معيارشناسي نظام كارگزاري خلفاي سه‌گانه

سال شانزدهم، شماره اول، پياپي 46، بهار و تابستان 1398

* نبي‌الله عزيزي / دکتراي تاريخ و تمدن اسلامي دانشگاه معارف اسلامي     rezaqom2014@yahoo.com
محمدرضا جباري / دانشيار گروه تاريخ مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني ره    jabbari38@yahoo.com
دريافت: 17/12/97ـ پذيرش: 5/5/98
چکيده
شناخت معيارهاي گزينش کارگزاران در هر نظام حاکميتي، سنجه‎اي مهم براي دستيابي‌ به گرايش‎ها، بينش‎ها و رويکردهاي صاحبان قدرت و ارزيابي عملکرد آنان است. در سنت نبوي سه شاخص اصلي توانايي، دانايي و امانت‎داري، از مهمترين معيار‎هاي انتخاب کارگزاران بيان شده است.
اين نوشتار با توصيف نظام کارگزاري خلفاي سه‎گانه و خاستگاه قبيله‎اي آنان و تحليل داده‎هاي تاريخي، به پنج معيار اساسي آنان در گزينش کارگزاران دست يافته است که عبارت‌اند از: قرشي‎گرايي، همکاري و هم‌پيماني سياسي، ترجيح کارآمدي بر تعهد ديني و اخلاقي، اموي‎گرايي، هاشمي نبودن. به نظر مي‌رسد، روح حاکم بر عملکرد خلفا دراين‌باره سنت‎ها و ارزش‎هاي قبيله‎اي بود؛ بنابراين قريش، به‎ويژه اشراف (امويان) و وفاداران سياسي آنان، مهم‌ترين مناصب را تصاحب کردند؛ ضمن آنکه بي‎توجهي خلفا به صلاحيت‎هاي اخلاقي، در عدم باور آنان به سيرۀ سياسي نبوي ريشه داشت. خلفا همچنين به دليل هراس از به‎خطر افتادن مقام خلافت‎، از واگذاري امور به بني‌هاشم و حاميان آنها خود‎داري مي‎کردند. برون‎داد اصلي معيارهاي يادشده، حذف اهل‎بيت پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم و حاميان آنان، بزرگان انصار و بسياري از مخالفان سياسي از دايرۀ گزينش و کارگزاري خلفا بود.
كليدواژه‌ها: نظام کارگزاري، خلفاي سه‌گانه، معيار کارگزاري خلفا، قبيله‎گرايي، کارگزاران خلفا.