Modern Medicine in the Cultural Milieu of the Qajar Era
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Farogh Touli
/ Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Medicine, Hormozgan University of Medical Sciences, Bandar Abbas. / faroghtoli@gmail.com
/ Associate Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Medicine, Hormozgan University of Medical Sciences, Bandar Abbas. / faroghtoli@gmail.com10.22034/tarikh.2025.5000144⏳
Abstract:
The dissemination of modern medicine during the Qajar period was accompanied by numerous challenges. Multiple factors during this era could either hinder or facilitate this expansion. One under-examined aspect is the role of religious scholars (ʿulamāʾ). This article investigates this subject, addressing the question of how religious scholars encountered modern medicine and what the consequences of this encounter were. The investigation reveals that religious scholars voiced certain objections to modern medicine, yet there were also contextual grounds for these objections. The results of this study, based on an examination of contemporary documents and reports, demonstrate that the scholars' opposition was not directed at the medical achievements of modern medicine in their entirety, but rather manifested primarily in aspects that conflicted with Islamic jurisprudence (fiqh) and Sharia. These objections, predominantly observed during the early spread of modern medicine in the Qajar period, had a significant impact on the perspective of the religiously devout and adherents of Sharia towards modern medicine and its accomplishments.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :طب جدید در فضای فرهنگی دوره قاجار
Abstract:
گسترش پزشکی نوین در دورة قاجار با چالشهای فراوانی همراه بود. عوامل متعددی در این دوران نقش داشتند که میتوانستند مانع یا تسهیلکنندة این گسترش باشند. یکی از جنبههایی که کمتر بدان توجه شده، نقش عالمان دین است. مقالة حاضر این موضوع را بررسی کرده و به این پرسش پاسخ داده است که عالمان دین چگونه با پزشکی نوین مواجه شدند و این مواجهه چه پیامدهایی داشت؟ بررسیها نشان میدهد که عالمان دین با پزشکی نوین مخالفتهایی داشتند، اما زمینههایی برای تبیین این مخالفتها نیز وجود داشت. نتایج این مقاله بر اساس بررسی اسناد و گزارشهای آن زمان نشان میدهد مخالفت علما با دستاوردهای پزشکی نوین بهطورکلی نبوده و بیشتر در جنبههایی از پزشکی نوین بروز یافته که با فقه و شریعت اسلامی تضاد داشته است. این مخالفتها که عمدتاً در اوایل گسترش پزشکی نوین در دورة قاجار مشاهده میشود، تأثیر قابلتوجهی در نگرش متدینان و اهل شریعت نسبت به طب نوین و دستاوردهای آن داشته است.
Keywords:
References:
- آجدانی، لطفالله، علما و انقلاب مشروطیت ایران، تهران، اختران، ۱۳۸۳.
- آدمیت، فریدون، امیرکبیر و ایران، چ هفتم، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۲.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسنخان، روزنامة خاطرات، تحقیق ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، 1389.
- امین لشکر، قهرمان، روزنامة خاطرات امین لشکر، تهران، اساطیر، ۱۳۷۸.
- اولیویه، گیوم آنتوان، سفرنامة اولیویه، ترجمة محمدطاهر میرزایی، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، 1371.
- اولیویه، گیوم آنتوان، سفرنامة اولیویه، ترجمة محمدطاهر میرزایی، تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران، اطلاعات، 1371.
- براون، ادوارد گرانوئل، یک سال در میان ایرانیان، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران، اختران، ۱۳۸۷.
- بوچانی، ابراهیم و عمادی، سیدحسین، «اعزام محصل در عصر قاجار و انتقاد به این روند در پرتو دو سند»، 1393، پیام بهارستان، دوره دوم، سال ششم، ش۲۳، ص190ـ203.
- بورل، آر. ام. «همهگیری وبا در ایران (۱۹۰۴م)؛ برخی از ابعاد جامعه قاجاری»، ترجمة فریده فرزی و زهرا نظرزاده، 1391، خردنامه، ش۱۱، ص۱-۲۲.
- پولاک، ادوارد، نامهها و گزارشهای پزشکی یاکوب ادوارد پولاک از ایران ۱۸۵۲-۱۸۶۲، گردآوری افسانه گشتر، ترجمة تورج آرامش، تهران، چوگان، ۱۳۹۲.
- پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامة پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمة کیکاوس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۸.
- تاجبخش، احمد، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران در عهد قاجار، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲.
- دالمانی، هانری رونه، سفرنامة از خراسان تا بختیاری، ترجمة محمدعلی فرهوشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵.
- الدر، جان، تاریخ میسیون آمریکایی در ایران، ترجمة سهیل آذری، تهران، نور جهان، ۱۳۳۳.
- درویل، گاسپار، سفر در ایران، ترجمة منوچهر اعتماد مقدم، چ چهارم، تهران، شباویز، ۱۳۷۰.
- دهقاننژاد، مرتضی و کثیری، مسعود، «مروری بر تاریخچة مشکلات پزشکی ایجاد قرنطینه در ایران دورة ناصرالدین شاه»، 1389، پژوهشهای تاریخی، سال دوم، پیاپی۸، ص۱-۱۴.
- دیولافوا، ژن، سفرنامة مادام دیولافوا، ترجمة علیمحمد فرهوشی، تهران، قصهپرداز، ۱۳۷۸.
- رایت، دنیس، ایرانیان در میان انگلیسیها، ترجمة کریم امامی، تهران، نو، ۱۳۶۴.
- رایت، دنیس، ایرانیان در میان انگلیسیها، ترجمة کریم امامی، تهران، نو، ۱۳۶۴.
- رایس، کلارا کولیور، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنها، ترجمة اسدالله آزاد، تهران، کتابدار، ۱۳۸۳.
- رحمانیان، داریوش، تاریخ علتشناسی انحطاط و عقبماندگی ایرانیان و مسلمین، تهران، دانشگاه تبریز، 1382.
- روششوار، ژولین دوف، خاطرات سفر ایران، ترجمۀ مهران توکلی، تهران، نشر نی، 1378.
- سرنا، کارلا، مردم و دیدنیهای ایران: سفرنامة مادام کارلا سرنا، ترجمة غلامرضا سمیعی، تهران، نو، 1362.
- سیاح، حمید، خاطرات حاج سیاح یا دورة خوف و وحشت، تهران، ابنسینا، ۱۳۴۶.
- شفیعی، سمیهسادات، «سلامت و باورهای عامیانه در عصر قاجار»، 1395، پژوهشنامة تاریخ اجتماعی و اقتصادی، سال پنجم، ش1، ص۵۷-۷۵.
- شهریباف، جعفر، طهران قدیم، چ چهارم، تهران، معین، ۱۳۸۳.
- علیجانی، مهدی، «چالشهای بهداشت عمومی در ایران عصر قاجار از دید سیاحان غربی»، 1393، تاریخ پزشکی، سال ششم، ش18، ص۴۱-۶۹.
- فصیحی، سیمین و جعفری، نسرین، «تأثیر پزشکان انگلیسی بر مناسبات سیاسی ایران و انگلیس در عصر قاجار»، 1393، تاریخنامة ایران بعد از اسلام، ش9، ص۳۹۱-۴۲۱.
- فلور، ویلم، سلامت مردم در ایران قاجار، ترجمة ایرج نبیپور، بوشهر، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، ۱۳۸۷.
- فووریه، ژوانس، سه سال در دربار ایران، ترجمة عباس اقبال آشتیانی، تهران، علم، ۱۳۸۵.
- قاسمی، پویا، مدارس جدید در دوره قاجار، تهران، نشر دانشگاهی، 1377.
- قهرمانی اصل، ولیالله و دیگران «موانع اجتماعی ـ فرهنگی گسترش طب نوین در جامعة عصر قاجار»، 1385، مطالعات بینرشتهای علوم انسانی اسلامی، ش3، ص۹۹-۱۱۶.
- کاشفالغطاء، محمدحسین، اصل الشیعة و اصولها، بیروت، مؤسسة العلمیه، 1402ق.
- کرمانی، محمد کریمخان ابن ابراهیم، رساله در صنعت دلاکی یا رساله دلاکیه، (نسخه خطی دیجیتالی)، 2990، 1272ق.
- الگار، حامد، دین و دولت در ایران، نقش علما در دوره قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: طوس، 1369.
- گوبینو، ژوزف آرتور، سه سال در ایران، ترجمة ذبیحالله منصوری، تهران، فرخی، بیتا.
- الگود، سیریل، تاریخ پزشکی ایران و سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمة باهر فرقانی، چ سوم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۶.
- لمبتون، آن کاترین سواین فورد، ایران در عصر قاجار، ترجمة سیمین فصیحی، مشهد، جاودان خرد، ۱۳۷۵.
- مستوفی، عبدالله، شرح زندگی من، تهران، زوار، ۱۳۷۱.
- مکنزی، چارلز فرانسس، سفرنامة شمال، گزارش اولین کنسول انگلیس در رشت از سفر به مازندران و استرآباد، ترجمة منصور اتحادیه، تهران، گسترده، 1359.
- ملکم، سرجان، تاریخ ایران، ترجمۀ اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، 1362.
- میلانی، عباس، تجدد و تجددستیزی در ایران (مجموعه مقالات)، چ هفتم، تهران، اختران، ۱۳۸۷.
- ناطق، هما، از ماست که بر ماست (چند مقاله)، چ سوم، تهران، آگاه، ۲۵۳۷.
- ناطق، هما، ایران در راهیابی فرهنگی، چ دوم، پاریس، خاوران، ۱۳۶۸.
- نجمالدوله، عبدالغفار بن علیمحمد، سفرنامة دوم نجمالدوله به خوزستان، به کوشش احمد کتابی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی، ۱۳۸۶.
- واتسن، رابرت گرنت، تاریخ ایران از ابتدای قرن 19 تا سال 1858، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، امیرکبیر، 1354.
- ویلز، ویلزائر، ایران در یک قرن پیش، ترجمة غلامحسین قراگوزلو، تهران، اقبال، ۱۳۶۸.
- ویلس، چارلز جیمز، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ترجمۀ سیدعبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، زرین، 1363.
- هدایت، مهدیقلی (مخبرالسلطنه)، خاطرات و خطرات، تهران، زوار، ۱۳۷۵.
- هولستر، ارنست، ایران در یک صدوسیزده سال پیش، ترجمۀ محمد عاصمی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1355.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Touli, Farogh. (2026) Modern Medicine in the Cultural Milieu of the Qajar Era. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), 129-148 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5000144.
Farogh Touli."Modern Medicine in the Cultural Milieu of the Qajar Era". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22, 2, 2026, 129-148
Touli, F.(2026) 'Modern Medicine in the Cultural Milieu of the Qajar Era', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), pp. 129-148
