نقد ديدگاه شرق‌شناسان قرن نوزدهم به كاركرد اجتماعي روحانيان عصر قاجار

سال سيزدهم، شماره اول، پياپي 40، بهار و تابستان 1395

شكرالله خاكرند / استاديار گروه تاريخ دانشگاه شيراز khakrand66@yahoo.com

مهدي دهقان حسام پور / دانشجوي دكتري تاريخ ايران اسلامي دانشگاه شيراز md6998@gmail.com

دريافت: 15/02/1395ـ پذيرش: 10/06/1395

چكيده

از رويكرد نوشته ها و مطالعات غربيان دربارة وجوه گوناگون حيات فكري، فرهنگي، اجتماعي و سياسي سرزمين هاي ديگر در قرن نوزدهم به عنوان «سنت شرق شناسانه» ياد مي شود. شرق شناسان كه گروه هاي متفاوتي، اعم از مأمور سياسي تا مسافر و محقق را شامل مي شوند اجزاي گوناگون جوامع شرقي را از نگاه و چارچوب سنت فكري خويش مطالعه و توصيف كرده اند.      
يكي از گرو ه هاي جامعة ايران كه در قرن نوزدهم از سوي شرق شناسان مطالعه شده، روحانيان شيعي ايراني بودند. به سبب تضاد انديشه اي اين دو گروه، يعني روحانيان حافظ سنت در جامعة ايران و شرق شناسان دلبسته و مبلغ تجدد و مدرنيته، نوعي رويارويي بين آنان رخ داد.     
نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه شرق شناسان روحانيان را به عنوان يك رقيب و دشمن فكري و سد نفوذناپذير در مقابل تجدد مدنظر داشته و سعي كرده اند در چارچوب نظرية شرق شناسي، با يك نگاه تعميم گرايانه و كل گرايانه، صفات غيرواقع و كاركردهاي غيرواقعي را به اين گروه منتسب كنند، هرچند نبايد از دستاوردهاي مطالعاتي اين گروه در شناخت نسبي روحانيان دوره قاجار، مانند جايگاه، كاركردها، ضعف ها، و رابطة آنها با مردم غفلت كرد. هدف اين تحقيق آن است كه روحانيان را از دريچة نگاه شرق شناسان شناسايي و بررسي كند. روش تحقيق در اين پژوهش، «توصيفي- تحليلي» و روش جمع آوري اطلاعات «كتابخانه اي» است.

كليدواژه ها: شرق شناسي، روحانيت، قاجاريه، سنت، مدرنيته.