بازتاب تاريخ فرهنگي و اجتماعي مسلمانان در سفرنامة ابن‌جبير

سال سيزدهم، شماره اول، پياپي 40، بهار و تابستان 1395

مهدي يعقوبي / دانش‌پژوه دكتري تاريخ و انديشه معاصر مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره

                                     mahdiyaghoobi83@gmail.com

محمدجواد ياوري سرتختي / دانش‌پژوه دكتري تاريخ شيعة اثناعشري مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره

دريافت: 20/03/1395 ـ پذيرش: 22/06/1395    javadyavari@yahoo.com

چكيده

سفرنامه‌ها از جمله منابع مهم در بررسي وضعيت فرهنگي و اجتماعي دوره‌هاي تاريخي به‌شمار مي‌روند. سفرنامة ابن‌جبير در زمرة اين منابع مهم است. سفر ابن‌جبير، عالم سني‌مذهب اهل اندلس، در نيمه دوم قرن ششم هجري، به قصد انجام مناسك حج، از غربي‌ترين منطقة جهان اسلام در آن تاريخ، يعني اندلس، به مركز جهان اسلام، گام مهمي در جهت معرفي وضعيت فرهنگي و اجتماعي مسلمانان در قرن ششم قمري به حساب مي‌آيد. وي در مسير خود، ابتدا به سرزمين مصر رفت، سپس به حجاز رسيد. او پس از اعمال حج، از سرزمين عراق و شام ديدن كرد. بازديد وي از جزيرة سيسيل و شرح ماوقع آن از جملة قديمي‌ترين گزارش‌ها از آن منقطه است كه تحت حكومت مسيحيان اروپا اداره مي‌شد. مسئلة مهم اين است كه با توجه به سفرنامة ابن‌جبير، آيا مي‌توان وضيعت فرهنگي و اجتماعي مسلمانان آن دوره را به دست آورد؟ همچنين‌ وضعيت شيعيان و شرايط زندگي آنان، اوضاع مسلماناني كه در آن مناطق مسيحي‌نشين سكونت داشتند و ميزان تأثير ديدگاه مذهبي ابن‌جبير در نقل مطالب كتاب چگونه است؟ متن پيش‌رو با هدف پاسخ‌گويي به سؤالات مذكور سامان يافته است. وضعيت فرهنگي و اجتماعي مسلمانان به صورت عموم و شيعيان به طور خاص در سفرنامة ابن‌جبير منعكس شده است. همچنين دربارة شيعيان نيز گزارش‌هاي جالب توجه – هرچند گاهي همراه با تعصب - در كتاب آمده است.

كليد‌واژه‌ها: سفرنامه، حج، ابن‌جبير، مسلمانان، شيعه، تاريخ فرهنگي و اجتماعي.