An Analysis of Narrations Concerning the Nature of Imam Hasan al-Askari's (AS) Engagement with the Sufis
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Hasan Ghaffarifar
/ Assistant Professor, Department of Sociology, Bāqir al-ʿUlūm University. / h.ghafarifar@yahoo.com
/ Assistant Professor, Department of Sociology, Bāqir al-ʿUlūm University. / h.ghafarifar@yahoo.com10.22034/tarikh.2025.5001049⏳
Abstract:
The Sufis were a sect that, claiming asceticism and spiritual purification, distinguished their lifestyle from their surroundings and, by systematizing their theoretical foundations, emerged as an independent faction. The social and doctrinal emergence of this sect in the third century AH coincided with the Imamate of Imam Hasan al-ʿAskarī (AS). Given the widespread activities of the Sufis during his time, understanding the nature and rationale of his stance towards this sect appears necessary. The brief period of Imam Hasan al-ʿAskarī's (AS) Imamate, political constraints, the necessity of preserving Shiʿi beliefs, and confirming the birth of the Twelfth Imam (AS) each limited the opportunity for extensive confrontation with the Sufis. Furthermore, a scarcity of dedicated sources on Sufism in the early centuries necessitated the use of general historical and narrational sources. Using descriptive, analytical, and explanatory methods, this research examines how Imam Hasan al-ʿAskarī (AS) engaged with the Sufi sect. He cautioned his followers against associating with this sect, describing the Sufis as an artificial group and their followers as corrupt in belief. He considered their ostentatiously ascetic behavior a veil to conceal their true beliefs.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :واکاوی روایات ناظر بر نوع مواجهة امام حسن عسکری(ع) با صوفیه
Abstract:
متصوفه فرقهای بود که با ادعای زهد و تزکیة نفس، روش و منش زیستی خود را از محیط اطراف جدا کرد و با ساماندهی مبانی نظری، به شکل یک فرقۀ مستقل درآمد. ظهور و بروز اجتماعی و اعتقادی این فرقه در قرن سوم هجری، مصادف با دوران امامت امام حسن عسکری(ع) بود. با وجود گستردگی فعالیت صوفیه در عصر آن حضرت، فهم چگونگی و چرایی موضع ایشان نسبت به این فرقه ضروری به نظر میرسد. فرصت اندک امام حسن عسکری(ع) در دوران امامت، محدودیتهای سیاسی، ضرورت حفظ باورهای شیعیان و تثبیت تولد امام دوازدهم(ع)، هریک مجال برخورد گسترده با صوفیه را محدود کرد. همچنین فقر منابع اختصاصی دربارة صوفیه در قرون اولیه، موجب گردید تا از منابع روایی و تاریخی عام استفاده شود. این پژوهش با روش توصیفی، تحلیلی و تبیینی، به بررسی نحوۀ مواجهۀ امام حسن عسکری(ع) با فرقۀ صوفیه پرداخته است. آن حضرت پیروان خود را از ارتباط با این فرقه برحذر داشتند و صوفیه را فرقهای متصنع و پیروان آن را فاسدالعقیده معرفی کردند. ایشان رفتار ظاهری زاهدمآبانۀ آنان را پوششی برای پنهان کردن عقایدشان میدانستند.
Keywords:
References:
- قرآن کریم.
- نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم، هجرت، 1414ق.
- آقابزرگ تهرانى، محمدمحسن، الذریعة إلى تصانیف الشیعه، تصحیح احمد بن محمد حسینى، بیروت، دارالأضواء، 1403ق.
- ابن عبد ربه اندلسی، عقد الفرید، تحقیق برکات یوسف هبود، بیروت، دارالارقم، 1420ق.
- ابنجوزی، جمالالدین ابوالفرج، تلبیس ابلیس، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1368.
- ابنخلدون، عبدالرحمن، تاریخ ابنخلدون، تحقیق خلیل شحاده، بیروت، دارالفکر، 1408ق.
- ابنشعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، تحقیق علىاکبر غفارى، قم، جامعة مدرسین، 1404ق.
- ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن على، مناقب آل ابیطالب، قم، علامه، 1379.
- ابنصاعد اندلسی، صاعد بن احمد، التعریف بطبقات الامم، تاریخ جهانی علوم و دانشمندان تا قرن پنجم هجری، تحقیق و تصحیح غلامرضا جمشیدنژاد، تهران، میراث مکتوب، 1376.
- ابوریحان بیرونی، محمد بن احمد، تحقیق ماللهند، قم، بیدار، 1418ق.
- ابونعیم، احمد بن عبدالله، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، بیروت، دارالکفر، 1294.
- احمدی کچایی، مجید و ترابی میبدی، روحالله، «رفتارشناسی امام هادی و امام عسکری در تقابل با جریانهای انحرافی تا دورۀ غیبت»، 1393، پژوهشهای مهدوی، ش11، ص27-48.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنیهاشمی، 1381.
- امام حسن عسکری(ع)، التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری، تحقیق مدرسه امام مهدى، قم، مدرسة الامام المهدی، 1409ق.
- امین، محسن، اعیان الشیعه، تحقیق حسن امین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1403ق.
- اوحدی، امین و قندهاری، محمدهادی، ادوار تاریخ تصوف، قم، دلیل ما، 1396.
- بدوی، عبدالرحمن، التاریخ التصوف الاسلامیة من البدایة حتی النهایة القرن الثانی، کویت، وکالت المطبوعات، 1977.
- ترک لادانی، سیدزهرا و دیگران، «مقایسۀ تطبیقی مشی زاهدانه در تصوف بصره و شام در دو قرن نخست هجری»، مطالعات عرفانی، ش35، ص97ـ 124، 1401.
- جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، تحقیق ولیام ناسولیس، مولوی غلام عیسی، مولوی عبدالحمید، کلکته، مطبعه لیسی، 1858.
- جعفری، محمدعیسی، «نادرستی انتساب حدیقة الشیعه به مقدس اردبیلی»، 1375، حوزه، دورة سیزدهم، ش75، ص175-216.
- جعفریان، رسول، میراث ایران اسلامی، قم، کتابخانة آیتالله مرعشی نجفی، 1373.
- جمشیدیان، سجاد و مفتخری، حسین، «چگونگی مواجهه متوکل با نحلههای کلامی»، 1396، پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، دورة هفتم، ش27، ص5-26.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیه، بیروت، دارالعلم للملایین، 1368ق.
- چلونگر، محمدعلی و دیگران، «امام هادی(ع) و صوفیه»، 1396، پارسه، ش28، ص43-53.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه، قم، علمیه، 1400ق.
- حسنزاده مراغهای، صادق، «بررسی حدیقة الشیعه»، 1375، آینة پژوهش، ش39، ص56-67.
- حلوانى، حسین بن محمد، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، تحقیق مدرسة الامام المهدی(ع)، قم، مدرسة الامام المهدی، 1408ق.
- حلى، حسن بن یوسف، رجال، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف، دار الذخائر، 1411ق.
- خواجه عبدالله انصاری، ابواسماعیل بن منصور، طبقات الصوفیه، تصحیح محمدسرور مولایی، تهران، توس، 1362.
- خوری شرتونی لبنانی، سعید، اقرب الموارد، لبنان، دارالاسوه، 1416ق.
- خوئی، سیدابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مدینة العلم، 1409ق.
- دوستی، علیرضا، کشف الحقیقة فی اعتبار الحدیقه، قم، دلیل ما، 1396.
- دهباشی، مهدی و میرباقریفرد، سیدعلی اصغر، تاریخ تصوف، تهران، سمت، 1392.
- ذهبی، محمد بن علی، سیر أعلام النبلاء، تحقیق مجموعة من المحققین بإشراف الشیخ شعیب الأرناؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1415ق.
- ربانی، سیدجعفر، «امام عسکری(ع) و تصوف»، 1381، فرهنگ کوثر، ش60، ص54-61.
- زرینکوب، عبدالحسین، ارزش میراث صوفیه، تهران، امیرکبیر، 1392.
- سجادی، سیدضیاءالدین، مقدمهای بر مبانی عرفان و تصوف، تهران، سمت، 1389.
- سراج طوسی، عبدالله بن علی، اللمع فی التصوف، تحقیق عبدالحلیم محمود و طه عبدالباقی سرور، بغداد، دارالکتب الحدیث، 1380.
- سلمی، محمد بن حسین، طبقات الصوفیه، قاهره، دارالشعب، 1419ق.
- سمعانی، احمد بن منصور، الانساب، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1403ق.
- سهروردی، عمر بن عبدالله، عوارف المعاریف، تحقیق عبدالحلیم محمود و محمود بن شریف، قاهره، دارالمعارف، 1993.
- سیدترابی محمودآباد، حسن و ذاکری، احمد، «زمینههای زهد و تصوف در اندیشة حسن بصری»، 1389، عرفان اسلامی، ش25، ص207-232.
- شمس، محمدجواد، «نگاهی به پیشینه تصوف و عرفان اسلامی از آغاز تا عهد صفویه»، 1388، مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت)، ش15، ص2ـ35.
- شهرستانی، عبدالکریم، ملل و نحل، قم، الشریف الرضی، 1364.
- شیروانی، حاجیزینالعابدین، ریاض السیاحه، تصحیح اصغرحامد ربانی، تهران، کتابفروشی سعدی، بیتا.
- صدوق، محمد بن على، علل الشرائع، قم، کتابفروشى داورى، 1385.
- صدوق، محمد بن علی، التوحید، تحقیق هاشم حسینی، قم، جامعة مدرسین، 1398.
- صدوق، محمد بن علی، عیون اخبارالرضا، تهران، جهان، 1378.
- صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تحقیق علىاکبر غفارى، تهران، اسلامیه، 1395.
- طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، تحقیق محمدباقر خرسان، مشهد، مرتضى، 1403ق.
- طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامه، قم، مؤسسة بعثت، 1413ق.
- طبسی، محمدجواد، «امام صادق و اندیشههاى صوفیان»، 1379، فرهنگ کوثر، ش40، ص86-88.
- طوسى، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافه، 1414ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبۀ، تحقیق عبادالله تهرانى و علىاحمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیه، 1411ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، نجف، المکتبة المرتضویة لاحیاء الاثار الجعفریه، بیتا.
- طوسی، محمد بن حسن، رجال، تحقیق جواد قیومى اصفهانى، قم، مؤسسة النشرالاسلامی، 1373.
- طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، تحقیق عبدالعزیز طباطبائى، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، 1420ق.
- عبدالحلیم محمود، استاذ السائرین: الحارث بن اسد المحاسبی، قاهره، دارالمعارف، ۱۹۷۳م.
- عزیزپوریان بروجردی، علی، «انتساب حدیقة الشیعه به مقدس اردبیلی در بوتة نفی و اثبات»، 1396، نورالصادق، سال دهم، ش43 و44، ص111-144.
- عسکری، محمدمهدی، غفورزاده، حسین، «بررسی مفهوم فقر از منظر قرآن و روایات ائمه اطهار»، 1388، مطالعات قرآن و حدیث، سال سوم، ش1، پیاپی5، ص89-123.
- عطار نیشابوری، فریدالدین، تذکرة الاولیاء، مقدمة میرزا محمدخان قزوینی، تهران، مرکزی، 1321.
- غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام، تهران، زوار، 1375.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- فروهر، نصرتالله، کارنامة تصوف، تهران، سمت، 1387.
- قشیری، عبدالکریم بن هوازن، رسالۀ القشیریه، تحقیق عبدالحلیم محمود و محمود بن الشریف، قاهره، دار الشعب، 1409ق.
- قطبالدین راوندى، سعید بن هبةالله، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسة الامام المهدى(عج)، قم، مؤسسة الامام المهدى(عج)، 1409ق.
- کریمزاده، ریحانه و سجادی، رضیهسادات، «بررسی تطبیقی دیدگاه و نحو تعامل امامین عسکریین با فرق، مذاهب و جریانهای فکری معاصر آنان»، 1394، پژوهشنامة مذاهب اسلامی، ش4، ص75-97.
- کمالی ذزفولی، سیدعلی، شناخت قرآن، تهران، وزارت فرهنگ ارشاد اسلامی، 1369.
- کشى، محمد بن عمر، رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، تحقیق محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوى، مشهد، دانشگاه مشهد، 1377.
- کلینى، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تحقیق علىاکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، بیجا، بینا، بیتا.
- متقی هندی، علی بن حسامالدین، کنزالعمال، تحقیق بکری حیانی و صفوة السقا، ط. الخامسۀ، بیروت: مؤسسة الرسالة.
- مجذوبعلیشاه، محمدجعفر کبودرآهنگی، مرآة الحق، تحقیق حامد ناجی اصفهانی، تهران، حقیقت، 1238.
- مجلسی، محمد باقر، عین الحیاۀ، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بیتا.
- مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، 1369.
- مستملی بخاری، اسماعیل بن محمد، شرح تعریف لمذهب التصوف، تصحیح محمد روشن، تهران، اساطیر، 1363.
- مقدس اردبیلى، حدیقة الشیعه، قم، انصاریان، 1383.
- نجاشی، احمد بن على، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1365.
- نورى، حسین بن محمدتقى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تحقیق مؤسسة آلالبیت(ع)، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، 1408ق.
- نیکسون، رینولد ا.، تصوف اسلامی و رابطة انسان و خدا، ترجمة محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، علمی و فرهنگی، 1374.
- هجویری غزنوی، علی بن عثمان، کشف المحجوب، تصحیح والنتین ژوکوفسکی، لنینگراد، دارالعلوم، 1344.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Ghaffarifar, Hasan, ُSalari, Safoura. (2026) An Analysis of Narrations Concerning the Nature of Imam Hasan al-Askari's (AS) Engagement with the Sufis. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), 83-106 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5001049.
Hasan Ghaffarifar; Safoura ُSalari."An Analysis of Narrations Concerning the Nature of Imam Hasan al-Askari's (AS) Engagement with the Sufis". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22, 2, 2026, 83-106
Ghaffarifar, H, ُSalari, S.(2026) 'An Analysis of Narrations Concerning the Nature of Imam Hasan al-Askari's (AS) Engagement with the Sufis', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), pp. 83-106
