علت حضور نيافتن جريان روشن‌فكري در نهضت تحريم تنباكو

قيمت مقاله الكترونيكي: 
1500تومان

سال پانزدهم، شماره اول، پياپي 44، بهار و تابستان 1397

ابوذر مظاهري‌مقدم / استاديار مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره    mashrooteh@qabas.net
دريافت: 30/10/96ـ پذيرش: 25/05/97
چکيده
نهضت تحريم تنباکو را مي‌توان اولين نهضت بيداري ايرانيان در تاريخ معاصر دانست. اين نهضت در عصري به وقوع پيوست که ايران اسلامي به وسيلة استبداد و استعمار دچار ضعف و نابساماني شديدي شده بود. در اين نهضت، با اينکه اقشار و گروه‌هاي گوناگون اجتماعي شرکت داشتند، جريان روشن‌فکري (گروه تحصيل‌کردة اروپايي) به‌رغم گفتمان اصلاحاتي که هميشه مدعي آن بوده است، نقش ناچيزي ايفا کرد. در اين اثر، سعي شده است علل اين حضور نيافتن بررسي شود. به نظر مي‌رسد کج‌فهمي و تحليل نادرست اين جريان از واقعيت‌هاي جاري ايران در اين دوره عامل اصلي اين حضور کم‌رنگ بود. درک و موضع نادرست اين جريان در برابر سه طرف اصلي درگير در اين نهضت (يعني: مردم و فرهنگ سياسي آنها؛ استبداد و دستگاه سلطنت قاجاري؛ استعمار و ميزان نفوذ آن) موجب شد اين جريان نتواند در نهضتي که به راستي آن را «مادر نهضت‌هاي معاصر ايران» مي‌توان دانست، نقش ايفا کند. آنها مي‌توانستند با تکيه بر بيداري مردم و استفاده از ظرفيت‌هاي فرهنگي ـ سياسي آنها، به جاي خرافي خواندن اعتقادات و تحقير فرهنگ سياسي ـ ديني مردم، و نيز با تکيه بر نگاه واقع‌بينانه نسبت به ماهيت استبدادي حکومت ايران و اصلاح‌گري واقعي به جاي داشتن يک نگاه ضداستبدادي متأثر از شرايط غرب و نيز با بي‌اعتمادي به استعمار و کشورهاي بيگانه، به جاي خوش‌بيني به خيرخواهي آنها و خوش‌حالي از حضور آنها در ايران در کنار ديگر اقشار مردم، نقش مهم و بسزايي در اين نهضت ايفا کنند.
کليدواژه‌ها: نهضت تحريم، جريان روشن‌فکري، استعمار، استبداد.