Pages:
7-33
Receive Date: 2026/06/29
Accept Date: 2026/06/29
Abstract:
Following the demise of the Prophet Muhammad (PBUH), the initial model for selecting a caliph was established without reliance on a divine text (naṣṣ). This model faced widespread opposition and crises, and for its consolidation, it depended on the economic, military, political, and cultural power of the Quraysh clans, particularly the Banī Sahm ibn ʿAmr. Utilizing a descriptive-analytical method and drawing upon both Shiʿa and Sunni historical and hadith sources, this research investigates the dimensions of this clan's influence on the formation and stabilization of the succession of the first caliphs. The findings indicate that despite its moderate population size, Banī Sahm played a significant role in the political and military developments of early Islam. During the Prophet's era (PBUH), most of the clan's notables were among his opponents, and their defeat in battles engendered a profound enmity towards Amir al-Mu'minīn (Imam Ali) (AS). During the caliphates of Abū Bakr and ʿUmar, particularly through the activities of ʿAmr ibn al-ʿĀṣ, Banī Sahm actively participated in the conquests and the consolidation of the governmental structure. The era of ʿUthmān witnessed a decline in their status and their alignment with protest movements. During the rule of Amir al-Mu'minīn (AS), a significant segment of this clan positioned itself in opposition and supported Muʿāwiyah. A comparative examination of these periods reveals that the political standing of Banī Sahm was consistently variable and contingent upon their interactions with the central authority.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :نقش بنیسهم بن عمرو در شکلگیری و تثبیت جانشینی خلفای نخستین
Abstract:
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، نخستین الگوی انتخاب خلیفه بدون اتکا بر نص شکل گرفت؛ الگویی که با مخالفتها و بحرانهای گستردهای روبهرو شد و برای تثبیت خود، به قدرت اقتصادی، نظامی، سیاسی و فرهنگی بطون قریش، بهویژه بطن بنیسهم بن عمرو تکیه داشت. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بهرهگیری از منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی، ابعاد تأثیرگذاری این بطن را در شکلگیری و تثبیت جانشینی خلفای نخستین بررسی میکند. نتایج نشان میدهد که با وجود جمعیت متوسط، بنیسهم نقش مؤثری در تحولات سیاسی و نظامی صدر اسلام ایفا کرده است. در دوران پیامبر(ص)، بیشتر بزرگان این قبیله در صف مخالفان قرار داشتند و شکست در نبردها، دشمنی عمیق آنان با امیرالمؤمنین(ع) را رقم زد. در خلافت ابوبکر و عمر، بهویژه با فعالیت عمرو بن عاص، بنیسهم در فتوحات و تثبیت ساختار حکومتی مشارکت فعال داشتند. دوران عثمان با کاهش جایگاه و پیوستن به اعتراضها همراه بود. در حکومت امیرالمؤمنین(ع)، بخش عمدهای از این قبیله در جبهة مخالف قرار گرفت و از معاویه حمایت کرد. بررسی تطبیقی دورهها نشان میدهد جایگاه سیاسی بنیسهم همواره متغیر و تابعی از تعامل آنان با قدرت مرکزی بوده است.
References:
- قرآن کریم.
- نهج البلاغه، ترجمة محمد دشتی، قم، مشهور، 1379.
- ابن ابیشیبه، عبدالله بن محمد، المصنف فی الاحادیث و الآثار، تحقیق و تعلیق سعید اللحام، بیروت، دارالفکر، 1409ق.
- ابن ابىالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار احیاء الکتب العربیه، 1385ق.
- ابن شهرآشوب مازندرانی، محمدبن علی، مناقب آل أبیطالب، قم، علامه، بیتا.
- ابناثیر جزری، علی بن ابیالکرم، الکامل فی التاریخ، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.
- ابناثیر جزری، علی بن ابیالکرم، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتاب العربی، بیتا.
- ابناعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1406ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تواریخ الملوک و الأمم، تحقیق سهیل زکار، بیروت، دارالفکر، 1415ق.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، بیروت، مؤسسة اهلالبیت، 1401ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابه، تحقیق احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیه، 2010م.
- ابنحزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، بیروت، دار الکتب العلمیه، بیتا.
- ابنحنبل، احمد بن، المسند، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بیتا.
- ابنسلام، قاسم بن سلام، کتاب النسب، تحقیق مریم محمد خیر الدرع، بیروت، دارالفکر، 1410ق.
- ابنشبه، عمر بن، تاریخ المدینة المنورة، تحقیق فهیم محمد شلتوت، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق و تعلیق علی محمد معوض و شیخ عادل احمد عبدالموجود، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415ق.
- ابنعساکر، علی بن حسن، تاریخ دمشق الکبیر، تحقیق علی عاشور الجنوبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
- ابنقتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الإمامة و السیاسۀ، قم، شریف الرضی، 1388ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایۀ، تحقیق احمد ابوملحم، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1409ق.
- ابنهشام، عبدالملک بن هشام، السیرةالنبویۀ، تحقیق محمد محییالدین عبدالحمید، قاهره، مکتبة محمدعلی صبیح و أولاده، 1383ق.
- ابنهمام، کمالالدین محمد بن عبدالواحد، فتح القدیر، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابوحنیفه دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عصام محمد الحاج علی، بیروت، دارالکتب العلمیه، 2012.
- بدرالدین عینی، محمود بن احمد، عمدة القاری شرح صحیح البخاری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- بغدادی، محمدبن حبیب، المحبر، بغداد، مطبعة الدائره، 1361ق.
- بغدادی، محمد بن حبیب، المنمق، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیجا، بینا، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیى، أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، 1417ق.
- پیرمرادیان، مصطفی و عزتی، مهدی، ساکنان مکه (تأملی بر چگونگی ساکنان مکه و میزان جمعیت قریش در آستانة ظهور اسلام)، 1393، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال پنجم، ش14، ص111-136.
- جاحظ، عمرو بن بحر، الحیوان، بیروت، دارالکتب العلمیه، بیتا.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1422ق.
- حسن، حسن ابراهیم، حسن، تاریخ عمرو بن عاص، مصر، مکتبة المؤید، 1340ق.
- حلبی، على بن ابراهیم، السیرۀ الحلبیه، بیروت، دار المعرفه، 1400ق.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1399ق.
- خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق مصطفی نجیب فواز، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
- خلیفۀ بن خیاط، طبقات خلیفة بن خیاط، تحقیق سهیل ذکار، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دارالکتاب العربی، 1409ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، العبر فی خبر من غبر، تحقیق فؤاد سید، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1961م.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر أعلام النبلاء، تحقیق شعیب الأرنؤوط، بیروت، مؤسسة الرسالة، 1417ق.
- زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- زبیری، مصعب بن عبدالله، نسب قریش، قاهره، دارالمعارف، بیتا.
- زرکلی، خیرالدین، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، 1980م.
- صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق علیاکبر غفاری، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1403ق.
- صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الأرناؤوط و ترکی مصطفى، بیروت، دار احیاء التراث، 2000م.
- صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنّف، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، منشورات المجلس العلمی، بیتا.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی عبدالمجید، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات، بیتا.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1408ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، تحقیق قسم الدراسات الاسلامیه، قم، دارالثقافه، 1414ق.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دارالساقی، 2001م.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تحقیق احمد عبدالعلیم البردونی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1405ق.
- کورانی، علی، جواهر التاریخ، قم، دارالهدی، 1425ق.
- کحاله، عمر رضا، معجم قبائل العرب، ط الثانیه، بیروت، دار العلم للملایین، 1388ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، تحقیق محمدباقر بهبودی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجواهر، قم: دارالهجره، 1404ق.
- مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الأمالی، تحقیق حسین استادولی و علیاکبر غفاری، قم، جامعة مدرسین، 1403ق.
- مونس، حسین، تاریخ قریش، ترجمة علیرضا شیخی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1395.
- نصر بن مزاحم، وقعة صفین، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، کتابخانة آیتالله مرعشی نجفی، 1382.
- نوبختی، حسن بن موسى، فرق الشیعة، بیروت، دارالأضواء، 1404 ق.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایة الارب فی فنون الادب، بیجا، بینا، بیتا.
- واقدی، محمد بن عمر، الرده، تحقیق یحیی جیوری، بیروت، دارالغرب الاسلامی، 1410ق.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، دانش اسلامی، 1405ق.
- هیثمی، علی بن ابیبکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1408ق.
- یعقوبى، احمد بن ابییعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بیتا.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Rezai, Ebrahim. (2026) The Role of Banī Sahm ibn ʿAmr in the Formation and Consolidation of the Succession of the First Caliphs. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), 7-33 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5002697.
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Ebrahim Rezai."The Role of Banī Sahm ibn ʿAmr in the Formation and Consolidation of the Succession of the First Caliphs". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22, 2, 2026, 7-33
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Rezai, E.(2026) 'The Role of Banī Sahm ibn ʿAmr in the Formation and Consolidation of the Succession of the First Caliphs', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), pp. 7-33
APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER
Rezai, E. The Role of Banī Sahm ibn ʿAmr in the Formation and Consolidation of the Succession of the First Caliphs. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 2026; 22(2): 7-33