The Institution of the Public Treasury (Bayt al-Māl) in the Prophetic State: A Later Construct or Historical Reality
Article Type:
Research
Writers:
✍️ Seyed javad Mirzazadeh
/ Assistant Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / s.j.m.z.1390@gmail.com
/ Assistant Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / s.j.m.z.1390@gmail.comSeyyed Mohammad Kazem Rajaei Rameshe / Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / rajaii@iki.ac.ir
/ Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / rajaii@iki.ac.irSeyyed Mohammad Ali Mousavi / Assistant Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / m.a.mousavi@iki.ac.ir
/ Assistant Professor, Department of Economics, Imam Khomeini Educational and Research Institute / m.a.mousavi@iki.ac.irMohammad Javad Yavari / Assistant Professor, Department of History, Bāqir al-ʿUlūm University / javadyavari@yahoo.com
/ Assistant Professor, Department of History, Bāqir al-ʿUlūm University / javadyavari@yahoo.comAbstract:
A prevalent view among biographers and historians holds that the Public Treasury (Bayt al-Māl) and its financial and administrative organization were formed after the Prophetic era, during the period of the Caliphs. This view raises a critical question: did the governmental, managerial, and financial necessities of the Prophetic state not require the existence of such an institution? Employing a descriptive-analytical method and a critical historiography approach, this research investigates the origins of the establishment of the Bayt al-Māl in early Islam. Its primary objective is to scrutinize historical evidence concerning the existence of the Bayt al-Māl as a systematic financial mechanism with specific functions during the era of the Prophet Muhammad (PBUH). The findings demonstrate that although the formal terminology for the concept of "Bayt al-Māl" had not been developed during the Prophetic rule, the core functions of this institution existed in a decentralized form. Historical evidence and reports indicate the existence of a treasury and scattered, non-fixed locations for storing assets (such as the mosque, with local agents, dedicated pastures, and similar venues). Furthermore, the existence of a financial agency system encompassing the collection, distribution, auditing, and supervision of public funds proves the presence of a coherent financial structure in the Prophetic state.
چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
Title :نهاد بیتالمال در دولت نبوی؛ برداشت متأخر یا واقعیت تاریخی؟
Abstract:
دیدگاه رایجی در میان سیرهنگاران و تاریخپژوهان وجود دارد مبنیبر اینکه بیتالمال و تشکیلات مالی و اداری آن پس از عصر نبوی و در دوران خلفا شکل گرفته است. این دیدگاه، پرسشی جدی را مطرح میکند: آیا الزامات حکومتی، مدیریتی و مالی، اقتضای وجود چنین نهادی را در دولت نبوی نداشتهاند؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و رویکرد تاریخنگاری انتقادی، به بررسی مبدأ تأسیس بیتالمال در صدر اسلام میپردازد. هدف اصلی، واکاوی شواهد تاریخی دربارة وجود بیتالمال بهمثابة سازوکار مالی نظاممند با کارکردهای مشخص در عصر پیامبر اکرم(ص) است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که اگرچه ادبیات رسمی درخصوص مفهوم «بیتالمال» در زمان حکومت نبوی شکل نگرفته بود، اما کارکردهای اصلی این نهاد بهصورت غیرمتمرکز وجود داشت. شواهد و گزارشهای تاریخی از وجود خزانه و مکانهای پراکنده و غیرثابت (مانند نگهداری اموال در مسجد، نزد کارگزاران محلی، چراگاههای اختصاصی و موارد مشابه) حکایت دارد. افزون بر این، وجود نظام کارگزاری مالی شامل جذب، توزیع، حسابرسی و نظارت بر اموال عمومی، ساختاری مالی منسجم را در دولت نبوی اثبات میکند.
References:
- ابن عبد ربه اندلسی، احمد بن محمد، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1404ق.
- ابن عبدالبر قرطبی، یوسف بن عبدالله بن محمد، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت، دارالجیل، 1412ق.
- ابنابیجمهور احسائی، محمد بن زینالدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیه، قم، سیدالشهداء، 1403ق.
- ابناثیر، على بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
- ابنجماعه، عبدالعزیز بن محمد بن ابراهیم، المختصر الکبیر فی سیرة الرسول، تحقیق سامی مکی العانی، عمان، دارالبشیر، 1993م.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1415ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالمعرفه، 1379ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق احمد محمد شاکر، قاهره، دارالحدیث، 1416ق.
- ابنزنجویه، حمید بن مخلد، الأموال، ریاض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الإسلامیه، 1406ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد بغدادی، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، 1960م.
- ابنشبه، ابوزید، تاریخ المدینه، جده، بینا، 1399ق.
- ابنشهرآشوب مازندرانى، محمد بن على، مناقب آل أبیطالب، قم، علامه، 1379ق.
- ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، عمان، دار الرسالۀ العالمیه، 1430ق.
- ابنهشام، عبدالملک، السیرة النبویه، بیروت، دار المعرفۀ، بیتا.
- ابوعبید، قاسم بن سلّام، الأموال، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله، الأوائل، طنطا، دارالبشیر، 1408ق.
- اجتهادی، ابوالقاسم، بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین از آغاز تا پایان دوران اموی، تهران، سروش، 1363.
- احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول، قم، دارالحدیث، 1419ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، دمشق، دار طوق النجاه، 1422ق.
- برقی، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، قاهره، مکتبة النهضة المصریه، 1956م.
- بیهقی نیشابوری، احمد بن حسین، السنن الکبرى، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1424ق.
- ثقفى کوفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، تحقیق عبدالزهراء حسینی، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1410ق.
- حر عاملى، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، 1416ق.
- حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسۀ آلالبیت لإحیاء التراث، 1404ق.
- دجیلی، خوله شاکر، بیتالمال؛ پیدایش و تحولات آن، ترجمة محمدصادق عارف، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1379.
- زارع، حمید، نظام اداری در سیره و سنت نبوی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1395.
- زرگرینژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، تهران، سمت، 1378.
- سیوطی، جلالالدین عبدالرحمن، تاریخ الخلفاء، تحقیق حمدی الدمرداش، مکه، مکتبة نزار مصطفى الباز، 1425ق.
- شهیدی پاک، محمدرضا، تاریخ تشکیلات در اسلام، چ سوم، قم، المصطفی، 1402.
- صدوق، محمد بن علی، الخصال، تحقیق و تصحیح علىاکبر غفاری، قم، جامعة مدرسین، 1362.
- صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسة النشر اسلامی، 1363.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، ط الثانیه، قاهره، دار النشر، مکتبة ابنتیمیه، 1415ق.
- طبرسی، علی بن حسن، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، قم، مکتبة الفقیه، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الورى بأعلام الهدى، قم، آل البیت، 1417ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
- طبری آملی، عمادالدین محمد بن علی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف، المطبعة الحیدریه، 1383ق.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران، المکتبة المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365.
- عاملی، سیدجعفر مرتضى، الصحیح من سیرة النبی الأعظم(ص)، قم، دار الحدیث، 1426ق.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت، دار العلم للملایین، 1968.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر (للعیاشی)، تهران، مکتبة العلمیه الاسلامیه، 1380.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
- قلقشندی، احمد بن علی، صبح الأعشى فی صناعة الإنشاء، بیروت، دار الکتب العلمیه، بیتا.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، ط الثالثه، قم، دارالکتاب، 1404ق.
- کتانی، عبدالحی، نظام الحکومة النبویة المسمی التراتیب الاداریه، بیروت، دارالأرقم، بیتا.
- کرجی، علی، «سیرۀ پیامبر اکرم در بیتالمال»، 1381، فرهنگ کوثر، ش49، ص111ـ125.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1363.
- ماوردی، علی بن محمد، الأحکام السلطانیۀ و الولایات الدینیه، مکه، دارالتعاون للنشر و التوزیع، 1386ق.
- متقی هندی، علاءالدین علی بن حسامالدین، کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال، ط الخامسه، بیروت، مؤسسة الرسالۀ، 1401ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1368.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1404ق.
- مسعودی، على بن حسین، التنبیه و الإشراف، تصحیح عبدالله اسماعیل الصاوی، قاهره، دار الصاوی، بیتا.
- مقریزی، تقیالدین احمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1420ق.
- مکارم شیرازى، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1374.
- منتظریمقدم، حامد، «شیوههای تقسیم بیتالمال در صدر اسلام»، 1389، معرفت اقتصادی، ش2 (1)، ص137ـ169.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، ط السابعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1362.
- نورى، حسین بن محمدتقى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، 1408ق.
- نیشابوری، مسلم بن حجاج، المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله (صحیح مسلم)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، دار الأعلمی، 1409ق.
- ورّام، مسعود بن عیسی، تنبیه الخواطر و نزهۀ النواظر (مجموعه ورّام)، قم، مکتبة الفقیه، بیتا.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت، چ دوم، قم، مؤسسة دائرة المعارف فقه اسلامی، 1385.
- هیثمی، نورالدین علی بن ابیبکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، تحقیق حسامالدین القدسی، قاهره، مکتبة القدسی، 1414ق.
Cite this article:
RIS
Mendeley
BibTeX
APA
MLA
HARVARD
VANCOUVER
Mirzazadeh, Seyed javad, Rajaei Rameshe, Seyyed Mohammad Kazem, Mousavi, Seyyed Mohammad Ali, Yavari, Mohammad Javad. (2026) The Institution of the Public Treasury (Bayt al-Māl) in the Prophetic State: A Later Construct or Historical Reality. Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), 107-128 https://doi.org/10.22034/tarikh.2025.5002037.
Seyed javad Mirzazadeh; Seyyed Mohammad Kazem Rajaei Rameshe; Seyyed Mohammad Ali Mousavi; Mohammad Javad Yavari."The Institution of the Public Treasury (Bayt al-Māl) in the Prophetic State: A Later Construct or Historical Reality". Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22, 2, 2026, 107-128
Mirzazadeh, S, Rajaei Rameshe, S, Mousavi, S, Yavari, M.(2026) 'The Institution of the Public Treasury (Bayt al-Māl) in the Prophetic State: A Later Construct or Historical Reality', Tarikh Islam dar Ayene-ye pazhuhesh, 22(2), pp. 107-128
