جامعة اسلامي ـ ايراني از منظر مستشرقان انگليسي عصر قاجار با تأكيد بر سفرنامه ها

سال دوازدهم، شماره اول، پياپي 38، بهار و تابستان 1394

امامعلي شعباني / استاديار گروه تاريخ دانشگاه اراك                                                 shabani.2009@gmail.com

نورالله كريميان كريمي / مربي گروه معارف دانشگاه اراك                                       n.karimian93@gmail.com

ماندانا قنواتي / دانشجوي كارشناسي ارشد تاريخ ايران اسلامي دانشگاه اراك

دريافت: 1394/03/05ـ پذيرش: 18/1394/07

چكيده

سفرنامه هاي خارجي غالباً توسط مأموران سياسي و مبلغان مذهبي مسيحي تدوين گرديده كه البته منافع، انديشه ها و مقاصد سياسي ـ مذهبي خاص خود و دولت هاي متبوعشان را در تصويربرداري از شرايط اجتماعي جامعة اسلامي و در رأس آن جامعة ايراني در سده هاي اخير دخالت داده اند. مستشرقان انگليسي از اين جمله اند كه جانب دارانه، همراه با تعصب، و توجيه استيلاي خود بر جهان اسلام، به نگارش سفرنامه هايي در اين خصوص مبادرت ورزيده اند.      
اين پژوهش درصدد پاسخ به اين سؤال اساسي است كه مستشرقان انگليسي چه تصويري از جامعة اسلامي و در رأس آن، ايران عصر قاجار در سفرنامه هايشان ارائه كرده اند؟ يافته هاي پژوهش ضمن اثبات فرضية مطرح شده، بيانگر اين واقعيت است كه نداشتن شناخت واقعي از مذهب و اجتماع اسلامي ـ ايراني از يك سو، و نيز بينش استعماري ـ استثماري انگليسي ها از ديگر سو، موجب گرديده آنان گزارشي همراه با تحقير نسبت به فرهنگ و اجتماع ميهنمان در اين دوره و در ابعاد گوناگون در منابع سفرنامه هايشان انعكاس دهند كه البته با واقعيات تاريخي مغاير است. جوامع اسلامي به شكلي توهين آميز، منحط، كهنه، خرافاتي، جاهل، اهل افراط و تفريط، دو فضايي، دروغگو، متملق و در يك عبارت، فلاكت زده و عقب مانده در اخلاقيات، آداب و رسوم، و اعتقادات مذهبي معرفي گرديده اند. در اين ميان، نگاه بخشي ـ سطحي و در عين حال، تعميم يك رذيلت اخلاقي به كل جامعة ايراني نيز از نكاتي است كه نگاه بي طرفانه و منصفانة آنان را با ترديد جدي مواجه مي سازد. مستشرقان انگليس برخلاف ديگر اروپاييان، كه به زيبايي ها و جذابيت هاي دنياي اسلام نيز توجه نشان داده اند، غالباً نگاه يك سويه را در اين زمينه تبليغ كرده و از ذكر وجوه مثبت زندگي و فرهنگ مردم آن استنكاف ورزيده اند.

كليدواژه ها: سفرنامه، جامعة اسلامي ـ ايراني، عصر قاجار، رويكرد تحقيرآميز، مستشرقان انگليسي.