بررسي ادعاي تشيع ابن‌قتيبه دينوري

سال نهم، شماره اول، بهار و تابستان 1391، 123 _ 143
Tārikh dar Āyene-ye Pazhuhesh, Vol.9, No.1, Spring & Summer 2012

عزت الله مولائي نيا* / نياز علي اسدي**

چكيده

يكي از برجسته ترين و مشهورترين دانشمندان قرن سوم هجري ابن قتيبه دينوري است كه نويسنده ده‏ها كتاب در موضوعات گوناگون علوم اسلامي، از جمله ادبيات، حديث و تاريخ نگاري است. تعدد و تنوع اين آثار، نشانه وسعت اطلاعات و دانش اوست و به سبب شخصيت علمي و قدمت آثارش از مهم‏ترين منابع تاريخ اسلام به شمار مي‏رود.
يكي از مؤلفان اهل سنت در پاكستان كتابي با عنوان ميزان الكتب نوشته و در اين كتاب سعي كرده است كه ابن قتيبه و بسياري از دانشمندان اهل سنت را شيعه معرفي كند. در اين مقاله، اين ادعا در مورد ابن قتيبه بررسي شده و به صورت مستند، شواهد و ادله نويسنده كتاب نقد شده است.

كليدواژه ها: ابن قتيبه، مذهب ابن قتيبه، الامامة والسياسة، ميزان الكتب.


* استاديار دانشگاه قم.
** سطح چهار فقه و معارف از جامعة المصطفي(ص) العالميه.                                                      Nashrieh@qabas.net
دريافت: 20/ 11/ 1390 – پذيرش: 17/ 5/ 1391.


 

مقدمه

كتاب ميزان الكتب توسط يكي از دانشمندان اهل سنت به زبان «اردو» در كشور پاكستان منتشر شده است،1 صاحب اين كتاب، نويسندگان بسياري از كتاب هاي شناخته شده اهل سنت را شيعه دانسته، زيرا در آثار آنها بسياري ازحقايق تاريخي و معارف شيعه كه برخلاف عقيده اوست، آمده، از اين رو براي سرپوش گذاشتن بر مطالب ياد شده، چاره اي جز اين نداشته است كه ريشه را بزند و همه نويسندگان را شيعه معرفي كند و بر اين اساس ادعا كرده كه اين مطالب، ساخته و پرداختة عالمان شيعه است! اين كتاب در سال 1993م توسط ناشر مكتبة نوريه حسنيه بلال گنج لاهور چاپ شده و نويسنده آن، شيخ الحديث محمد علي بريلوي است كه مديريت مدرسة رسولية شيرازيه واقع در لاهور پاكستان را هم به عهده دارد. اين كتاب 752 صفحه دارد و مشتمل بر دو باب است: باب اول، در باره منابعي است كه بيشتر نويسندگان آنها از دانشمندان اهل سنت اند، و او سعي كرده كه آنها را شيعه قلمداد كند تا مطالب موجود در كتاب هاي آنها را ديدگاه شيعيان جلوه دهد و در نتيجه، شيعيان نتوانند از اين كتاب ها به عنوان منابع اهل سنت، اقامه دليل كنند. در اين مقاله، سعي شده كه از مجموع 38 نويسنده اي كه در ميزان الكتب نسبت تشيع به آنها داده شده، نويسنده كتاب ألامامة و السياسة بر اساس دلايل مورد قبول دانشمندان فريقين، مورد نقد و بررسي قرار گيرد.

يكم: زندگاني و آثار ابن قتيبه دينوري

ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتيبه دينوري مروزي از اديبان و مورخان بزرگ قرن سوم هجري است. گاهي به او كوفي نيز گفته مي شود كه بيانگر محل تولد وي است. مروزي هم اصالت قومي پدرش را نشان مي دهد. وي كه هم دين شناس و هم اديب بود، در كوفه به سال 213ق/828م متولد شد.2 از دوران كودكي و جواني اش اطلاعات قابل توجهي در دست نيست. وي درسال 276ق در همان جا در گذشت.3

ابن قتيبه كتاب هاي بسياري نگاشته كه تعدادي از آنها تاكنون چاپ شده است ابن نديم، فهرست نويس مشهور، 34 كتاب به او نسبت داده4 و اسماعيل پاشا نيز حدود 38 اثر از او نام مي برد كه غالباً تكرار نوشته هاي ابن نديم است.5 نوشته هاي ابن قتيبه در موضوعات مختلفي، چون قرآن، ادب، تاريخ و مذهب است كه به تناسب بحث به چند اثر او اشاره مي شود