Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, Volume 22, Issue 2, No 59, Year 2026 , Pages 35-57

    An Analysis of the Ahl al-Bayt's (AS) Encounter with the Phenomenon of Translation and their Management in Transforming Threats into Opportunities

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Mohammad Hosein Sُhamsollahi / Ph.D. in History of Twelver Shiism, Imam Khomeini Educational and Research Institute / darywshkwrshy1@gmail.com
    Mohsen Ranjbar / Associate Professor, Department of History, Imam Khomeini Educational and Research Institute / ranjbar@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.24234028.1404.22.2.2.1
    doi 10.22034/tarikh.2025.5001591
    Abstract: 
    Translation in the Islamic world began during the Umayyad period with the rendering of Greek texts into Arabic. This process peaked under the patronage of the Abbasid caliphs, who dispatched translators to other lands to transfer the works of other civilizations into the Islamic world. Some scholars posit that various internal and external factors contributed to the formation of this movement; among its often-overlooked roots are the prohibition of the transmission and writing of hadith and the weakening of the social status of the Ahl al-Bayt (AS) prior to the emergence of the translation movement. Although the translation movement yielded positive outcomes - such as scientific progress, intellectual dynamism, and the enhancement of Shiʿi knowledge within Islamic society - the question arises: did it not also entail negative and threatening consequences? If so, how did the Ahl al-Bayt (AS) respond to these threats? Employing a descriptive-analytical method, this research investigates some of the negative and threatening consequences of the translation movement, as well as the responses of the Infallible Imams (AS) to these threats and their strategies for converting them into golden opportunities to fortify the intellectual foundations of Muslims. These strategies included adopting a balanced approach to critiquing certain imported sciences, preventing the infiltration of erroneous ideas, training specialists, compiling scientific texts, and engaging in debates with followers of other religions to strengthen Islamic teachings. Ultimately, these efforts significantly contributed to the consolidation and development of Islamic knowledge and played an effective role in forming an educational system for the Shiʿa.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :واکاوی مواجهۀ اهل‌بیت(ع) با پدیدۀ ترجمه و مدیریت تبدیل تهدید به فرصت
    Abstract: 
    «ترجمه» در جهان اسلام، از دوران بنی‌امیه با برگردان‌ متون یونانی به عربی آغاز شد. این روند با پشتیبانی خلفای عباسی و با اعزام مترجمان به سرزمین‌های دیگر و انتقال آثار تمدن‌های دیگر به جهان اسلام، به اوج خود رسید. از نگاه برخی نویسندگان، تعدادی از عوامل درونی و بیرونی در شکل‌گیری این جریان مؤثر بودند و ازجمله ریشه‌های آن که از دید بسیاری از نویسندگان مغفول مانده، منع نقل و نگارش حدیث و تضعیف جایگاه اجتماعی اهل‌‌بیت(ع) پیش از ظهور نهضت ترجمه بوده است. گرچه نهضت ترجمه از پیامدهای مثبتی (همچون ایجاد جنبش علمی در جامعۀ اسلامی) نیز برخوردار بود، اما پرسش این است که آیا هیچ پیامد منفی و تهدیدآمیزی به‌دنبال نداشت؟ و اگر پیامدهای منفی داشت، واکنش اهل‌بیت(ع) به این تهدیدها چگونه بود؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی به دنبال بررسی برخی پیامدهای منفی و تهدیدآمیز جریان ترجمه و نیز واکنش امامان معصوم(ع) به این تهدیدها و چگونگی تبدیل آن به فرصتی طلایی در جهت تقویت مبانی فکری مسلمانان است. در این زمینه، به‌کارگیری رویکردی متعادل نسبت به نقد برخی علوم وارداتی و جلوگیری از نفوذ برخی افکار نادرست و پرورش متخصصان و تدوین برخی متون علمی و مناظره با پیروان دیگر ادیان در جهت تقویت آموزه‌های اسلامی را می‌توان ذکر نمود که در نهایت، به تثبیت و رشد معارف اسلامی کمک شایانی کرد و در شکل‌گیری یک نظام آموزشی برای شیعیان، نقش مؤثری داشت.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج البلاغه، قم، هجرت، 1414ق.
    • ابن‌ ابی‌الحدید، عبدالحمید بن‌ هبةالله، شرح نهج‌ البلاغه، قم، کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی‏، 1383‏.
    • ابن ‌ابى‌اصیبعه، احمد بن قاسم، عیون الانباء فى طبقات الاطباء، بیروت، دار مکتبة‌ الحیاة، بی‌تا.
    • ابن عبدالبر، استیعاب، تحقیق على‌محمد البجاوى، بیروت، دار الجیل، 1412ق.
    • ابن ‏عبدالبر، یوسف بن عبدالله، جامع بیان العلم و فضله، بیروت، دارالکتب ‌العلمیه، 1398ق. 
    • ابن‌‌ادریس حلی، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، مؤسسۀ النشر الاسلامی، 1410ق.
    • ابن‏جلجل، سلیمان‌ بن‌ حسان، طبقات ‌الاطباء و الحکماء، قاهره، المعهد العلمی الفرنسی، ۱۹۵۵م.
    • ابن‌جوزی، ابوالفرج، زاد المسیر فى علم التفسیر، بیروت، دار الکتاب العربی، 1422ق.
    • ابن‏حجر عسقلانی، احمد بن ‌علی، فتح‌ الباری، ط الثانیه، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
    • ابن‏خلدون، عبدالرحمن‌ بن ‌محمد، تاریخ، ط الثانیه، بیروت، دار‌الفکر، 1408ق.
    • ابن‏خلکان، احمد بن ‌محمد، وفیات ‌الاعیان، لبنان، دارالثقافه، بی‌تا.
    • ابن‌‌سابور زیّات، طب الأئمه، چ دوم، قم، شریف ‌الرضی، 1370.
    • ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبرى، بیروت، دارالکتب العلمیه،1990.
    • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، معالم العلماء فی فهرست کتب الشیعة و أسماء المصنفین منهم قدیما و حدیثا، نجف، المطبعة الحیدریه، 1340.
    • ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ‌أبی‌طالب، نجف، المکتبة الحیدریه، 1956.
    • ابن‏عبرى، گریگوریوس یوحنا، تاریخ مختصرالدول، ط الثالثه، بیروت، دارالشرق، 1992م.
    • ابن‌عدی، عبدالله ‌بن ‌عدی جرجانی، الکامل فی ضعفاء الرجال، ط الثالثه، بیروت، دارالفکر، 1988م.
    • ابن‏عساکر، علی ‌بن ‌حسن، تاریخ مدینة دمشق، بیروت، دار‌الفکر، 1415ق.
    • ابن‏قتیبه دینوری، عبدالله‌ بن ‌مسلم، تأویل مختلف الحدیث، بیروت، دارالکتب‌العلمیه، بی‌تا.
    • ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله‌بن‌مسلم، الإمامة و السیاسة، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، 1410ق.
    • ابن‏کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایۀ، بیروت، دارالفکر، 1407ق.
    • ابن‏ندیم، محمد بن ‌اسحاق، الفهرست، بی‌جا، بی‌تا.
    • ابوالفرج اصفهانى، علی‌ بن‌ حسین، الأغانی، بیروت، دار احیاء تراث العربى،1415ق.
    • برسی، حافظ رجب، مشارق أنوار الیقین، بیروت، مؤسسة الأعلمی، 1419ق.
    • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تهران، دارالکتب‌ الإسلامیه، 1330.
    • تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد فی علم الکلام، پاکستان، دارالمعارف، 1401ق.
    • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و درر الکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1366. 
    • تهرانی، محمدحسین، امام‌شناسی، چ سوم، مشهد، علامه طباطبائى، 1426ق‏.‏
    • جاحظ، عمرو بن ‌بحر، البخلاء، چ دوم، بیروت، مکتبۀ الهلال، 1419ق.
    • جان‌احمدى، فاطمه، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامى، قم، معارف، 1386‏‏.
    • جعفر بن محمد الصادق، توحید المفضل‏، چ دوم،‌ قم، داوری، بی‌تا.
    • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، چ دوم، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1414ق.
    • حلی، حسن‌ بن ‌یوسف‌، نهج الحق و کشف الصدق، مشهد، عاشورا، 1379.
    • خطیب بغدادی، احمد بن ‌علی، تقیید العلم، ط الثانیه، بیروت، دار احیاء السنة النبویۀ، 1974.
    • خوارزمی، موفق بن احمد، رسائل، بیروت، دار مکتبة الحیاة، 1970م.
    • خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر فی اخبار افراد البشر، چ چهارم، تهران، خیام، 1380.
    • دینورى، ابوحنیفه، الأخبار الطوال، قم، منشورات الرضى، 1368.
    • ذهبی، شمس‌الدین محمد، تاریخ الاسلام، ط الثانیه، بیروت، دارالکتاب العربى، 1413ق.
    • ذهبی، شمس‌الدین محمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
    • سبحانی، جعفر، تذکرة الأعیان، قم، مؤسسۀ امام صادق، 1419ق.
    • سبحانی، جعفر، الحدیث النبوی بین الروایۀ و الدرایۀ، قم، مؤسسة امام صادق، 1419ق.
    • سیدمرتضی علم الهدی، الفصول المختاره، قم، کنگرة شیخ مفید، 1413ق‌.
    • سیوطی، جلال‌الدین، تاریخ‌ الخلفاء، مکه، مکتبة نزار مصطفى الباز، 2004م.
    • سیوطى، جلال‌الدین، الدر المنثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1404ق.
    • شلبى، احمد، تاریخ آموزش در اسلام از آغاز تا فروپاشى ایوبیان در مصر، ترجمة محمدحسین ساکت، تهران، فرهنگ اسلامى‏، 1361.
    • صدوق، محمد ‌بن ‌علی، التوحید، قم، جامعة مدرسین، بی‌تا.      
    • صدوق، محمد بن علی، الخصال، قم، جامعة مدرسین، 1362‏.
    • صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، المکتبة الحیدریه، 1385ق.
    • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، جهان، 1378ق.
    • صنعانی، عبدالرزاق، المصنّف، منشورات المجلس العلمی، طنجه، بی‌تا. 
    • طباطبائی، سید‌محمدحسین، بررسی‌های اسلامی، قم، هجرت، 1397ق.
    • طبرسی، علی، مشکاة الأنوار، قم، دارالحدیث، 1418ق.
    • طبرسی، فضل‌ بن‌ حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1417ق.
    • طبری، محمد بن ‌جریر، تاریخ الأمم و الملوک‏، ط الثانیه، بیروت، دار التراث، 1387ق.
    • طوسی، محمد بن ‌حسن، اختیار معرفة الرجال، قم، مؤسسة آل‌البیت، 1404ق.
    • طوسی، محمد بن ‌حسن، الامالی، قم، دارالثقافة للطباعة والنشر والتوزیع، 1414ق.
    • طوسی، محمد بن ‌حسن، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول، تحقیق عبدالعزیز طباطبایی، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، 1378.
    • فخر رازی، محمدبن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
    • فراء حنبلى، محمد بن ‌حسین، الاحکام السلطانیه، بیروت، دار الکتب الاسلامیه بی‌تا.
    • قاضى عبدالجبار، المغنى، قاهره، دارالکتب، المصریه، 1965.
    • قفطى، على‌ بن‌ یوسف، تاریخ الحکماء، ترجمة بهمن دارایى، تهران، دانشگاه تهران، 1371.
    • کلینی، محمد بن ‌یعقوب، الکافی، چ پنجم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1363.
    • کوفی، محمد بن سلیمان، مناقب امیرالمؤمنین(ع)، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، 1381.
    • لاهیجى، عبدالرزاق‌ بن ‌على، شوارق الالهام فى شرح تجرید الکلام، اصفهان، مهدوی، بی‌تا.
    • لیثی الواسطی، علی ‌بن ‌محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، دارالحدیث، بی‌تا.
    • متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنز ‌العمال، بیروت، مؤسسة الرسالۀ، 1409ق. 
    • مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، چ‌ دوم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
    • محمدی ری‌شهری، محمد، موسوعة احادیث الطبیه، قم، دارالحدیث، 1383.
    • محمدی ری شهری، محمد، العلم و الحکمة فی الکتاب و السنة، قم، دارالحدیث.
    • محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، دارالحدیث، بی‌تا.
    • مزی، یوسف، تهذیب ‌الکمال فی أسماء ‌الرجال، بیروت، مؤسسة الرسالۀ، 1980م.
    • مسعودی، علی‌ بن ‌حسین، مروج الذهب، چ دوم، قم، دارالهجره، 1409ق.
    • مسلم بن حجاج نیشابوری، الصحیح، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
    • مغربی، قاضی نعمان، شرح الأخبار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
    • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الاختصاص، چ دوم، بیروت، دارالمفید، 1414ق.
    • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.
    • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، المقنعه، قم، کنگرة جهانى هزاره شیخ مفید، 1413ق‌.
    • مفید، محمد بن محمد بن نعمان، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، بیروت، دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، 1414ق.
    • نجاشی، احمد بن ‌على‏، الرجال، قم، جامعة مدرسین‏، 1407ق‏.
    • ولایتى، على‌اکبر، فرهنگ و تمدن اسلامى، بی‌جا، بی‌تا.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sُhamsollahi, Mohammad Hosein, Ranjbar, Mohsen. (2026) An Analysis of the Ahl al-Bayt's (AS) Encounter with the Phenomenon of Translation and their Management in Transforming Threats into Opportunities. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), 35-57 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5001591.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad Hosein Sُhamsollahi; Mohsen Ranjbar."An Analysis of the Ahl al-Bayt's (AS) Encounter with the Phenomenon of Translation and their Management in Transforming Threats into Opportunities". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22, 2, 2026, 35-57

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sُhamsollahi, M, Ranjbar, M.(2026) 'An Analysis of the Ahl al-Bayt's (AS) Encounter with the Phenomenon of Translation and their Management in Transforming Threats into Opportunities', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), pp. 35-57

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sُhamsollahi, M, Ranjbar, M. An Analysis of the Ahl al-Bayt's (AS) Encounter with the Phenomenon of Translation and their Management in Transforming Threats into Opportunities. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 2026; 22(2): 35-57