Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, Volume 23, Issue 1, No 60, Year 2026, Pages 23-42

    A Comparative Study of the Three Battles of Imam Ali’s Era in Relation to the Politics and Ideas of the First Three Caliphs

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Seyed Mohsen Sharifi / Assistant Professor of History, Department of Islamic Studies, University of Qom / mohsen.sharifi@qom.ac.ir
    Shokrollah Khakrand / Associate Professor of History, Department of History, Shiraz University / khakrand@shirazu.ac.ir
    dor 20.1001.1.24234028.1405.23.1.2.6
    doi 10.22034/tarikh.2025.5002342⏳
    Abstract: 
    This study examines the role of the intellectual and governmental legacy of the first caliphs in the emergence of the three battles of Imam Ali’s era. The main hypothesis of this research is based on the idea that there are many similarities in thought and practice between the opponents in the three battles of Jamal (the Camel), Siffin, and Nahrawan and the first three caliphs, such that each of these three battles can be seen as a manifestation and outcome of the thoughts and conduct of the first three caliphs. The Battle of the Camel, because of the breaking of allegiance, excessive demands, and the harsh and un-Islamic behavior of the people of Jamal toward Muslims, especially in the city of Basra, corresponds closely to the breaking of allegiance to Imam Ali by the first caliph. In the same way, Abu Bakr, out of excessive ambition, ignored the Ghadir pledge and took the seat of the caliphate at Saqifa, and in dealing with his opponents he went beyond the limits of violence and injustice. The behavior and thought of the Khawarij before and during the Battle of Nahrawan correspond closely to the ideas of the second caliph. Excessive violence, misunderstanding, subjective interpretation of religion, and excommunicating others are all seen in the conduct of the Khawarij and Umar. Moreover, the idealization of the second caliph’s rule among the Khawarij indicates their influence from his ideas. The Battle of Siffin was also the result of Mu‘awiya’s and the Umayyad party’s greed, a government founded on forgery and lies, and in rebellion and permissiveness they resembled the third caliph, since Uthman too acted in this manner in attaining and preserving the caliphate.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تطبیق جنگ‌های سه‌گانه دورۀ امام علی(ع) بر سیاست و تفکرات سه خلیفۀ نخست
    Abstract: 
    بررسی نقش میراث فکری و حکومتی خلفای نخستین در بروز جنگ‌های سه‌گانۀ دوره امام علی موضوع این تحقیق است. فرضیۀ اصلی این تحقیق بر این مطلب استوار است که میان معارضان سه جنگ جمل، صفین و نهروان با سه خلیفۀ نخست مشابهت‌های فکری و عملی بسیاری دیده می‌شود، به‌طوری‌که می‌توان هر یک از این سه جنگ را نمود و برون‌دادی از تفکرات و رفتارهای سه خلیفۀ نخست دانست. جنگ جمل به خاطر بیعت‌شکنی و زیاده‌خواهی و رفتارهای خشن و غیراسلامی اهل جمل با مسلمانان، به‌ویژه در شهر بصره تطابق زیادی به بیعت‌شکنی خلیفۀ اول با امیرمؤمنان علی(ع) دارد. چنان‌که ابوبکر نیز از سر زیاده‌خواهی بیعت غدیر را نادیده انگاشت و در سقیفه بر کرسی خلافت تکیه زد و در رفتار با مخالفان خود خشونت و بی‌عدالتی را از حد گذراند. رفتار و اندیشۀ خوارج در پیش و حین جنگ نهروان بر تفکرات خیلفۀ دوم انطباق زیادی دارد، خشونت افراطی، کج‌فهمی و برداشت سلیقه‌ای از دین و تکفیر دیگران در رفتارهای خوارج و عمر دیده می‌شود، افزون بر این ایدئال بودن حاکمیت خلیفۀ دوم نزد خوارج نشان از تأثیرپذیری از تفکرات او دارد. جنگ صفین نیز از سر زیاده‌خواهی معاویه و حزب اموی بود که حکومتی بر پایۀ جعل و دروغ بنیان نهاده بود و در سرکشی و اباحه‌گری همچون خلیفۀ سوم بود که عثمان نیز در دستیابی به خلافت و حفظ آن همین‌گونه عمل کرد.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح‏، قم، هجرت، 1366.
    • ابن ‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة‌الله‏، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.
    • ابن‌اثیر جزری، عزالدین، اسد الغابة فى معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، 1409ق.
    • ابن‌اعثم کوفی، احمد‌ ‌بن اعثم، الفتوح، بیروت، دارالاضواء، 1411ق.
    • ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبرى، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1410ق.
    • ابن‌عبد ربه اندلسی، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دارالفکر، 1404ق.
    • ابن‌هشام، عبدالملک بن، السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبدالحفیظ شلبى، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
    • احمد بن حنبل، مسند احمد، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
    • بختیاری، شهلا و همکاران، «سنخ‌شناسی رفتار سیاسی مخالفان امام علی در دوره خلافت»، 1390، مطالعات تاریخ فرهنگی، ش 8، ص1-26.
    • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، 1417ق.
    • ثقفی کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تهران، انجمن آثار ملى، 1353.
    • جابری، محمدعابد، عقل سیاسی در اسلام، ترجمۀ عبدالرضا سواری، تهران، گام نو، 1384.
    • جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، بیروت، دار و مکتبۀ الهلال، 2002م.
    • جعفریان، رسول، تاریخ تحول دولت و خلافت، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، 1377.
    • جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام؛ تاریخ خلفا، قم، دلیل ما، 1383.
    • جعفریان، رسول، مقالات و رسالات تاریخی، تهران، نشر علم، 1392. 
    • حکیمى، محمدرضا، امام در عینیت جامعه، قم، دلیل ما. 1382.
    • خاکرند، شکرالله، سیر تمدن اسلامی، قم، بوستان کتاب، 1392.
    • خلیفۀ بن خیاط، تاریخ خلیفه، تحقیق فواز، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
    • داودی، سعید، رفتارشناسی خلیفه دوم، قم، امام علی بن ابی‌طالب، 1392.
    • سلیمانی امیری، جواد، جریان‌شناسی فکری سیاسی صدر اسلام، قم، وثوق، 1395.
    • سیف‌اللهی، سیف‌الله، جامعه‌شناسی اصول مبانی و مسائل اجتماعی، گناباد، مرندیز، 1373.
    • شربینی، محمد بن احمد، مغنی ‌المحتاج، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1377ق.
    • شرف‌الدین عاملی، عبدالحسین، المراجعات، قم، المجمع العالمی لاهل‌البیت(ع)، بی‌تا.‌
    • شریعتی، علی، مجموعه آثار (بازشناسی هویت ایرانی اسلامی). تهران، چاپخش، 1377.
    • شریفی، سیدمحسن و شکرالله خاکرند، «راهبرد امام علی(ع) در برابر جریان‌ فکری شیفتگان شیخین در دوره خلافت»، 1401، تاریخ، ش 64، ص217-235.
    • شیخاوندی، داور، آسیب‌شناسی اجتماعی، تهران، نشر و پخش کتاب، 1350.
    • صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، بیروت، بی‌نا، 1392ق.
    • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری)، بیروت، دارالتراث، 1387ق.
    • عاملی، سیدجعفر مرتضی، الصحیح من سیرة الإمام علی، قم، ولاء المنتظر، 1430ق.
    • عبدالمقصود، عبدالفتاح، امام علی بن ابی‌طالب(ع)، ترجمۀ سیدمحمدمهدی جعفری، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1373.
    • عسگری، سیدمرتضی، أحادیث أم المؤمنین عایشه، قم، مجمع العلمی الاسلامی، 1418ق.
    • عسگری، سیدمرتضی، عایشه در دوران امیرمؤمنان، ترجمۀ محمدصادق نجمی و هاشم هریسی، قم، مهراستوار، 1352.
    • غلامی، یوسف، پس از غروب، قم، نجم‌الهدی، 1388.
    • فیرحی، داود، تاریخ تحول دولت در اسلام، قم، دانشگاه مفید، 1391.
    • قائمی، علی، آسیب‌ها و عوارض اجتماعی؛ ریشه‌یابی، پیشگیری، درمان، تهران، امیری، 1370.
    • کافی، مجید، جامعه‌شناسی تاریخی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1393.
    • گی‌روشه، تغییرات اجتماعی، تهران، نشر نی، 1391.
    • لمبتون، آن کاترین سواین فورد، دولت و حکومت در اسلام، ترجمه و تحقیق عباس صالحی. تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1380.
    • مساواتی، مجید، دیدگاه‌های جامعه‌شناسی درباره تغییرات اجتماعی، تهران، مؤلف، 1372.
    • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب. قم، دار الهجرة، 1409ق.
    • مصباح یزدی، محمدتقی، در پرتو ولایت، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 1389.
    • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، قم، کنگرۀ شیخ مفید، 1413ق.
    • یعقوبی، احمد بن واضح، تاریخ الیعقوبى، دار صادر، بی‌تا.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sharifi, Seyed Mohsen, Khakrand , Shokrollah. (2026) A Comparative Study of the Three Battles of Imam Ali’s Era in Relation to the Politics and Ideas of the First Three Caliphs. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 23(1), 23-42 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5002342.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Seyed Mohsen Sharifi; Shokrollah Khakrand ."A Comparative Study of the Three Battles of Imam Ali’s Era in Relation to the Politics and Ideas of the First Three Caliphs". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 23, 1, 2026, 23-42

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sharifi, S, Khakrand , S.(2026) 'A Comparative Study of the Three Battles of Imam Ali’s Era in Relation to the Politics and Ideas of the First Three Caliphs', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 23(1), pp. 23-42

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sharifi, S, Khakrand , S. A Comparative Study of the Three Battles of Imam Ali’s Era in Relation to the Politics and Ideas of the First Three Caliphs. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 2026; 23(1): 23-42