نگاهي انتقادي به آراي مستشرق سوئيسي بوركهارت دربارۀ مكۀ مكرمه و حج

سال پانزدهم، شماره دوم، پياپي 45، پاييز و زمستان 1397

علي شمس / استاديار گروه معارف اسلامي دانشگاه اراک     a-shams@araku.ac.ir
محمدسعيد نجاتي / دکتراي تاريخ اسلام پژوهشکدۀ حج و زيارت     ms.nejati@hzrc.ac.ir 
دريافت: 20/9/97ـ پذيرش: 19/12/97
چکيده
اين مقاله براي اثبات وجود داده‌‌هاي مهم و ارزشمند در کنار داده‌ها و تحليل‌هاي خطا در آثار مستشرقان دورة استعمار، با مطالعة موردي عملکرد جان لوئيس بورکهارت، مستشرق سوئيسي، در کتاب «سفر به عربستان» است. موضوع اصلي اين پژوهش بررسي ويژگي‌هاي اثر بورکهارت به عنوان يک مستشرق قرن نوزدهم است. پس از معرفي اجمالي بورکهارت، نقاط قوت وي در اين اثر در محورهاي جامعيت و گستردگي مطالب؛ توجه به تاريخ اجتماعي حرمين؛ تحقيق ميداني و بسنده نکردن به نقليات؛ پشتکار و تلاش خستگي‌ناپذير؛ و دقت در نقل و اندازه‌گيري اماکن جغرافيايي و سپس نقاط ضعف او در اين کتاب در دو دسته خطاهاي نقلي و خطاهاي تحليلي بررسي شده‌ است. خطاهاي مربوط به آيين حج؛ خطاهاي تاريخي مربوط به اماکن تاريخي مربوط به احکام حج و عمره، خطاهاي تحليلي مربوط به برده‌داري در اسلام، سنت احرام، نگاه قرآن به اهل کتاب، مهرية دختران مکه، معرفي مذاهب اسلامي و تعصب‌ورزي بر ضد اسلام، از جمله خطاهاي او در اين اثر است. وجود نکات مثبت در کنار خطاها در اثر او، اثبات‌کنندة نظرية «امکان بهره‌مندي علمي از آثار علمي مستشرقان» در کنار هوشياري و گوش به زنگي درخصوص خطاهاي علمي و جهت‌گيري مذهبي و سياسي آنان است.
كليدواژه‌ها: بورکهارت، مستشرقان، حجاز، مکه، حج.