سفر زيارتي حج در دورة قاجار بر مبناي سفرنامه‌هاي رجال دورة قاجاري

سال نهم، شماره اول، بهار و تابستان 1391، 21 ـ 48

Tārikh dar Āyene-ye Pazhuhesh, Vol.9, No.1, Spring & Summer 2012

عليرضا علي صوفي*/ علي اكبر زاور **

چكيده

نوشتار حاضر به بررسي سفرنامه هاي حج رجال دوره قاجار مي پردازد و با رويكردي توصيفي – تحليلي، انجام مراسم حج توسط ايرانيان را در آن دوره تاريخي بررسي مي كند. پرسش اساسي در اين مقاله اين است كه مراسم حج توسط ايرانيان در آن روزگار به چه صورت انجام مي شد و متأثر از چه عواملي بود. به نظر مي رسد اين سفر و به طور كلي چگونگي اجراي اين مناسك و زيارت اماكن متبركه آن سرزمين توسط ايرانيان شديداً تحت تأثير اختلافات ريشه دار اعتقادي و تاريخي مذاهب تشيع و تسنن بوده است. علاوه بر اين، با توجه به تسلط دولت عثماني بر اين منطقه جغرافيايي، روابط بين دولت هاي ايران و عثماني و نيز اوضاع سياسي ـ اجتماعي روزگار، نقش تعيين كننده اي در اين خصوص داشته است. افزون بر اين، اوضاع و احوال جغرافيايي و محيطي از قبيل بُعد مسافت، گرماي شديد، بي آبي وخشكسالي و بيماري هاي مسري نيز در اين خصوص بي تأثير نبوده است.

كليد واژه: مراسم حج، رجال قاجار، سفرنامه هاي حج و مسير هاي حج.


* دکتراي تاريخ ايران اسلامي و عضو هيئت علمي دانشگاه پيام نور تهران

** كارشناس ارشد تاريخ ايران اسلامي                                                                                     a.a.zavar@gmail.com

دريافت: 2/2/1391 ـ پذيرش: 9/6/1391


 

مقدمه

در راستاي عمل به آيه شريفه «ولله عَلَي النّاسِِ حِجُّ البَيْت» ( آل عمران: 97) همواره مسلمانان در طول تاريخ، سفر به سرزمين حجاز و انجام مناسك حج را واجب دانسته اند. ايرانيان نيز خارج از اين جماعت نبوده و در همة ادوار و تحت هر شرايطي، در اين گردهمايي ساليانة مسلمانان حضور يافته اند.

سفرنامه نويسي در ايران، سابقة كهني دارد، ولي در دورة قاجار، به ويژه ازسال 1260ق به اين سو، از سفرنامه نويسي يا به اصطلاح آن روزگار «روزنامه سفر» با استقبال و توجه رجال و بزرگان عصر قاجار كه عشق به تأليف و نگارش داشتند، روبه رو شد. در اين زمان، علاوه بر سفرنامه‏هاي فراواني كه نويسندگان غير ايراني، دربارة ايران زمان قاجار نوشته اند، خود ايرانيان هم سفرنامه‏ها و خاطرات فراواني از خود برجاي گذارده‏اند كه برخي از آنها به اوضاع داخلي ايران و بعضي به خارج از ايران اختصاص دارد. در واقع، اين حركت به پيروي از آثار مشابهي بود كه برخي از غربيان، از قرن چهاردهم ميلادي به اين سو، تحت عنوان «سفرنامه» نوشته و به مرور در هند و ايران در دسترس ايرانيان قرار گرفته بود. برخي از اين سفرنامه ها كه به نوعي به ايران مربوط مي شد، سخت مورد علاقة درباري هاي ايران قرار داشت.

سفرنامه هاي اروپايي در دورة صفوي، دربارة ايران و هند و به طور كلّي قارة آسيا بسيار گسترده بوده و طبعاً اين حركت فرهنگي، به نوعي در ميان چهره هاي فرهيحته ايران تأثير گذاشت و ادبيات نويني را در اين زمينه پديد آورد؛ ادبياتي كه مي توان آن را «ادبيات سفرنامه نويسي» نام نهاد.

سفرنامه هاي اين دوره را مي توان در چند گروه دسته بندي كرد:

1. گزارش سفر به اروپا و هند؛

2. گزارش سفرهاي زيارتي به عَتَبات عاليات ( كربلا، نجف، كاظمين و سامرا)؛

3. گزارش سفرهاي داخلي در ايران؛

4. گزارش سفر حج.

موضوع بحث اين مقاله سفرنامه هاي حج است؛ كه به عبارتي گزارش سفر به «جزيرة العرب» يا همان سرزمين حجاز است.

همان گونه كه مي دانيم، سفرنامه ها در تقسيم بندي منابع تاريخي، جزء منابع جغرافيايي شناخته مي شوند1 و اين تعريف به خصوصيات سفرنامه هاي نگاشته شده در دورة قاجار بسيار نزديك تر از سفرنامه هاي باقي مانده از دورة صفويه است. در بررسي آثار باقي مانده از دورة قاجار به اين نكته پي برده مي شود كه نويسندگان اين سفرنامه ها به تقليد از آثار غربيان، بيشتر از شيوة «دِكارتي»، يعني ثبت و مشاهده استفاده كرده اند و از شيوه هاي مفسرانه و همراه با تأويلات فراوان سفرنامه نويسان دورة صفوي خودداري كرده اند. اين مي تواند ناشي از تفاوت هاي موجود در شرق و غرب باشد، زيرا اساساً علم تأويل و تفسير در شرق بسيار پيشرفته تر و متداول تر از غرب است و به همين سبب، علومي چون عرفان و فلسفه كمال خود را در تفكرات شرقيان يافته اند، اما علوم تجربي كه به شيوه هاي دكارتي نياز دارند، در غرب رشد پيدا كرده اند.2

به سبب همين تأثير پذيري سفرنامه نويسان دورة قاجار از سفرنامه نويسان اروپايي است كه مي توان گفت سفرنامه هاي دورة صفوي شرقي تر، و آثار مشابه به جاي مانده از دورة قاجار غربي تر است؛ به تعبير ديگر، سفرنامه هاي قاجاري، آفاقي است نه انفسي؛ يعني دستمايه هاي عرفاني ندارد، اما به عكس آثاري كه در اين زمينه از دورة صفوي باقي مانده اين خصيصه را دارد3 و دليلش نيز ـ همان طور كه اشاره گرديد ـ در تأثير پذيري از اروپايي هاست، در اينجا هدف اصلي سفرنامه نويس، ارائه پند و اندرز، بيان تجربه هاي عرفاني و راهنمايي خواننده براي سير افاق و انفس نيست، بلكه او سعي مي كند اطلاعاتي در باره راه ها و دشواري هاي اين سفر ارائه كند. آنها تنها قصد داشته اند كه يك سري مطالب مهم و راهنمايي هاي لازم را در خصوص اين سفر در اختيار مسافران بعدي قرار دهند. بر اين اساس، نوع روايتي كه رجال قاجاري در سفرنامه هايشان ارائه مي دهند بي شباهت به نگاه امثال شاردن (1631ـ1668م) و باپتيست تاورنيه فرانسوي(1631م) و دون گارسيا دسيلوا فيگويروا اسپانيايي(1598ـ1621م) در سفرنامه هايشان نيست و اين نشان دهندة عمق تأثير پذيري سفرنامه نويسان قاجاري از همتايان غربي شان مي باشد.

شايد به همين علت است كه عده اي اعتقاد دارند كه سفرنامه هاي دورة قاجار برخلاف سفرنامه هاي دورة صفوي، رنگ و بوي سياسي دارند.4

تفاوت هاي فراواني ميان طبقات مختلف در نگارش وجود داشته است. براي مثال، زماني كه شاهزاده اي چون حسام السلطنه، يا سياستمداري كهنه كار چون ميرزا علي اصغر خان اعتمادالسلطنه سفرنامه بنويسند، غير از اين است كه مثلا خانمي چون علويه كرماني يا يك شخص روحاني مانند سيد فخرالدين جزايري دست به نگارش سفرنامه بزنند. نكته قابل توجه اين است كه همين تفاوت ها در نوع نگاه به موضوع است كه بر غنا و ارزش اين آثار افزوده و از تكراري، يك نواختي و ملال آور بودنشان جلوگيري كرده است.

در خصوص خاستگاه طبقاتي سفرنامه نويسان نيز بايد اشاره كرد كه بيشتر اين سفرنامه ها از طرف اشراف دولتي نگاشته شده است كه البته جاي تعجب ندارد، زيرا سفرنامه نويسي توسط اشراف و مأموران دولتي، از ويژگي ها و عناصر مهم تاريخ نگاري دورة قاجاريه بوده و5 سهم علما و ساير طبقات اجتماعي به مراتب كمتر است. همچنين در خصوص سهم زنان در نگارش اين سفرنامه ها مي توان گفت كه در مقايسه با مردان سهم ايشان بسيار اندك است.6

به هر حال، اين سفرنامه ها به عنوان متوني مردم شناسانه، بر آگاهي و شناخت ما از پيشينة فرهنگي خويشتن و همين طور ساير جوامع اسلامي را مي افزايد. سفرنامه ها اگر چه نمي توانند خالي از اغراض شخصي يا صنفي سفرنامه نويس و تعصبات خودي و غير خودي او باشند، ولي حتي در بدترين حالت نيز گاه پرده از حقايقي بر مي دارند كه پيشينة رفتارهاي فعلي و روند چگونگي شكل گيري وضعيت فعلي ما را نشان مي دهند. بديهي است به سبب اين سفرنامه هاست كه امروزه اطلاعات جالبي دربارة موضوعات اجتماعي ـ سياسي و جغرافيايي آن دورة تاريخي چه در خصوص ايران و چه مناطقي كه در مسيرهاي سفر قرار داشته اند، و نيز اطلاعات جالبي در بارة مكان هاي تاريخي مذهبي كه در آن موقع وجود داشته و بعد ها با گذشت زمان و خصوصاً تسلط يافتن وهابيون (1344ق) تخريب گرديده و امروزه هيچ اثري از آثار آن اماكن باقي نيست، وجود دارد.

در طول ساليان متمادي تعداد زيادي از اين سفرنامه ها به كوشش عده اي از پژوهشگران، فرهيختگان و علاقمندان جمع آوري، تصحيح و چاپ شده است. اخيراً استاد رسول جعفريان در اقدامي ارزشمند، اين سفرنامه ها را ـ كه به علت عدم تجديد چاپ برخي از آنها در اختيار نگارنده نبود ـ جمع آوري كرده و در مجموعه اي هشت جلدي با عنوان پنجاه سفرنامه حج قاجاري چاپ نموده است.

از مهم ترين و ارزشمندترين اين سفرنامه ها مي توان به سفرنامه هاي زير اشاره كرد:

1. سفرنامه مكه حسام السلطنه (1297ق) فرزند عباس ميرزا و سياستمدار برجسته دوره قاجاري.

2. سفرنامه ميرزا داوود وزير وظايف (1322ق) كه سفرنامه اي با محتوا و ارزشمند است.

3. سفرنامه حج ميرزا علي اصفهاني (1331ق).

4. سفرنامه فرهاد ميرزا معتمدالدوله (1292ق).(وي فرزند عباس ميرزا از سياستمداران و عالمان خاندان قاجاري است).

5. سفرنامه امين الدوله، شخصيت سياسي مشهور دورة قاجار؛ وي در سال 1316ق سفري به مكه داشته و گزارش آن را نگاشته است.

6. سفرنامه مخبرالسلطنه كه در سال 1321ق نوشته شده است.

دشواري هاي سفر حج

دشواري هاي سفر حج بيشتر در طول مسير سفر بوده است. اين مشكلات، افزون بر مشكلات طبيعي و جغرافيايي، ناشي از آزار و اذيت ساكنان عرب اين مسير بوده است. علاوه بر اين، رويارويي زائران عجم شيعه با حجاج سنّي و ساكنان عرب آن نواحي هم دشواري هايي را پديد مي آورده است. گفتني است كه اين دشواري ها گاه چنان تصوير سختي از اين سفر به دست مي داد كه به طور عادي به ويژه در برخي سال ها ودوره ها، انجام آن كاري عاقلانه نبود.

سختي هاي مسافرت به سرزمين حجاز و انجام مناسك حج و همچنين زيارت مساجد و اماكن مقدسه آن منطقه، آن چنان سخت و طاقت فرسا بوده كه يكي از سفرنامه نويسان نام سفرنامه خود را تذكرة الطريق في مصائب حجاج بيت العتيق گذاشته است. «وي چنان وصفي از اذيت و آزارها در گرفتن خاوه و ماليات و در برخوردهاي زشت عكام، جمال و غيره با حجاج در سفرنامه اش آورده است كه موي را بر تن انسان راست مي كند.»7

راه هاي سفر به سرزمين حجاز

ايراني ها در آن دورة تاريخي براي رفتن به حج مي توانستند يكي از اين چهار مسير را انتخاب كنند: مسير دريايي از جنوب ايران به جده، راه جبل، راه شام و راه اسلامبول به جده.8

گزينه هاي مزبور، همواره پيش روي حجاج بود، ولي انتخاب مسير ـ آن طور كه به نظر مي رسد ـ چندان ساده و راحت نبوده است و تصميم گيري براي انتخاب راه به چند نكته بستگي داشت:

الف ـ اوضاع و احوال كلي راه ها و اخبار مربوط به امنيت آنها؛

ب ـ داشتن زمان مناسب براي انتخاب راه دور و نزديك؛

ج ـ محل سكونت مسافر در شمال يا جنوب ايران؛

د ـ تصميم حمله داري كه مسافر تصميم گرفته بود با او عازم حج شود؛

ط ـ تصميم گيري دولت؛ (چرا که ممكن بود حكومت اجازه عبور از يك راه را ندهد. حكومت در اين زمينه بر اساس اخبار موجود و نظر قونسولگري ايران در جده و سفارت ايران در عثماني تصميم مي گرفت).

بديهي است كه در اين ميان، موضوع امنيت راه ها اهميتي فوق العاده داشت و در خصوص امنيت راه، حمله داران آگاهي هاي مهمي داشتند و صد البته مصالح خود را نيز در اين ميان در نظر مي گرفتند. در واقع، مهم ترين تجربه اي كه يك حمله دار ـ به تعبير امروزي مدير كاروانِِ ـ در آن دوره مي آموخت، ياد گرفتن اين مسيرها و دريافت اطلاعات درست دربارة امنيت آنها بود؛ راهي كه ممكن بود يك سال امن باشد و سال بعد، ناامني زيادي داشته و براي حجاج دردسر درست كند. و اين نكته مهم و حياتي بود، از اين رو در بررسي سفرنامه ها همواره شاهد آن هستيم كه سفرنامه نويسان نيز كاملاً به اهميت اين مسئله واقف بوده و همواره مي كوشيدند تا در روزنامه سفر خود، به مقايسة مسيرها با يكديگر بپردازند.

1. مسير دريايي از جنوب ايران به جده

يكي از مهم ترين مسيرهاي حج براي ايرانيانِ ساكنِ فارس و جنوب كشور، مسير دريايي از خليج فارس بود. در اين مسير، حجاج از طريق بندر بصره، بندرعباس، بندر لنگه، بندر بوشهر و برخي ديگر از بنادر جنوبي ايران با كشتي به جده مي رفتند. مسير كشتي از خليج فارس به سمت درياي عمان و اقيانوس هند بود، سپس كشتي به سمت يمن حركت كرده و از آنجا وارد درياي سرخ مي شد و در بندر جده لنگر مي انداخت.

دشواري سفر با كشتي براي ايرانياني كه با آن آشنا نبوده و به كشتي سواري عادت نداشتند، دردسرهاي زيادي ايجاد مي كرد. در بسياري از سفرنامه هايي كه گزارش اين سفر دريايي را نوشته اند، از تلاطم دريا و موج هاي بلند و ترس و اضطراب حُجاج سخن گفته اند.

باري، اول مغرب شد، انقلاب هوا زياد، باد مخالف وزيدن گرفت، كشتي اندك اندك به رقص آمد. مشغول شام خوردن بوديم كه از اطراف، صداي عُرعُر قِي و استفراغ بلند شد، من دو لقمه از شام نخورده يودم كه قي عارض شد، من هم يكي دو دفعه قي كردم و افتادم. اجاق ها خاموش شد، رفت و آمد موقوف گشت، سكوت محض مردم را گرفت، مردم نالان و بيهوش، اسباب ها روي هم مي ريزد، ديگ ها از روي اجاق ها سرازير مي شود، امواج دريا كوه كوه بر مي خيزد، نگاه كردن به دريا جگر شير و زهرة اردشير لازم دارد. گاهي از طرفي كشتي چنان سرازير مي شد كه آب دريا به كشتي مي ريخت، با اين كه ارتفاع سطحه از لب دريا تقريبا 15 ذرع است از طرف ديگر، چنان به هوا مي رفت كه سكنه روي هم مي ريختند؛ در آن درياي محيط كشتي با اين عظمت في الواقع حكم پوست گردويي داشت، سبحان الله العظيم.9

براي زائراني كه نخستين بار بود در كشتي مي نشستند، آن هم براي طي اين راه طولاني از جده تا بوشهر، تحمّل دشواري هاي مسير دريايي بسيار سخت بود. روزهاي متوالي اسير بي هوشي، استفراغ و عدم توانايي براي خوردن غذا بودند و بايد با جان كندن اين مسير را طي مي كردند.10

در اين مسير، قرنطينه هاي مخصوصي وجود داشت كه حجاج را از كشتي پياده كرده، لباس هاي آنان را ضدّ عفوني مي كردند. بدترين وضعيت، زماني بود كه آنان را به طور جمعي لخت كرده، در يك صف از برابر پزشك عبور مي دادند. همچنين لباس ها و وسايل آنان را نيز در صندوق بزرگي گذاشته، آن را در ماشين بخار مي گذاشتند تا به طور كامل ضد عفوني شود. پس از آن، چندين روز ـ گاه تا ده يا دوازده روز ـ آنان را نگاه داشته، سپس سوار كشتي مي كردند.11 منطقة قرنطينه در اين مسير دريايي دست كم در سه دهه پاياني دوره قاجار شهر قَمَرَانَ يا كمَرَانَ بود.12

رسيديم به قمران كه محل قرنطين است. تا عصر كشتي معطل شد كه طبيب آمد و اجازه پائين آمدن داد ... به هرحال، وارد اطاقي شديم. آنجا لباس هاي ما را از كفش و كلاه، هرچه بود گرفتند و ميانة مكينه بخور ريختند و به هر كدام ما لنگي دادند و در دهليز عمارتي جمع كردند ... دو سه شبانه روز آنجا بوديم.13

يكي از دشوارترين كارها سوار و پياده شدن از كشتي براي قرنطينه بود كه با وجود شلوغيِ بيش از حد و سوار شدن بيش از ظرفيت كشتي، تحمّل ناپذير بود و به علاوه بر اين، همين شلوغي سبب مي شد كه افراد در كشتي جايي براي نشستن پيدا نكرده و طي سفر گرفتار عذاب مضاعف شوند.

زائران ايرانيِ شيعه در اين مسير مي بايست از برابر منطقه يَلَمْلَم و به عبارتي جُحْفه، محرم شوند. شناخت اين محل، دشواري خاصي داشت و تنها افراد خبره و آگاه به مسير مي توانستند محل آن را تشخيص دهند. زماني كه كشتي به اين نقطه مي رسيد، خبر رسيدن آن را كاپيتانِ كشتي با سوت اعلام مي كرد و حُجّاج محرم مي شدند.

دشواري عمده اين راه، معطلي هاي فراواني بود كه مسافران در اين بنادر، چه در رفتن و چه در برگشتن از جدّه مي بايست تحمل كنند تا كشتي از راه برسد. در بسياري از مواقع، كشتي مملو از جمعيت بود و جايي براي راه دادن بقيه زائران نداشت. در اينجا بود كه حاجي مي بايست تا ده ـ پانزده روز ديگر معطل بماند تا كشتي بعدي از راه برسد.

شلوغي كشتي ها همراه با نبودن امكانات، به ويژه وسايل تطهير، فرياد زائران را به آسمان مي برد و حكايت و خاطره اي براي آنان برجاي مي گذاشت كه وصف ناپذير بود.

مراحل سفر از مسير دريا بر اساس سفرنامه منشي زاده( 1339ق) عبارت است از: يزد، تفت، زرقان، شيراز، كازرون، برازجان، بوشهر، مسقط، عدن، قمران، جده و مكه.

مراحل سفر از مسير دريا بر اساس سفرنامه حاجيه خانم كرماني(1309ق) عبارت است از: كرمان، دولاب، باغ رق آباد، اسماعيل آباد، بهرام جرده، قلعه عسكر، بافت، بندر عباس، بمبِي، مسقط، عدن، جده، قرن المنازل و مكه.

2. راه جبل

راه مشهور و معروف ديگري كه زائران ايراني داشتند، راه جبل يا نجد بود كه از عراق به سوي جزيرةالعرب حركت كرده و اين مسير را به سمت مكه ادامه مي دادند. البته اين امكان وجود داشت كه مسافرانِ راه جبل، مسير را به سوي مدينه كج كرده، ابتدا به اين شهر مشرّف شوند، اما به طور معمول، مسافرانِ راه جبل، ابتدا عازم مكه مي شدند.

آل رشيد بر اين منطقه، حكومت داشتند و به صورت موروثي بر آن فرمانروايي كرده و بعدها به دست نيروهاي سعودي از ميان رفتند. اين دولت به نوعي حافظ اين منطقه بوده و خود تشكيلات خاصي براي همراهي مسافران داشته و هزينه آن را نيز از ايشان دريافت مي كردند. با اين حال، اعراب بَدَوي آن نواحي و گاهي نيروهاي دولتي آل رشيد، به كاروان حجاج حمله كرده و به قتل و غارت آنان مي پرداختند، از اين رو در برخي از سال ها، به قدري اين راه خطرناك مي شد كه علما رفتن از آن راه را حرام اعلان مي كردند و كسي از آن مسير عبور نمي كرد. تهديدهاي موجود در اين مسير با حمايت نيروهاي امير جبل (آل رشيد) و گاه سپاه عثماني تعديل مي يافت.

از اطلاعاتي كه مربوط به سال هاي 1316ق و 1317ق است به دست مي آيد كه به تدريج بر اثر ظلم و ستم امير جبل، اين راه مسدود اعلام شد. پس از آن وي تلاش زيادي براي بازكردن اين راه انجام داد تا اولياي دولت ايران را قانع كند كه اجازه دهند سفر از اين مسير صورت گيرد. قطعاً راه مزبور در سال 1319ق باز بوده كه شيخ فضل الله نوري از آن عبور كرده و پس از بازگشت به نجف، فتواي تحريم رفتن به آن راه را صادر كرد.

سند مهمي كه در اين زمينه در دست است و به وسيلة شيخ شهيد فضل الله نوري تنظيم شده، مجموعه اي از فتاواي علماست كه پس از حج سال 1319ق دراين باره صادر شد. مقدمة اين سند را شيخ فضل الله كه خود در آن سال مشرف بوده، نگاشته و حكايت آزار و اذيت فراوان و تلفات بي حد و شمار اين مسير را گزارش كرده است. اين سند كه متن فتواي تحريم خود شيخ است، همراه فتاواي علما در سال 1320ق چاپ شده است.14

شيخ فضل الله در اين متن تحريميه، با اشاره به سفر خود در سال 1319ق از راه گيلان واسلامبول از نيت اوليه خود براي بازگشت از طريق شام ياد مي كند، اما در مكه از اين قصد منصرف شده، بناي بازگشت «از طريق جبل» را گذاشته و با وجود مخالفت جمعي از همراهان، بر آمدن از اين راه، اصرار مي كند.

وي روز دوم محرم سال 1320ق از مكه به راه افتاد و در هجدهم ربيع الاول، يعني دو ماه و نيم بعد به يك فرسنگي نجف اشرف رسيد. شيخ با تحمل شدائد راه، دريافت كه با وجود مخالفت برخي از همراهانش، حكمت آمدن از اين راه، آگاهي يافتن از دشواري هاي اين راه و زمينه سازي صدور فتواي تحريم از طرف خود و ساير علماي نجف براي رفتن از اين مسير بوده است.

مراحل سفر از طريق راه جبل بر اساس سفرنامة محمد ولي ميرزا قاجار (1261ق) عبارت است از:

تهران، قزل رباط (راه كاظمين)، كربلا، نجف، راه جبل، وادي عتيق، عثيره و مكه.

3. راه شام

زائران ايراني از روزگار صفوي و تا نيمه دورة قاجاري، راهي كه به طور غالب انتخاب مي كردند، رفتن به سمت حلب و شام و از آنجا به مدينه بود. اين مسير مي توانست از طريق تبريز به عثماني و از آنجا به سمت جنوب تركيه باشد، چنان كه ممكن بود از راه بغداد به سمت شمال عراق و از آنجا در حاشيه فرات به سمت سوريه بروند.

زائر ايراني پس از رسيدن به دمشق در آنجا برنامة سفر خويش را به مدينه تنظيم كرده، اسباب سفر را از شتر و عكام و غيره تدارك مي ديد و همراه كاروان يا به اصطلاح محمل شام كه بزرگ ترين كاروان حج بود، به سمت مدينه به راه مي افتاد.

اين راه به سبب آبادي از نظر آب و آذوقه، دشواري كمتري در مقايسه با راه جبل داشت، گرچه بسيار دورتر از راه جبل بود.

مهم ترين نكته براي راه شام آن بود كه زائر عجم، همراه قافله و محمل شامي كه اميرالحاج دولت عثماني نيز با آن بود، به حجاز مي رفت و به اين ترتيب، به علت جمعيت زياد اين كاروان كه بنا بر ادعاي اعتماد السلطنه در سال 1263ق تعداد حجاج آن بالغ بر پنجاه هزار نفر بود، و همچنين وجود محافظان بيشمار، در امنيت كامل بود.15

پاشايي كه از سوي دولت عثماني انتخاب مي شد، به نوعي اميرالحاج بود و حجاج همگي ملزم به تبعيت از وي بودند.

مخبرالسلطنه در سال 1321 ق مي نويسد:

يك ساعت و نيم لازم بود كه دنبالة قافله، جاي سر قافله بيايد. در اين محمل، سه هزار شتر بود كه در چهار قطار حركت مي كردند دو قطار يك طرف و دو قطار يك طرف مي رفتند، بين آنها ده ذرع عرض، خياباني مي افتاد، كأنّه آن حيوانات مشق كرده اند، ابداً در عرض خيابان اعوجاجي پديد نمي آمد.16

انتخاب راه شام، اين توفيق را نصيب زائر مي كرد تا در دمشق نيز به زيارت قبور و اماكن متبركه آنجا برود. همچنين با احداث خط آهن دمشق تا مدينه در سال 1326ق مسافران مي توانستند از قطار يا به اصطلاح رايج آن روزگار «شُمَنْدُفِر» استفاده كنند.

مسير راه شام بر اساس سفرنامه منظوم مكه (1300ق) از نويسنده اي نامعلوم، عبارت است از:

سلطانيه، ميانه، خوي، چاخماق، قرودره، ملحمي، قوچ قران، چيقلي، ارچك، وان، چرچي، بطليس، سناح، مزار اويس قرني، كاني، باتمان چايي، بسمل، دياربكر، حلب، ثراقيب، حما، حمص، دمشق، غنزه، معان، تبوك، حصا، شعب العجوز، دارالغنم، بنر الجديد، هديه، مدينه، وادي ليمون و مكه.

4. راه اسلامبول

راه ديگر ايرانيان براي رفتن به حج، رفتن به استانبول بود كه مي توانست از مسيرهاي مختلف صورت گيرد؛ يكي، از بندر انزلي به سمت تفليس و استانبول، ديگري، از مشهد به سمت عشق آباد و تفليس.

اين مسير بيشترين طرف دار را بين رجال حج گزار دوره قاجار داشت، و بيشتر رجال قاجار از اين مسير به قصد تشرف و برگزاري مناسك حج حركت مي كردند. فرهاد ميرزا در سال 1292 ق از ايران به استانبول رفته، از آنجا به قاهره و سپس از طريق كانال سوئز به درياي سرخ و سپس به بندر ينبع وارد شده و از آنجا با شتر روانة مدينه شده است.

نجم الملك در سال 1306 ق به حجاج ايراني پيشنهاد مي كرد كه از انزلي به سمت تفليس بروند و بعد، از اسلامبول و كنار مصر بگذرند و به جده وارد شوند.17

اگر زائر خراساني بود، از مشهد به سمت عشق آباد رفته، از آنجا عرض درياي مازندران را طي كرده، به سمت بادكوبه و تفليس مي رفت و سپس با راه آهن عازم ساحل درياي سياه شده، به اسلامبول مي رفت.

بخشي از اين مسير با راه آهن و بخشي با كشتي سپري مي شد و حجاجي كه از شهر هاي خراسان و سرزمين روسيه بودند، از اين طريق عازم مي شدند. مصيبت هايي كه در اين مسير بر سر ميرزا داود آمده بود، سبب نگراني او از اين راه شده، وي در اين باره مي نويسد:

آمدن به مكه از اين راه موجب ثواب كه نخواهد بود، قطعاً موجب عقاب است، چون هم خوف براتلاف مال و هم خوف تلف جان و هم از دست رفتن وظايف و عبادات يوميه فرضيه، و عدم تحصيل و تمكن طهارت همه را تا اينجا دارد، تا بعد از اين چه شود، به خصوص بر زن ها كه حرام است.18

زماني كه حاجي به اسلامبول مي رسيد، مي توانست مستقيم با كشتي به درياي سرخ و بندر ينبع يا به جده وارد شود، همان طور كه مي توانست به مصر رفته از شهرهاي اسكندريه و قاهره و پرت سعيد و حتي بيروت و غيره ديدن كند.

مسير راه استانبول بر اساس سفرنامة حسام السلطنه( 1297 ق) عبارت است از:

تهران، قزوين، انزلي، شهر نو، بادكوبه، پطروسي، حاجي طرخان، اسكله ساراتين، ارل، كيف، ادسا، استانبول، گلي پولي، رودس، پورت سعيد، سوئز، جده، يلملم، مكه.

مسير راه استانبول براساس سفرنامة فرهاد ميرزا معتمد الدوله (1292ق) عبارت است از:

تهران، قزوين، رستم آباد، رشت، انزلي، آستارا، لنكران، ساليان، باكو، شماخي، شكي، كر، گنجه، شوش، تفليس، بندر پوتي، باطوم، طرابزون، سامسون، اينه پلي، استانبول، قبرس، رودوس، اسكندريه، قاهره، سوئز، جده، مدينه و مكه.

مسير استانبول بر اساس سفرنامة ميرزا داوود وزير( 1322 ق) عبارت است از:

مشهد، بحر آباد، قوچان، سمخال، عشق آباد، بادكوبه، تفليس، باطوم، ادسا، بندر بالتيك، واستپول، ورنه، بندرگاه بلعر، استانبول، پورت سعيد، سوئز، جده، قرن المنازل و مكه.

روابط سياسي با عثماني و تأثير آن در حج

كجا راضي شود كز اهل ايران عجم در ملك روم خانه ويران

ستـم ها بيند از اعـراب امروز به راه كعبه اي بخت تو فيروز

خدا آتش زند بـرآن بَر و بوم نماند شوكتي در دولت روم19

از آنجا كه سرزمين حجاز در حوزة قدرت دولت عثماني قرار داشت، انجام اعمال حج براي ايرانيان به نوعي به روابط سياسي دولت قاجار و عثماني ارتباط پيدا مي كرد تا همان گونه كه امروزه نيز به گونه اي تابع روابط ديپلماتيك جمهوري اسلامي و پادشاهي سعودي است. پاية اساسي روابط تاريخي ايران و عثماني بر نوعي رقابت سياسي و مذهبي استوار بوده و تنها در شرايط خاصي، اين روابط، به صورتي حسنه در مي آمد. يكي از مهم ترين عوامل براي ايجاد زمينة مصالحة موقت كه گاه تا چند دهه پايدار مي ماند، درگير بودن دولت عثماني در بخش اروپايي خود بود كه آن دولت را به نوعي سازش با دولت ايران مجبور مي كرد.

طبيعي بود كه حفظ جان ايراني ها در مملكت عثماني بر عهدة اين دولت بود و دولت عثماني نيز اختيار امور حجاز را به شريف واگذار كرده بود. اين درحالي بود كه شريف نيز توانايي مقابلة كامل با اعراب بدوي را نداشت و هر سال، مصيبت هاي فراواني بر زائران ايراني وارد مي شد.

شريف وقتِ حجاز به طور معمول، چه براي كسب درآمد بيشتر، و چه به انگيزه هاي مذهبي و نَسبي، مي كوشيد تا با ايرانيان روابط بهتري داشته باشد. فراهاني (در سال 1302ق) از مناسبات خوب شريف عون با ايرانيان سخن گفته است. همچنين گفته شده كه در جريان سفر امين الدوله به حج در سال 1316ق شريف مكرر به ديدن وي آمد و امين الدوله نيز متقابلاً هداياي فراواني براي وي فرستاد.20 البته از آنجا كه شريف، عامل دولت عثماني بوده و از سوي ديگر، مي بايست پاسخگوي اكثريت سنّي مذهبِ حاضر در اين دو شهر باشد، نمي توانست سرمايه گذاري بيشتري در اين زمينه كند. با اين حال و در مجموع، مي بايست وجود شريف مكه را در شمار عوامل مثبت براي ايرانيان شيعه مذهب دانست.

تعداد حجاج ايراني

شمار حجاج ايراني در مقايسه با شمار كلّ حجاج، اندك به نظر مي آمد و با توجه به آمارهاي حدسي موجود، حدود پنج تا هشت درصد بوده است. از نظر رقم، شمار حاجيان ايراني در سال 1302ق سه هزار و اندي بود. اين در حالي است كه سال هاي پيش از آن، اين رقم تا هشت هزار نفر مي رسيد. در سال 1322ق شمار حجاج ايراني بسيار اندك بود. به نوشته ميرزا داود: «حاجّ ايران خيلي كم است، هزار و دويست نفر به سياهه آمده است».21 بنابر اين، بايد نوسان شمار حجاج ايراني را در سال هاي سخت و راحت بين هزار تا هشت هزار نفر دانست.22البته به لحاظ مذهبي بايد شيعياني را نيز كه از عراق يا جبل عامل مي آمدند، در نظر آورد. اينان در مواقع حساس نيز به سبب نوع مذهبشان جزء ايرانيان محسوب شده، از اين رو در كنار شيعيان عجم بودند.

ماليات و تذكره

زائر از هر مرزي كه عبور مي كرد، وقتي وارد حجاز مي شد، لزوماً بايد پولي بابت تذكره به دولت متبوع خود و پولي بابت اخوه به اعراب سر راه، و پولي براي شريف و والي كه البته غير مستقيم توسط حمله دار صورت مي گرفت، بپردازد اين افزون بر گمرك يا بهانه هاي ديگري بود كه وسيله اي براي گرفتن پول از زائران بود. در تمام سفرنامه هاي موجود به اين قبيل پرداخت ها به طور مكرر، اشاره و از آنها گله شده است.

كازروني در سال 1315ق فهرستي از پول هاي متعددي كه در وقت ورود به جده تا رفتن به مكه داده، ارائه كرده و به قول خودش پنج گونه ظلم را شمرده است:

اولاً: كراية قايق كه آنان را از كشتي به ساحل آورده، نصف مجيدي، يعني پانصد دينار ايراني گرفته اند. ثانياً: به عنوان عبور از گمرك، هر نفري نيم مجيدي داده و برگة عبور مي داده اند. در مرحله بعد، تذكره بوشهر را گرفته دو مجيدي و نيم بابت تذكره ايراني گرفته اند. كرايه شتر نيز كه سر جاي خود، علاوه بر آن، ريال فرنگ را نيز با ارزش كمتري برداشته اند.23

پولي كه حاجي به حمله دار مي داد، به عنوان كرايه وخاوه براي رؤساي قبايل و احياناً حقي براي خود او بود. اما به نوشته فراهاني، از اين پول بايد سهمي به شريف، پاشا، رييس قافله، مطوّف، مخرج (كسي كه هزينه كرايه را معين كرده) و شريف، از هر كشور، شخص خاصي را براي اين كار در نظر مي گيرد.

گفتني است كه هميشه در ميان حجاج، افراد درويش و فقيري هم بودند كه پولي در بساط نداشته و كسي هم از آنان انتظاري نداشت.

سرپرست حجاج (اميرالحاج)

بعد از سقوط عباسيان و زماني كه دولت هاي مستقلي در نواحي مختلف شكل گرفت، رقابت بر سر ادارة حرمين شريفين آغاز شد و به ويژه در امر امارت حج كه سر و كارش با مكة مكرمه و مدينة منوره بود، اين رقابت خود را بيشتر نشان مي داد؛ به طوري كه دولت هر منطقه براي حجاج خود اميرالحاجي انتخاب مي كرد و اميرالحاج واحدي وجود نداشت.

براي شيعيان عجم نيز اميري از سوي حكام ايراني انتخاب و فرستاده مي شد. طبعاً وظيفه وي حفظ منافع حجاج ايراني بود كه در قرن هاي هفتم هجري تا پيش از روي كار آمدن صفويه در آغاز قرن دهم، به عنوان حجاج «عراق عجم» شناخته مي شدند.

از دورة صفوي به بعد ايرانيان همانند ساير مسلمانان به حج مي رفتند، اما به سبب تسلط دولت عثماني بر حجاز و تغيير مذهب رسمي ايرانيان از تسنن به تشيع و رقابت هاي شديد سياسي اين دولت با دولت صفوي، فشار فراواني بر حجاج ايراني وارد مي شد. و بديهي است كه دولت عثماني تحمل وجود امير الحاج شيعه ايراني براي حجاج عجم شيعه را نداشته و به شكل هاي مختلف در پي بي اعتبار كردن ايرانيان و دولت صفوي بود. البته در دوره هايي كه بنا به دلايلي خارج از اين بحث، صلح ميان دو دولت بود، فضا كمي بهتر مي شد، به گونه اي كه برخي از درباريان نيز گاهي به حج مي رفتند در هشتاد سال فترت ميان صفوي و قاجاري نيز اين وضعيت ادامه داشته و در دهه هاي نخست قاجاري نيز خبري از وجود اميرالحاج نبود.

گاهي كساني از شخصيت هاي برجسته ايراني يا چهره هايي از سادات معتبر مكه يا مدينه به نوعي كارهاي مربوط به حجاج ايراني را انجام مي دادند. اين حركتي است كه به تدريج، تقويت شده و در نيمه دوم دورة قاجاري، با وجود قونسولگري ايران در جده و وجود نمايندگاني در مكه و مدينه، شكل بهتري پيدا كرد.

با توجه به كثرت شاهزادگان قجري و حضورشان در ميان حجاج ايراني، ايشان و همچنين دربارياني كه هر ساله به حج مي آمدند، به طور غير رسمي كارهاي حجاج ايراني را سر و سامان مي دادند. رفتن درباري ها به حج، مانند ساير مردم، امري عادي بود.

فرهاد ميرزا در سال 1292ق نوشته است: «حساب كرديم ده نفر از اولاد خاقان مغفور ـ فتحعلي شاه ـ در قافله حج بودند. خداوند بركتي در نسل خاقان مغفور داده كه برّ و بحر را فرو گرفته اند.»24

براي نمونه، حسام السلطنه، عموي ناصرالدين شاه كه در سال 1297ق به حج مشرف شده بود، كار رتق و فتق امور حجاج ايراني را انجام مي داد. همين طور حضور محمد ولي ميرزا در مراسم حج سال 1260ق به همين شكل بود.

البته حج رفتن شاهزادگان، به ويژه اعيان درباري، گاه پس از عزل آنان بود و در اصل، فرصتي و بهانه اي براي استراحت يا گريز از فشار سياسي و جز اينها بود.

يك نمونه از اين موارد، خود امين الدوله است كه به خصوص از ناحيه صدر اعظم جديد امين السلطان تهديد مي شد. وي يكي دو سال پس از بركناري از رياست وزراء در سال 1316ق، با استجازه از دربار به حج رفت و همه جا با احترام روبه رو شد.

البته آمدن اين قبيل شاهزادگان به حج كه مي توانستند نقش مؤثري در كاهش دشواري هاي زوّار ايراني داشته باشند، هميشگي نبود و به همين علت امين الدوله پس از شرحي كه از نقش خود در حل دشواري زائران ايراني دارد، مي نويسد:

به خاطرم مي گذرد، چه ضرر دارد هر سال حجاج ايراني كه مي آيند يك نفر از معارف ما كه عزيمت حج داشته باشد، از جانب دولت دخيل و كفيل امور يك مشت زوار ايران شود؛ عجزه و مساكين را نگذارد در غربت بيچاره بمانند.25

كارگزاران حج

براي به عمل آوردن حج، حاجي به دو نوع كارگزار نيازمند بود:

1 ـ حمله دار كه امروزه از آن با عنوان مدير كاروان ياد مي شود، وي از محلي كه حجاج عازم مي شدند، كار حاجيان را سامان دادن و آنان را در رفت و برگشت همراهي مي كرد.

گفتني است كه عنوان حمله دار از همان محمل گرفته شده كه نام كاروان هاي بزرگ حجاج مصر يا شام و جَبَل بوده و حجاج آن نواحي به صورت منظم همراه محمل خود به حج مي آمدند.

محمل شامي را محمل عايشه، و محمل مصري را محمل منسوب به فاطمه(س) مي دانستند.

حمله دار به نوعي سامان دهنده كار حجاج در سفر طولاني حج بود و براي اين كار خود، مبلغي از حجاج مي گرفت. همچنين وي، رابط ميان شريف مكه و حجاج نيز بوده و لزوماً مي بايست پولي هم براي شريف از حجاج بگيرد، زيرا در غير اين صورت، خودش گرفتار مشكل مي شد. در سال 1322ق شريف مكه همه حمله دارهاي ايراني را كه زائر از راه جبل مي بردند، زنداني كرد تا آنان را تحت فشار گذاشته، وادار كند تا مبلغي از حاجيان بگيرند.

2ـ مُطوّف كه در مكه مستقر بود و كار اداره آمد و شد حجاج به مشاعر (مزدلفه، منا و عرفات) و اعمال حجاج را در مكه انجام مي داد .

فراهاني در سال 1302ق اطلاعات جالبي در باره مطوفين به دست داده است. به گفته او در مكه قريب سي نفر مطوّف شيعه و سني وجود داشت كه از جانب شريف مكّه معيّن و به منزله زيارت نامه خوان بوده و اغلب پدر بر پدر مطوّف بودند.26

البته در آن زمان در مدينه نيز « مزوّر » وجود داشت كه راهنماي زائران براي زيارت بود. زيارت مكان هاي مقدس، مانند اولين مسجد ساخته شده توسط پيامبر اسلام(ص) موسوم به مسجد قبا، همچنين مسجد ذوقبلتين، منطقه احد و مزار شهداي جنگ احد و همچنين مشربه ام ابراهيم، كوه سلع و غيره كه امروزه كارگزاران حج به آن اصطلاحاً زيارت دوره مي گويند و توسط مدير كاروان و راهنمايي روحانيون كاروان انجام مي پذيرد، در آن زمان بر عهده كارگزاران بومي بود و آنان زيارت نامه براي حجاج خوانده و ايشان را به زيارت اماكن مختلف راهنمايي مي كردند.

كار مطوّفي و حمله داري البته به شكلي ديگر تا به امروز نيز برقرار مانده است. طبعاً ميان حمله دارها و مُطوّف ها ارتباطي هم برقرار بوده و مطوّف ها با ايجاد ارتباط با اين گروه، سعي مي كردند حاجيان بيشتري را براي خود داشته باشند. اين مسئله به حدي بود كه مطوِّف نيز به راه افتاده، در شهرهاي مهم رفت و شد داشته و در تماسي كه با حمله داران داشت، سعي مي كرد حاجيان بيشتري را به خود اختصاص دهد.

مطوّف ها ظاهراً وظايفي را كه امروزه در كاروان هاي حج بر عهده روحانيون كاروان مي باشد، نيز در آن روزگار انجام مي دادند.

امين الدوله در سال 1316ق بعد از اينكه كتاب مناسك شيخ مرتضي انصاري را خوانده و چيزي از آن سر در نمي آورد، دچار تشويش و اضطراب شده و دربارة اين كتاب مي گويد:

«قدري پيچيده بوده و از زبان ملايي و تعقيدات كذايي خارج نشده بوده». و زماني كه به او مي گويند: « در ورود به جده يا مكه، مطوّف شما را استقبال مي كند. رموز كار همان است كه در محل، او تلقين خواهد كرد» آرام گرفته و يقين مي كند به كتاب مناسك نياز ندارد و مطوّف همه كارها را انجام خواهد داد.27

بديهي است كه مطوّف نمي توانسته كاملاً پاسخگوي نيازها و مشكلات شرعي حجاج باشد و نبودن عالم و فقيه در كنار زائران يقيناً مشكل ساز بوده است، زيرا همواره مسائلي خاص و به اصطلاح فروع فقهي نادري پيش مي آمد كه كسي جز عالم و مجتهد پاسخگوي آنها نبود و حاجي به زحمت مي افتاد.

جداي از حمله دار و مطوّف، شماري خدمة كاروان نيز بودند كه با نام هاي «جمال» و «عكام» كار هدايت شترها را عهده دار بودند. جمال مسئوليت شتر را داشته و عكام به عنوان خدمه بار و شتر، كار بستن بار شتر و مراقبت از حاجي را كه سوار كجاوه يا شكدف بوده، بر عهده داشته و افسار شتر را در دست مي گرفت.28 جمال ها نوعاً عرب بودند، اما كار عكامي را گاه خود ايراني ها نيز به عهده داشتند.

حجاج ايراني در سرزمين حجاز

به رغم آنكه دو شهر مكة مكرمه و مدينة منوره در منطقه حجاز قرار دارد و به نظر مي رسد كه بايد به لحاظ مذهبي و فرهنگي وضعيت مشابهي داشته باشد، اما به دلايل تاريخي و قومي، تا اندازه اي ميان اين دو شهر تفاوت بوده و هست.

مكة مكرمه

آنچه دربارة برخورد مردم مكه (به عنوان مركز شريف نشين) با حجاج ايراني گفته شده، نشان مي دهد كه گروه هاي مختلف از شريف و دستگاه اداري او و والي مكه گرفته تا خواجگان حرم (خدمتگزاران) و همچنين مطوّف ها و نيز توده هاي مردم، به تناسب نوع مناسباتشان با ايرانيان برخوردهاي متفاوتي داشتند.

در ميان شرفاي مكه و خاندان آنان كه از سادات بودند، شيعيان امامي يافت مي شدند كه علاقمند به ايرانيان بوده و به آنها احترام مي گذاشتند. اين علاقه، افزون بر علايق مذهبي مي توانست از نظر مالي نيز براي شريف مكه فوايدي داشته باشد، زيرا علاوه بر پولي كه از حجاج گرفته مي شد، دولت ايران نيز از طريق سفارت خود در عثماني توجه به شريف داشت. افزون بر اين، شريف نماينده رسمي دولت عثماني بود و هر نوع برخورد منفي او با ايرانيان، جنبة سياسي نيز پيدا مي كرد.

همچنين به غير از شريف، مطوّف ها نيز كه سروكار با ايرانيان داشتند، به طور عمده شيعه بوده و از اين جهت و نيز براي منافع مادي خود، مي كوشيدند تا با ايرانيان برخورد مناسبي داشته باشند تا مشتريان بيشتري را براي دوره هاي بعد جذب كنند.

در ميان عامة مردم نيز شيعيانِ اندكي يافت مي شدند كه آنان نيز به علت حس مشترك مذهبي، روابطشان با ايرانيان مناسب بود.

مردم سني اين شهر به رغم آنكه تعصب كمتري در مقايسه با مردم مدينه داشتند، اما به طور طبيعي تحت تأثير تبليغات ضد شيعه در اين شهر قرار داشته و از اين زاويه ممكن بود كه برخورد آنها با ايرانيان خوب نباشد.

اين مسئله درباره خواجگان حرم كه ممكن بود سنيان متعصبي باشند، صدق مي كرد. امام حرم نيز بسته به مقدار تعصب خود و پيروي از سنت هاي پيشين، از شيعه ها اظهار برائت كرده، آنان را در دعاهاي خود سب و لعن مي كرد.

حضور يك شاهزاده ايراني در مكه گاهي سبب مي شد تا از شدت برخورد با ايرانيان كاسته شده و با احترام بيشتري با آنان برخورد شود. حسام السلطنه كه به عنوان يك شاهزاده مورد احترام وارد مكه شده بود، نوشته است: «امسال ـ يعني سال1297ق به ملاحظه رعايتي كه از من مي ديدند و سفارشاتي كه از من شنيدند، با حجاج به احترام حركت مي نمودند و اذيت نمي كردند.»29

البته اين مي تواند فقط و فقط برداشت اين شاهزاده قجري باشد تا واقعيت موضوع.

فراهاني در سال 1302ق نوشته است:

[مكه] قريب شصت نفر شيعه دارد كه اغلب همين مطوّفين هستند كه با عجم محشور و از سادات حسيني مي باشند و اين شيعه ها چندان تقيه عجاله ندارند، واضح و آشكار اظهار تشيع مي نمايند و بعضي از همين شيعه ها در ايام عاشورا روضه خواني مي كنند.30

در چنين فضايي كه شيعه كم بود جالب است كه ايرانيان حتي در انتخاب قهوه خانه، در تلاش بودند تا جايي بروند كه صاحبش شيعه، باشد. دربارة يكي از اين قهوه خانه ها كه در مكه بوده آمده است:

قهوه خانه حاجي قنبر، معروف [ است ] كه از شيعيانِ با همّت غيور است و در قهوه خانه اش ليله غدير تعزيه امام سجاد(ع) منعقد و آش بسيار مفصلي طبخ مي نمايد و به حاجيان هديه مي دهد.31

والبته گاهي اتفاقاتي استثنايي هم رخ مي داد. دراين باره محمد ولي ميرزا در سال 1260ق نوشته است:

هر روز در مسجد الحرام قرآن مي خواندم، يك روز قرآن را به دست يك حضرموتي شيعه دادم كه نگاه بدارد تا من از طواف برگردم بعد از برگشتن سيد قرآن را برد {شگفتي محمد ولي ميرزا آن است كه} روزهاي قبل، قرآن را به عرب هاي سني و اهل مكه مي دادم همه برگرداندند، اما اين بار قرآن از دست رفت.32

مدينة منوره

به رغم حضور پر رنگ تر اقليت شيعه در مدينه، برخورد مردم اين شهر و نواحي آن با ايرانيان به مراتب بدتر و خشن تر از تعاملات مردم مكه با حجاج عجم بوده است. ايام عاشورا مجالس روضه خواني، در مكه راحت تر از مدينه تشكيل مي شد، زيرا عثماني ها و سنيان مدينه متعصب تر از مكه بودند. همچنين به سبب وجود نخاوله و آشنا بودن مردم مدينه به علايم و نشانه هاي شيعه مردم مدينه شيعيان را زودتر از اهل مكه تشخيص مي دادند و اذيت بيشتري به آنان مي رساندند.

در حقيقت برخورد تحقيرآميز با عجم، در گرايش آنان به تشيع ريشه دارد و گرنه ديگر اقوام غير عرب از هندي و افغاني و... اگر سني بودند رفتار زشتي با آنان صورت نمي گرفت.

همين امر سبب مي شد تا حافظ محمد هندي ضمن اينكه خود را هندي معرفي كند در انجام اعمالش نيز تقيه نمايد و از اينكه برخي از عجم ها به خواندن برخي از دعاها پرداخته و آشكارا خود را در معرض خشم سنيان قرار مي دهند، گلايه مي كند.

او در واقع مي بيند كه اهالي مدينه وقتي او را عجم پنداشته، رفتار توهين آميز و ناهنجار با وي دارند، اما به محض اينكه خود را هندي معرفي كرده و تقيه مي كند، مورد احترام واقع مي شود. وي در مدينه به شيخ الحرم مي گويد: «مگر شما مرا عجم مي دانستيد، من هندي هستم. گفت: پابوس مي كنم شما را، خاطر جمع باشيد».33

ميرزا جلاير رفتار اهل مدينه را اين گونه معرفي مي كند :

عجم پست تر به يثرب از يهود است نـشان طعنه قـوم حسـود است

عــجـم ديد آنچه در شــهر مـديــنه در اين راهم ستم از اهل كينه34

همه شيعياني كه به حج رفته اند در سفر نامه هايشان از نخاوله سخن به ميان آورده اند، به خصوص از محل هاي سكونت آنان كه بيشتر در خارج شهر است، از تعدادشان، از شيخشان، بد رفتاري و فحش هاي اهالي مدينه به آنها و راه ندادنشان در مسجد سخن گفته اند. ايراني ها رابطه بسيار خوبي با نخاوله داشته، در خانه هاي آنان منزل كرده و به هيچ وجه احساس غربت نمي كردند، براي حج از آنان راهنمايي گرفته و اگر زبان هم را نيز نمي فهميدند، ارتباط دروني با هم ايجاد مي كردند.

امروزه نيز مسجد شيعيان، نخاوله مدينه واقع در شارع علي بن ابيطالب(ع)، محل رفت و آمد حجاج و زائران ايراني است و كارواني از ايرانيان نيست كه وارد مدينه شده و براي يك مرتبه هم كه شده سري به اين مسجد ـ كه درون باغي مصفا است ـ نزده باشد. زائران ايراني بعضاً ترجيح مي دهند كه نمازهاي يوميه و جمعه را در مسجد شيعيان نخاوله اقامه نمايند تا مسجد النبي(ص). در محافل اداري سعودي از آنان به عنوان «النخليون» (مفرد آن، نخلي) ياد مي شود.

انجام مناسك و زيارت

امروزه وقتي زائران ايراني در كشور عربستان سعودي و خصوصاً شهر مدينه با محدوديت هايي در زيارت اماكن مورد علاقه شيعيان روبه رو مي شوند، تمامي اين محدوديت ها و مشكلات را ناشي از تسلط وهابيون بر اين منطقه دانسته و گمان مي كنند در گذشته و زمان قبل از تسلط اين فرقه بر حرمين شريفين هيچ گونه محدوديتي در اين رابطه وجود نداشته و زائران شيعه با آرامش و در كمال آزادي، زيارت مي كرده اند.

ولي با مطالعه سفرنامه هاي رجال دورة قاجار مي بينيم كه به هيچ وجه اين مطلب صادق نبوده و با توجه به تسلط اهل سنت بر اين اماكن زيارتي و همچنين به علت مسائل سياسي ناشي از موضعگيري هاي دولت عثماني با دولت ايران، شيعييان همواره با محدوديت ها، فشارها و مشكلات فراواني در اين خصوص روبه رو بوده اند. و البته در آن زمان، بسياري از مساجد، مقابر، مكان هاي تاريخي و مقدس تخريب نشده بود و در سفرنامه ها شرح اين بناها را مي خوانيم، ولي اين به معناي آزادي و راحتي زائران شيعه نبوده و محدوديت هاي فراواني اعمال مي شده كه در مواقعي، بسيار سخت تر از وضعيت فعلي بوده است.

نجم الملك در سال 1306ق نوشته است:

در قبرستان بقيع، بقعه ائمّه(ع) طاهرين، بوّابي دارد كريه المَنظر، چماق به دست، غضب آلود. هر نفر ايراني كه خواهد به قصد زيارت داخل شود، با كمال تشدّد، يك صاحبقران از او مي گيرد و اگر بخواهد آن شخص روزي پنج مرتبه مثلاً وارد شود، بايد پنج قران بدهد و همين كه قليلي آنجا ماند، زيارت نخوانده گويد: بيرون شو. شخصي خواست روزي باني يك مجلس روضه شود در تحت قبّه مطهّر ائمّه(ع)، بوّاب مانع شده، مبلغ دو روپيه كه شش هزار دينار باشد، داد تا اذن حاصل نمود. و اين همه ايرادات براي عجم است، با اعراب احدي را كاري نيست.35

حسام السلطنه نيز در سال 1297ق نوشته است:

چون بوّابانِ بقعه مباركه، درِ بقعه را بر روي حجاج مي بستند كه به ضرب و شتم پول گرفته در را باز كنند، لهذا به آنها سفارش كرده، نويد رعايت و نوازش دادم كه مانع حجاج نشوند و درِ بقعه را در اين چند روز مفتوح بگذارند كه حجاج به آسودگي زيارت نمايند، آنها هم قبول كردند.36

اعتمادالسلطنه هم در سال 1263ق نوشته است:

«خدّامِ ائمّه بقيع(ع) ، هزار دينار از هر نفري مي گرفتند و اذن زيارت مي دادند».37

حافظ محمد هندي ذيل رويدادهاي روز 22 جمادي الاول سال 1231ق از رويدادي در بقيع ياد مي كند:

«يك عجم را بسيار در حرم زدند وقتي كه بياض مي خواند، دران زيارت و غيره بود». «چند روز بعد از آن شنيدم كه بعضي از عجم زيارت عاشورا در حرم مي خواندند. آن بياض را نزد قاضي بردند و عجم را زدند، عجم ها بد كار كردند».38

در مواردي، اوضاع و احوال آن روزگار، سخت تر از امروزه نيز بوده است، به گونه اي كه شيعيان مجبور بودند كه دست هاي خود را با استفاده از اصل تقيه، به شيوه اهل سنت روي هم بگذارند تا كسي متعرض ايشان نشده و خطري تهديدشان نكند.

برخي از ايرانيان براي اينكه با برخوردهاي بد روبه رو نشوند و آزادي بيشتري داشته باشند، لباس هاي خود را تغيير داده وخود را به صورت عرب ها و ترك ها در مي آوردند. تبليغات و فضا آن قدر عليه شيعيان بود كه به فتواي علماي اهل سنت مقيم در استانبول صادر شده در همان دوره، «هركس كلاه عجم را به سرش بگذارد، نكاح زنش باطل خواهدشد».39

فرهاد ميرزا در اين خصوص مي گويد:

در مدينه چنانچه به اهل حاج غدغن كرده بودم كه تغيير كسوت و حالت لباس ندهند، امروزه هم به همه اهل حاج همان تأكيد را كردم كه بعد از اتمام مناسك ،كلاه فيس به سر نگذارند و تغيير لباس ندهند.40

بي ترديد امروزه شيعيان محدوديت هايي به اين صورت و شدت ندارند. زماني كه فرهاد ميرزا (سال 1292ق) در راه مدينه به مكه، در وقت وضو مسح كرد، با اعتراض يكي از اعراب بدوي روبه رو شد. وي براي گريز گفت كه بر مذهب مالك بن انس هستم كه به مسح قائل است. عرب بدوي با «نعم، مرحبا» بحث را تمام كرد. فرهاد ميرزا در اين باره نوشته است: «از بركت مالك، هالك نشديم!»41

ايراني ها هنگام تقيه، نوعاً خود را بر مذهب شافعي معرفي مي كردند، گرچه در مواقع خاصي كه احكام شيعه طبق برخي از مذاهب، مانند مالكي ها بود، مانند دست رها كردن در نماز يا مسح پا، به مذهب مالكي تمسك مي كردند. ميرزا داود در سال 1322ق در كشتي به دو نفر از ملاهاي حنفي بخارا، خود را بر مذهب شافعي معرفي مي كند.42

بايد توجه داشت كه سني ها، به ويژه خدمتكاران (خواجه هاي حرم) از مذهب ايرانيان آگاه بوده و تقيه، چندان سودي براي آنان نداشت. براي نمونه در وقت نماز جمعه، ايراني ها را از حرم مدينه بيرون مي كردند.

ميرزا داود در اين باره مي نويسد:

روز جمعه را هم رفتم تماشاي نماز جمعه كردم، در مدينه. گويا حقير را سني گمان مي كردند كه در وقت صلواتشان ابداً متعرض حقير نمي شدند و احترام مي كردند ، ولي باقي مردم عجم را وقت نماز از مسجد بيرون مي كردند، حقير هم در نماز اقتدا مي كردم.43

ولي گاهي راهكار تقيه كارساز نبود و كار اختلاف بالا مي گرفت، از جمله مي توان به بحث هميشگي، پر هياهو و ظاهراً حل نشدني رؤيت هلال ماه اشاره كرد.

همان گونه كه مي دانيم، اعمال حج تمتع از روز نهم ذي حجه آغاز مي شود، به طوري كه حاجي مي بايست از اذان ظهر روز نهم تا اذان مغرب شرعي در عرفات وقوف كرده و بماند و اگر نماند ديگر حج او صحيح نيست، مشكل از اينجا آغاز شد كه شيعيان نظر قاضي سني مكه را براي حكم به اول ماه نمي پذيرفتند، بلكه لازم مي دانستند تا براي خود آنان اثبات شود.

طبعاً اگـر در اثبات شب اول ماه، اختلاف نظري پيش نمي آمد، مسئله حل شده بود و همه حجاج، اعم از شيعه و سني، روز عرفه، يعني روز نهم ذي حجه را در عرفات به سر مي بردند، اما مشكل زماني به وجود مي آمد كه اختلاف در رؤيت هلال به وجود آيد.

محمد ولي ميرزا ( 1260ق) در سفرنامه اش داستان اختلاف در رؤيت هلال را در آن سال، چنين آورده است:

به جهت اينكه پيش پاشاي شام به شهادت دو عرب بدوي ثابت شد كه ماه از چهارشنبه است و حكم كرد كه پنج شنبه نهم است، به خلاف قاضي و شريف كه عرفه را جمعه مي دانند، ما هم از ترس آمديم به منا و شب را در آنجا نماز كرديم.44

اما دامنة اختلاف بالا مي گيرد و شيعيان كه مي ديدند تمامي سختي هايي كه براي اين سفر كشيده اند در حال ضايع شدن است و اعمال حجشان دچار مشكلات جدي مي شود و براي صحت اعمال شرعي الزاماً مي بايست بر مبناي خود عمل كنند، مجبور بودند تا از سر ناچاري و اجبار، پولي به شريف مكه بدهند. دراين باره يكي از سفرنامه نويسان مي گويد: «بعد از سعي و دوندگي بسيار، پانصد غازي به شريف وعده كرديم كه مرخص كرد كه شب جمعه و روز جمعه را در عرفات بمانيم. جمعيت گذاشته مانديم. پانصد غازي به هزار زحمت مردم دادند.»45

در سال 1263ق كه حجاج ايراني از ماه شعبان از بغداد حركت كرده و آخر رمضان را در حلب بودند، از همانجا اختلاف در رؤيت ماه آغاز شد. اعتمادالسلطنه مي نويسد كه روز بيست و هشتم رمضان بود كه گفتند براي مفتي شام اول ماه ثابت شده و فردا عيد است، در حالي كه حتي روز شنبه هم ماه رؤيت نشد.46

اهل سنت همواه اعتقاد داشته و دارند كه اگر روز عرفه كه نهم ذي حجه است، به روز جمعه بيفتد، حج آن سال، «حج اكبر» است و ثواب و ارزشي بيش از حج هاي سال هاي ديگر دارد و به همين دليل، زماني كه عرفه به اختلاف رؤيت ماه، به پنجشنبه يا جمعه مي خورد، بيم آن مي رفت كه قاضي مكه روز جمعه را انتخاب كند كه حج آن سال حج اكبر باشد.

فراهاني معتقد است كه سني ها به رغم اينكه مي دانند ماه رؤيت نشده به علت يك سري منافع دنيوي به كذب، ادعاي رؤيت دارند.

سني ها اصرار دارند كه عرفات به جمعه بيفتد. يكي به واسطه آن است كه دريافت حج اكبر كنند و يكي به جهت آنكه اگر عرفات به جمعه بيفتد، قضات، هم از دولت علاوه وظيفه دارند و هم از بابت حج اكبر نذرها و نيازها بيشتر مي شود.47

در هر صورت و با هر نيتي، سني ها عصر جمعه براي وقوف راهي عرفات مي شوند، اما «شيعه ها كه قريب شش هزار مي شدند و بيشتر رعيت دولت ايران بودند، چون هيچ كس ماه را نديده بود، روز شنبه را عرفه كردند.»48

نيروهاي نظامي عثماني نيز براي محافظت از شيعيان ماندند، اما قريب چهارصد ريال فرانسوي كه معادل 230 تومان ايراني بود، پول گرفتند.

اوقات فراغت

گردش در بازار همواره براي ايرانيان جالب توجه بوده و هست. در واقع، زائران بر اساس حكم استحباب خريدن هديه از حرمين شريفين، به طور معمول اجناسي را خريداري مي كردند. يكي از معروف ترين اين بازارها در آن روزگار، منا بود كه ايام توقف حجاج در آنجا از روز دهم تا دوازدهم يا سيزدهم ذي حجه، مملوّ از جمعيت فروشنده و خريدار بود.

در واقع، اين ايام، افزون بر آنكه اعمال مذهبي در آن انجام مي گرفت، هم ايام سرور و شادي و آتش بازي بود و هم ايام خريد و رفتن به بازار.

يكي از ديدني ترين بازارها براي ايرانيان، بازار برده فروشان بود كه به سبب عرضه غلامان و كنيزكان و خواجگان سخت براي ايراني ها ديدني بود.

نجم الملك در سال 1306ق بازار برده فروشان را ديده و شرح مفصلي از آن نوشته است. وي مي گويد:

مشتري از اهل هر مملكت كه در آنجا وارد شود، با كمال مهرباني با او گفت وگو مي كنند، مگر آنكه مشتري از اهل ايران باشد، ابداً به او اعتنايي ندارند، و بلكه اگر اندك توقفي نمود، دور نيست صدمه اي به او بزنند و معامله با او را حرام مي دانند.49

اصولاً بازار برده فروشان براي ايراني ها بازاري جذاب و ديدني و به قول ميرزا داود كه در سال 1322ق از آن ديدن كرده، از جمله چيزهاي عجيب و تماشايي شهر مكه بود. به گزارش وي، نوع اين بردگان توسط اعراب دزديده شده و به قسمتي از بازار كه سرپوشيده بود، آورده مي شدند.

تاجر اين كار هم مثل عمر سعد، بالاي كرسي نشسته، به محض اينكه صدا بلند مي كند، همه بر خود مي لرزند كنيزكان كه نگران برخورد خشن اعراب ناراضي اند، اصرار دارند كه كسي آنها را خريده و ببرد. كنيزها را لباس هاي عربي خوب پوشانيده اند، بعضي را كه مي ديدم و به عربي مي گفتم ميل داري كه تو را خريده و ببرم، التماس مي كرد كه ببريد.50

بخش هاي ديگر بازار هم براي ايراني ها دلپذير بود، چرا كه آنان به عنوان يك شيعه، معتقد بودند كه خريدن سوغاتي مستحب است. امين الدوله سفارش مي كند كه از بازار مكه براي او: « عطر و تسبيح و يُسر و مرجان و برد يماني و عقيق يمني... و مجلداتي از كتاب الله مجيد كه در استانبول و اسكندريه به طبع رسيده» خريداري كنند.51

البته هميشه تفريحات از نوع سالم نبوده و بعضا تفريحات از نوع ديگر نيز در سفرنامه ها گزارش شده است:

آقا ميرزا شمس الدين را صدا مي زديم. بالاي بام مجلس گرم مي شد و اغلب آقاميرزا شمس الدين با زن هاي عرب كه صاحب خانه بودند و در كمال زشتي و كراهت منظرند، ولي ابداً رو نمي گيرند و از اجنبي پروايي ندارند، مشغول مزاح و شوخي مي شد و صداهاي غريب و عجيب در مي آورد و آنها در مي آوردند و ما مي خنديديم. اغلب اين زن ها، شوهرهايشان سال به سال در سفرهاي دزدي و يغما رفته و آنها هم در مكه به حضرات حمله دار و عكام آشنا مي شوند.52

و زائري ديگر در اين خصوص آورده است:

ظاهراً گداتر و رذل تر و بي حياتر از اعراب در دنيا نباشد. روزي كه آنجا وارد شديم، پنج زن آمدند به گدايي؛ دوتاش پير و سه تاش جاهل ـ يعني جوان ـ بود. بناي گدايي را گذاشتند. پولي در مكه هست، به آن پاره مي گويند، شانزده دانه اش سه پول اين جاست. اين بنده به اين جاهلش گفتم: اگر رقص مي كني، اين پاره را [ به تو مي دهم ] يكي را گرفت، به خدا اين قدر رقص كردند تا يك ساعت تمامشان به رقص آمدند. گفتم اينها باشند، آن بهترشان را به اشاره حالي كردم تو برقص، دندان هايش را روي هم گذاشت، زور مي كرد يك صداي قرچي از اين دندان هايش بيرون مي آمد، به طريق نعيف و رقص مي كردند ميان پانصد نفر حاج.53

بازگشت

مسيرهاي بازگشت نيز جالب توجه و بعضاً نكته هاي جالبي داشته است. جالب ترين حكايات ديده شده در اين سفرنامه ها شرحي است كه جزايري بيان نموده كه روايتي است از ديدار وي از مركز بهائيان در شهر عكا؛ جايي كه به قول نويسنده:

مدت ها ميرزا حسينعلي رئيس بهائيه با جماعتي بهائي به حكم دولتين ايران و عثماني در آنجا محبوس بوده و همان جا وفات كرده و فعلاً مزار و مقبره دارد كه زيارتگاه بهائيه مي باشد.

او ميهمان ايشان گرديده و از قبور بزرگانشان (علي محمد باب و حسينعلي بهاء) ديداركرده و شام را با پيشواي بهائيان آقا ميرزا محسن، معروف به افنان داماد و جانشين عباس افندي (عبدالبهاء) صرف مي نمايد. 54

جزايري در ادامه و در توصيف مدت اقامتش در قاهره مي نويسد:

مغرب بيرون آمديم، اول به مسجد و مقام رأس الحسين(ع) رفته زيارت و نمازي به جا آورده، به همراه ميرزا حسن به يكي از نمايشگاه هاي اخلاقي رفتيم و بليط گرفته، وارد شديم، جاي وسيعي بود و جمعيت زيادي بود. چند پرده نمايش اخلاقي داد و چند پرده تقليد درآورده و بالأخره دو سه پرده آخر، زن هاي مصريه مي رقصيدند و تصنيف هاي عربي به مصري مي خواندند انواع و اقسام سازندگي و نوازندگي بود. ولي چون به لسان و اصطلاحات آنها عادت نبوديم، چندان كيفي براي ما نداشت، فقط از رقص زن ها و سازها استفاده مي كرديم، بيرون آمديم.55

ميرزا داود وزير وظايف نيز در شرح مسير بازگشت آورده است:

همراه برخي ديگر از همفسري ها شب را نيز به تماشاخانه رفته كه در يكي از آنها سي ـ چهل دختر فرنگي، و به همين عدد مرد از لژها پايين آمدند و دست هم را گرفته، به اشكال مختلف رقص كردند، چندان عيبي نداشت.56

پايين بودن سطح فرهنگ و عامي بودن بيشتر حجاج، خود موجب به وجود آمدن حكايات مفرح در همة ادوار بوده و هست و در زمان مورد بحث ما نيز از اين گونه حكايات فراوان در سفرنامه ها نقل شده است. نايب الصدر از قول يكي از حمله دارها نقل مي كند:

ده سال قبل، يك حاجي كاشاني در همين مسجد الحرام از من پرسيد كه اينجا قبر خداست؟ وقتي به او گفتم: خدا جسم ندارد تا ممات و حيات به اين معنا داشته باشد، گفت: پس اينجا قبر كيست؟ به او گفتم: كسي در اين خانه، دفن نيست. آن حاجي كاشاني گفت: شش ماه راه آمده ايم ، از كتل بالا پايين كرده ايم، سرما گرما خورده ايم، عبثي دور اين خانه مي گرديم؟57

همچنين در جايي ديگر به نقل لطيفه اي از يكي از زائران روستايي مي پردازد كه وقتي پس از بازگشت از حج از وي در باره مكه و كعبه پرسيدند، در خصوص گرماي شهر مكه گفت: « اما چه بُگم، قبر خدا جهنّم درّه واقع شده!»58

جزايري در وقت رمي جمرات نيز از رفتار يك زائر عامي خراساني ياد كرده كه از كثرت عوامي مي خواسته در موقع رمي جمره، عين عبارت مناسك را خوانده باشد و بيچاره به غلط خوانده و نفهميده در موقع پرتاب سنگ مي گفت: «سنگ تمتع مَزَنَمُ بر قرض حجة الاسلام قربةً الي الله».59

همچنين وي در مسير بازگشت از حج و در جايي از بيت المقدس با كشيشي برخورد مي كند كه از بي دينيِ رواج گرفته در عالَم اظهار ناراحتي مي كند، پاسخ جزايري به او جالب است:

روي قنطره (پل)... كشيش مسافري ديدم كه سر صحبتش گرم شد و اظهار تأسف مي كرد كه مردم نصاري هم از مذهب خارج شده و به طبيعيات مايل شده اند و ديگر به به ما اعتنا نمي كنند و علامت آخرالزمان اين است، معلوم شد كه هر كسي از رؤساي اديان، كسادي بازار خود را علامت آخرالزمان مي داند. به هرحال، من هم كه روحاني مسلمان بودم با او هم ناله شده و از علامت آخرالزمان ناليدم.60

مرگ و مير

مرگ و مير حجاج نيز با توجه به كهولت سن و سختي راه و عدم بهداشت اتفاق عادي و شايعي بود، به گونه اي كه اگر در سالي، تعداد كمي از حجاج تلف مي شدند، اتفاقي خجسته تلقي و اسباب خوشحالي مردم مي شد.

در مواقعي جدا از علل ياد شده، سوء رفتار حمله داران و ساير عوامل موجب قتل و مرگ و مير حجاج مي شد. حافظ محمد هندي در اين باره مي نويسد:

حمله دارهاي ملعون بي ايمان بر حاج بيچاره ظلم و تعدي از حد زياده مي كنند. به زور چوب و چماق پول عبث مي گيرند يك شخص را همچو زدند كه بيچاره فوت كرد، همان جا دفن كردند و غرض، عجب مصيبت است؛ كسي به كسي نمي پرسد.61

ميرزا داود وزير وظايف نيز در همين خصوص مي گويد:

در اين راه، چند چيز خيلي ارزان است، اول پول، بعد شتر كه خيلي زود مي رود و فوري عسكر و پياده ها كارد را كشيده او را تشريح مي كنند، و همين كه شتر خوابيد ديگر خواهي نخواهي نحرش مي كنند. ليره هم به قدر يك تومان كار نمي كند. ديگري جانِ آدم است كه اگر بيچاره اي، چه از حاج و چه از جمّال و غيره، تبي كرد يا چند دست اسهال كرد، همين قدر كه في الجمله سستي كرد و نتوانست خود را روي شتر نگاه دارد، يا پياده نرود، او را بر شتر مي بندند، خود حركت شتر و عدم توجه و آفتاب، بيچاره را از حال مي برد، عكام باشي مي رسد و مي گويد خلاص خلاص؛ يعني مرد، معلوم نيست كه مرده يا زنده است، نيزه ها را مي كشند و حفيره اي به عمق دو وجب، در وسط راه كنده او را با همان لباس، بدون غسل و كفن، مشتي خاك بر رويش مي ريزند. واقعاً سلامت و زنده برگشتن حاجي خيلي مشكل است، خداوند بايد محافظت كند.62

نيابت

موضوع نيابت و به جاي آوردن حج نيابتي امروزه نيز مطرح وبحث تازه و خاصي نيست، ولي اين موضوع جالب توجه است كه در آن دوران، عده اي به مقوله نيابت حج، به عنوان شغل و كسب و كار نگاه مي كردند و عموم به اين افراد اصطلاحاً «حجه فروش» يا «حجه خر» مي گفتند. حتي برخي به داشتن لقب «حجه فروش» شهرت داشتند و احتمالاً كسب و كار پر منفعتي نيز بوده است، به روايت فرهاد ميرزا در سال 1292ق براي يك حج نيابتي 110 تومان گرفته مي شد.63 كه در آن زمان، مبلغ قابل توجهي بود.

نتيجه گيري

ايرانيان از زمان گرويدن به دين مبين اسلام به عنوان مسلماناني مؤمن و معتقد، همواره و در هر شرايطي متشرع و دين دار بوده و براي اجراي احكام و شعاير اسلام تلاش وافر داشتند. آنها براي برگزاري حج ابراهيمي كه از مهم ترين شعاير دين مبين اسلام است، اهتمام مي ورزيدند. در اين نوشتار به صورت بسيار مختصر به چگونگي انجام وعوامل تأثيرگذار بر اين مهم پرداخته و گفته شد كه ايرانيان در آن دورة تاريخي تحت چه شرايط سخت و محدوديت هاي طاقت فرساي ناشي از تعصبات فرقه اي (مابين مذاهب شيعه و سني) و همچنين روابط سياسي حكومت هاي ايران و عثماني به اين عبادت مي پرداختند. براي اين شناخت به سفرنامه هاي حج تكيه كرده و از آنها بهره برديم. سفرنامه هاي حج، گنجينه هايي هستند از اطلاعات مربوط به حج، كه علاقمند و پژوهشگر با بررسي آنها تصوير بسيار روشني درباره راه ها و مسيرهاي حج، چگونگي حج گزاري زائران ايراني و غير ايراني، دشواري هاي راه ايرانيان و همين طور نوع زندگي حجاج ومردم مناطق مختلف كه در مسير حركت بوده اند و همچنين ساكنان مقصد (مكه مكرمه و مدينه منوره) در آن روزگار، پيدا مي كند.

 

 


پي‌نوشت‌ها:

1. حسين ميرجعفري و عباس عاشوري نژاد، تاريخ نگاري و تحولات آن در ايران و جهان، ص 107.

2. محمدعلي زم، جان جهاني، ص 147.

3. مصاحبه با آقاي رسول جعفريان درباره انتشار كتاب پنجاه سفرنامه حج قاجاري، 5/6/1390،www.historylib.com

4. حسين ميرجعفري و عباس عاشوري نژاد، همان، ص108.

5. همان، ص 120.

6. مصاحبه با آقاي رسول جعفريان درباره انتشار کتاب پنجاه سفرنامه حج قاجاري، همان.

7. حافظ محمد هندي، «تذکرة الطريق» در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 1، ص 260.

8. محمدولي ميرزاي قاجار، «سفرنامه حج» در: رسول جعفريان، ام القري، ص 275.

9. فخرالدين جزايري، «سفرنامه مکه، شام، مصر، عراق» در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 8، ص 193.

10. رسول جعفريان، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار»، ميقات حج، ش32، ص 65.

11. همان ، ص 66.

12. کَمَرَانَ (قَمَرَانَ) ، مجموعه اي از جزاير است که در نزديکي بندر لحيه در ساحل يمن قراردارد.( احمد السباعي، تاريخ مکه ازآغاز تا پايان شرفاي مکه، ص 382). همچنين نقل شده اين منطقه جزيره اي در يمن مي‌باشد و فقيه معروف، محمد بن عبدويه شاگرد شيخ ابواسحاق شيرازي در آنجا مي‌زيست ، قبر او نيز در همانجا است و اهالي از خاک او طلب باران مي‌کنند. (ياقوت حموي، معجم البلدان، ترجمه علي نقي منزوي، ج 2، ص 54).

13. فخرالدين جزايري، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 8، ص 196.

14. رسول جعفريان، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار»، ميقات حج، ش 32، ص 73.

15. حج علي خان اعتماد السلطنه، سفرنامه حج، به کوشش سيدعلي قاضي عسگر، ص 93.

16. مهدي قلي خان هدايت، سفرنامه مخبرالسلطنه، به کوشش سيدمحمد دبيرسياقي، ص 273.

17. نجم الملک، «سفرنامه اي شيرين وپرماجرا»، ميقات حج، ش19، ص 185.

18. ميرزا داود وزير وظائف، سفرنامه ميرزا داود وظائف، به کوشش سيد علي قاضي عسگر، ص 69.

19. ميرزا جلاير، «سفرنامه منظوم مکه» در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 1، ص 557.

20. ميرزا علي خان امين الدوله، سفرنامه امين الدوله، به کوشش اسداله کاظميه، ص 205.

21. ميرزا داود وزير وظائف، همان، ص 105.

22. ميرزا محمد حسين فراهاني، سفرنامه فراهاني، به کوشش مسعود گلزاري، ص 168.

23. ملا ابراهيم کازروني، سفرنامه کازروني، به کوشش رسول جعفريان، ص 355.

24. فرهاد ميرزا معتمدالدوله، سفرنامه فرهاد ميرزا، به کوشش اسماعيل نواب صفا، ص 207.

25. ميرزا علي خان امين الدوله، همان، ص 269.

26. رسول جعفريان، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار »، همان، ص 46.

27. ميرزا علي خان امين الدوله، همان، ص 98.

28. حاج علي خان اعتماد السلطنه، همان، ص 89.

29. حسام السلطنه، سفرنامه حسام السلطنه، به کوشش رسول جعفريان، ص 117.

30. ميرزا محمدحسين فراهاني، همان، ص 217.

31. ميرزاعلي اصفهاني، «سفرنامه حج» در: رسول جعفريان، ام القري، ص 226.

32. همان، ص 224.

33. حافظ محمد هندي، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 1، ص 261.

34. أسرا دوغان، تاريخ حج گذاري ايرانيان، ص 276.

35. نجم الملک، «سفرنامه اي شيرين وپرماجرا»، همان، ص 182.

36. حسام السلطنه، همان، ص 152.

37. حاج علي خان اعتماد السلطنه، همان، ص 121.

38. حافظ محمد هندي، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 1، ص 262.

39. رسول جعفريان، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار»، ميقات حج، ش37، ص 100.

40. همان.

41. فرهاد ميرزا معتمدالدوله، همان، ص 203.

42. ميرزا داود وزير، همان، ص 88.

43. همان، ص 158.

44. محمدولي ميرزاي قاجار، «سفرنامه حج» در: رسول جعفريان، ام القري، ص 254.

45. همان.

46. حاج علي خان اعتمادالسلطنه، همان، ص 85.

47. ميرزا محمد حسين فراهاني، همان، ص 207.

48. همان.

49. نجم الملک، همان، مقيات حج، ش19، ص 176.

50. ميرزا داود وزير، همان، ص 141.

51. ميرزا علي خان امين الدوله، همان، ص 206.

52. زسول جعفريان، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار» ميقات حج، ش38 ، ص 87.

53. همان.

54. فخرالدين جزايري، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 8، ص 162.

55. همان ، ص 165.

56. ميرزا داود وزير، همان، ص 78.

57. نايب الصدر شيرازي، تحفة الحرمين، ص 162.

58. همان، ص 246.

59. فخرالدين جزايري، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 8، ص 164.

60. همان ، ص 165.

61. حافظ محمد هندي، همان، در: رسول جعفريان، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، ج 1، ص 260.

62. ميرزا داود وزير، همان، ص 173.

63. فرهاد ميرزا معتمدالدوله، همان، ص 160.


منابع

امين الدوله، ميرزا علي خان، سفرنامه امين الدوله، به كوشش اسلام كاظمينه، تهران، توس، 1354ش.

اعتمادالسلطنه، حاج علي خان، سفرنامه اعتماد السلطنه، به كوشش سيدعلي قاضي عسگر، تهران، مشعر، 1379ش.

السباعي، احمد، تاريخ مكه ازآغاز تا پايان شرفاي مكه، تهران، مشعر، 1385ش.

اصفهاني، ميرزاعلي، «سفرنامه ميرزاعلي اصفهاني» در: به سوي ام القري، به كوشش رسول جعفريان، تهران، مشعر، 1374ش.

جعفريان، رسول، پنجاه سفرنامه حج قاجاري، تهران، علم، 1389ش.

ـــــ ، «حج گذاري ايرانيان در دوره قاجار»، ميقات حج، ش32، تابستان 1379، ص53-84.

ـــــ ، ش33، پائيز 1379، ص30-59.

ـــــ ، ش 37، پائيز 1380، ص 84-90.

ـــــ ، ش 38، زمستان 1380، ص 66-94.

حسام السلطنه، سلطان مراد، سفرنامه حسام السلطنه، به كوشش رسول جعفريان، تهران، مشعر، 1374ش.

حموي، ياقوت، معجم البلدان، ترجمه علي نقي منزوي، تهران، سازمان ميراث فرهنگي، 1383ش.

زم، محمد علي، جان جهاني، چ دوم، تهران، كتاب جمهور، بي تا.

دوغان، أسرا، تاريخ حج گذاري ايرانيان، چ دوم، تهران، مشعر، 1390ش.

شيرازي، نايب الصدر، تحفة الحرمين، تهران، بابك، 1362ش.

فراهاني، ميرزامحمدحسين، سفرنامه فراهاني، به كوشش مسعود گلزاري، تهران، فردوس، 1362ش.

نجم الملك، «سفرنامه اي شيرين وپرماجرا »، ميقات حج، ش 19، 1376ش، ص165-185.

معتمدالدوله، فرهاد ميرزا، سفرنامه فرهاد ميرزا، به كوشش اسماعيل نواب صفا، تهران، زوار، 1366ش.

ميرجعفري، حسين و عباس عاشوري نژاد، تاريخ نگاري و تحولات آن در ايران و جهان، چ دوم، تهران، پيام نور، 1390ش.

ميرزا، محمدولي، «سفرنامه محمدولي ميرزا» در: به سوي ام القري، به كوشش رسول جعفريان، تهران، مشعر، 1374ش.

وزير وظائف، ميرزا داود، سفرنامه ميرزا داود وزير وظائف، به كوشش سيدعلي قاضي عسگر، تهران، مشعر، 1379ش.

هدايت، محمدقلي خان، سفرنامه مخبرالسلطنه، به كوشش سيد محمد دبيرساقي، تهران، تيراژه، 1368ش.

مصاحبه با آقاي رسول جعفريان درباره انتشار كتاب پنجاه سفرنامه حج قاجاري، 5/6/1390،

www.historylib.com