Religious teachings have paid a special attention to economic development and social justice, and some commands have been legislated in Islam to achieve this important goal. Endowment - as one of the techniques in this field – is briefly mentioned in all the Divine religions; but Islam has paid a special attention to its social and economic function. The practice of Ahl al-Bayt, which is an objective realization of Islam’s teachings, shows this important point as well. Before the era of Imam Muhammad Baqir, the concept of charity was common instead of endowment, and the concept of endowment is used in Shia jurisprudence and narrative sources after the era of Imam Muhammad Baqir. Reviewing the different types of Prophet Mohammad and Imam Ali’s endowments in the Hijaz region, this article analyzed their economic effects; using a descriptive-analytical method and relying on library sources. This study shows that Prophet Mohammad and Imam Ali's endowments, which includes various types of endowments, have had many economic effects, including financial support for the needy, poverty reduction, relative realization of economic justice, creating employment, encouraging Muslims to do charity and have routine charity.
Title :تحلیلی بر آثار اقتصادی موقوفات پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع) در حجاز
Abstract:
در آموزه های دینی به توسعهی اقتصادی و عدالت اجتماعی توجه ویژه ای صورت گرفته و در اسلام برای رسیدن به آن هدف مهم، دستوراتی تشریع شده است. وقف، به عنوان یکی از راهکارها در این زمینه، در تمام ادیان الهی به اجمال مطرح بوده؛ اما اسلام به کارکرد اجتماعی و اقتصادی آن عنایت ویژه ای داشته است. سیرهی اهل بیت(ع) نیز که به گونه ای تحقق عینی تعالیم اسلام است، این مهم را نشان می دهد. تا قبل از دوران امام محمدباقر(ع) مفهوم صدقات به جای مفهوم وقف رایج بوده و پس از دوران آن حضرت است که مفهوم وقف در منابع فقهی و روایی شیعه به کار رفته است. این پژوهش با بازخوانی گونه های موقوفات پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان علی(ع) در منطقهی حجاز و با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای به تجزیه و تحلیل آثار اقتصادی آنها پرداخته است. این بازخوانی نشان می دهد که موقوفات پیامبر(ص) و امام علی(ع) که شامل گونه های مختلفی بوده، آثار اقتصادی فراوان به همراه داشته است که اموری چون حمایت مالی از نیازمندان، فقرزدایی، تحقق نسبی عدالت اقتصادی، ایجاد اشتغال، ترغیب مسلمانان به امور خیر و صدقات جاریه، از جملهی آنهاست.
سلیمانی امیری، جواد، «بازشناسی تاریخ آغاز پرداخت و دریافت خمس؛ بررسی انتقادی دیدگاه بازتاب یافته در کتاب مکتب در فرایند تکامل»، 1398، تاریخ اسلام، ش 78، ص 31ـ58.
سليميفر، مصطفي، نگاهي به وقف و آثار اقتصادي ـ اجتماعي آن، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، 1370.
سمهودي، عليبن احمد، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى، بيروت، دار الكتب العلمه، 2006م.
منتظرالقائم، اصغر، «بررسی و توضیح جایگاه موقوفات امام علی»، 1393، شیعهشناسی، سال دوازدهم، ش 48، ص 227ـ248.
موسوي، زمان حیدر، بررسی تاریخی موقوفات و صدقات امام علی در حجاز از آغاز تا پایان دوران غیبت صغرا، پایاننامه كارشناسي ارشد، قم، مجتمع آموزش عالی امام خمینی، 1394.
نجفي، حافظ، «وقف در سیره معصومان»، وقف میراث جاودان، 1383، ش 47و48، ص 52ـ59.
نجفي، محمدحسن، جواهرالکلام، تصحيح عباس قوچانى و على آخوندى، بيروت، دار احياء التراث العربي، 1404ق.
نسائي، احمدبن علي، جوامع حديثي اهلسنت، تحقيق عبدالغفار بنداري، بيروت، دار الکتب العلميه، 1411ق.
Abdolmohammadi Banchenari, Hosein, Hoseini, Shir-Agha . (2026) An analysis on the Economic Effects of Prophet Mohammad and Imam Ali’s Endowments in Hijaz. , 18(2), 25-44
Hosein Abdolmohammadi Banchenari; Shir-Agha Hoseini."An analysis on the Economic Effects of Prophet Mohammad and Imam Ali’s Endowments in Hijaz". , 18, 2, 2026, 25-44
Abdolmohammadi Banchenari, H, Hoseini, S.(2026) 'An analysis on the Economic Effects of Prophet Mohammad and Imam Ali’s Endowments in Hijaz', , 18(2), pp. 25-44
Abdolmohammadi Banchenari, H, Hoseini, S. An analysis on the Economic Effects of Prophet Mohammad and Imam Ali’s Endowments in Hijaz. , 2026; 18(2): 25-44