشور را ترجيح مي‌دادند. مورگان شوستر آمريكايي معروف‌ترين چهره در بين آنها بود كه پس از ورود به ايران دست به اقداماتي زد كه بيانگر مخالفت وي با سياست‌هاي اقتصادي و استعماري روس و انگليس در ايران بود. وي توانست به اصلاح اوضاع اقتصادي ايران بپردازد. اما براي پيشبرد اصلاحاتش بايد با خواسته‌هاي روس و انگليس مخالفت مي‌كرد و همين كار را نيز انجام داد.

شوستر اوضاع خزانه را سر و سامان داد و با اختياراتي كه از مجلس گرفت، ژاندارمري خزانه را تشكيل داد و به دنبال آن، ميجر استوكس انگليسي را به عنوان معاون ماليه و فرماندة ژاندارمري خزانه استخدام كرد كه اين امر سبب مخالفت روس و به تبع آن مخالفت انگليس با اين قضيه شد.

از سوي ديگر، در همين زمان توطئه برگشت محمدعلي‌شاه از سوي روس‌ها مطرح شد و چنانچه در ادامه خواهد آمد، شوستر در سركوبي شاه مخلوع نقش به‌سزايي بر عهده داشت. وي همچنين براي قشون بودجه مشخصي تعيين كرد و مقرري سفراي ايران را كه تا پيش از وي به موقع به دست آنان نمي‌رسيد، پس از استخدامش سامان داد. اقدامات شوستر، خودبه‌خود باعث نقض اختيارات روس و انگليس در ايران شد. او در عمل نشان داد كه براي قرارداد 1907 ارزشي قائل ن