تاريخ اسلام در آينه پژوهش

تطبیق جنگ‌های سه‌گانه دورۀ امام علی 
بر سیاست و تفکرات سه خلیفۀ نخست
 سیدمحسن شریفی        / استادیار تاریخ، گروه معارف اسلامی دانشگاه قم    mohsen.sharifi@qom.ac.ir
شکرالله خاکرند / دانشیار تاریخ، ‌بخش تاریخ دانشگاه شیراز     khakrand@shirazu.ac.ir
دريافت: 05/05/1404 - پذيرش: 11/09/1404
چکيده
بررسی نقش میراث فکری و حکومتی خلفای نخستین در بروز جنگ‌های سه‌گانۀ دوره امام علی موضوع این تحقیق است. فرضیۀ اصلی این تحقیق بر این مطلب استوار است که میان معارضان سه جنگ جمل، صفین و نهروان با سه خلیفۀ نخست مشابهت‌های فکری و عملی بسیاری دیده می‌شود، به‌طوری‌که می‌توان هر یک از این سه جنگ را نمود و برون‌دادی از تفکرات و رفتارهای سه خلیفۀ نخست دانست. جنگ جمل به خاطر بیعت‌شکنی و زیاده‌خواهی و رفتارهای خشن و غیراسلامی اهل جمل با مسلمانان، به‌ویژه در شهر بصره تطابق زیادی به بیعت‌شکنی خلیفۀ اول با امیرمؤمنان علي دارد. چنان‌که ابوبکر نیز از سر زیاده‌خواهی بیعت غدیر را نادیده انگاشت و در سقیفه بر کرسی خلافت تکیه زد و در رفتار با مخالفان خود خشونت و بی‌عدالتی را از حد گذراند. رفتار و اندیشۀ خوارج در پیش و حین جنگ نهروان بر تفکرات خیلفۀ دوم انطباق زیادی دارد، خشونت افراطی، کج‌فهمی و برداشت سلیقه‌ای از دین و تکفیر دیگران در رفتارهای خوارج و عمر دیده می‌شود، افزون بر این ایدئال بودن حاکمیت خلیفۀ دوم نزد خوارج نشان از تأثیرپذیری از تفکرات او دارد. جنگ صفین نیز از سر زیاده‌خواهی معاویه و حزب اموی بود که حکومتی بر پایۀ جعل و دروغ بنیان نهاده بود و در سرکشی و اباحه‌گری همچون خلیفۀ سوم بود که عثمان نیز در دستیابی به خلافت و حفظ آن همین‌گونه عمل کرد.
کليدواژه‌ها: بررسی تطبیقی، جنگ‌های سه‌گانه، دوره امام علی، سیاست، تفکرات، سه خلیفۀ نخست.
 
مقدمه
در نظام اجتماعی که برخاسته از دیانت است، هرگونه خلل و نقصی که در ‌بخش‌های نظام رخ دهد، می‌تواند نشانی از اختلال در دیانت یا نگرش نادرست به دین تفسیر شود. همچنین با توجه به رهیافت جامعه‌شناسی دینی، هیچ نظريه‌اي به‌اندازه عقب‌ماندگی فرهنگی سبب کج‌روی و انحراف نیست،  با این توصیف دور از ذهن نیست که دگرگونی‌های پیش‌آمده در جامعۀ اسلامی پس از عصر نبوی نیز به همین منوال ‌باشد.
توضیح آنکه جامعۀ عرب با بعثت رسول خدا در مدتی کوتاه از بدترین و زشت‌ترین شیوه زندگی به متعالی‌ترین شیوه آن نزدیک شد  و در همین زمان اندک، دگرگونی‌های فاحشی را تجربه کرد. به‌طوری‌که قوانین و احکام اسلامی بر این جامعه حاکم شد و باورهای دینی و اندیشۀ شریعت جایگزین عقاید خرافی و نادرست جاهلی گردید. البته تمام آنچه مقصود آن حضرت بود محقق نشد؛ چراکه ماهیت تحولات اجتماعی به‌گونه‌ای است که زمان‌بر بوده و به‌طور طبیعی نیاز به زمان بیشتری داشت.
راهکار امامت برای حرکت امت در مسیری که رسول خدا ترسیم کرده به همین جهت بود، اما چیزی نگذشت که پس از پیامبر و بر پا شدن خلافت جامعه از مسیر ترسیم‌شده در دورۀ نبوی انحراف پیدا کرد. به‌گونه‌ای‌که این کجروی و دنیاخواهی بر تمامی زوایای زندگی مسلمانان و جامعۀ اسلامی سایه افکند. جهاد، ایثار و ازخودگذشتگی و تحمل سختی‌های طاقت‌فرسا که پیش‌تر در جهت تقرب به خدا و کمال تفسیر می‌شد، اینک راهی برای دستیابی به غنیمت بیشتر و حتی بیرون راندن حریف از میدان رقابت به کار گرفته می‌شد.
پایۀ تغییرات در ابتدا ظاهراً‌ سیاسی و به خاطر بحث جانشینی رسول خدا بود، اما در ادامه و پس از استقرار خلافت، تغییرات به عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی رسید و موجب تغییرات فاحش در جامعۀ اسلامی گردید. به‌گونه‌اي‌که جامعۀ اسلامی در عرصۀ اجتماعی بیشترین تغییرات را تجربه کرد و جریان‌های فکری، و فرهنگی پدید آمد که پیش از این سابقه‌ای نداشت.  بی‌شک نقش باورها و اعتقادات این گروه‌ها و جریان‌ها در اقدامات سیاسی تأثیر داشته و نوعی اختلاف‌ نظری میان قرائت آنها از دین با قرائت دورۀ نبوی وجود دارد. با این نگاه می‌بینیم عرصه‌های اجتماعی اسلام نیز از این جریان بی‌نصیب نماند.
دوران خلافت امام علي عرصه‌ای برای تقابل علنی و عریان میان تفکر امام با جریان‌های نوظهور و بدعت‌گونه دوران نخستین می‌باشد. جریانی که با اصول اساسی اسلام که در نظر امام بود، مغایرت جدی داشت. این جریان‌ها را محققان و اندیشمندان با عناوین مختلف همچون جریان واقعِ انحرافی و جریان واقعِ اصلاحی  یا جریان تفرقه و فساد  و همچنین جریان فرهنگ شیعی و جریان فرهنگ‌های غیرولایی  یاد می‌کنند.
با این توضیح می‌توان سه جریان سیاسی ساختارشکن و ستیزه‌جوی این دوره شامل ناکثین، قاسطین و مارقین را برآمده از بینش و تفکر سه خلیفۀ نخست دانست که هر یک با تکیه بر اندیشۀ خود توانست در صف معارضان امام علی قرار گیرد، به‌طوری‌که سه جنگ جمل، صفین و نهروان تجلی افکار، اندیشه و رفتار سه خلیفۀ نخست در جامعۀ اسلامی دوره امام قلمداد شود. امام علی نیز از این حقیقت سهمگین پرده برداشته و وجود جنگ‌های دورۀ خویش را وجود افکار و اندیشه‌های نادرست دانسته و می‌فرماید: «امروز با پيدايش زنگارها در دين، كژى‏ها و نفوذ شبهه‏ها در افكار، تفسير و تأويل دروغين در دين، با برادران مسلمان خود به جنگ خونين كشانده شديم.» 
هدف از این پژوهش تلاشی برای بیان دقیق تأثیرگذاری اندیشه و رفتار خلفا بر جریان‌های ناهمسو با مکتب علوی می‌باشد. این پژوهش از گونۀ تحقیقات تاریخی است که بر اساس سیره و تاریخ انجام می‌شود و به مسائل جریان‌شناسی و شناخت جامعه نیز نظر دارد. برای نیل به این مقصود نیاز به روش توصیفی همراه با تحلیل محتوایی متون می‌باشد.
1. مبانی نظری
دکتر شریعتی که بیشتر یک جامعه‌شناس تاریخی است تا یک فیلسوف تاریخ،  معتقد است که برای شناخت وقایع و جریانات تاریخی که ریشۀ فکری و فرهنگی دارند، حتماً باید منشأ و ریشه‌های آن شناخته شود تا تحلیل درست از آن جریان به دست آید.  جامعه‌شناس شهیر گی‌روشه نیز خصوصیات اصلی تغییر اجتماعی را تغییری کلی در سازمان اجتماعی به‌صورت استوار و مدام و در یک دوره زمانی برشمرده است.  پس می‌توان گفت تغییرات اجتماعی شامل تبدیل و دگرگونی رخ‌داده در یک زمان خاص و در یک جامعۀ مشخص می‌باشد که باعث تغییر در اصول زندگی اجتماعی شده است.
این عوامل مختلف در تحولات جامعه نقش دارند و چنان‌که جامعه‌شناسان معتقدند نارسایی‌های فرهنگی تأثیرات زیادی بر دگرگونی جامعه خواهند داشت  و اگر بپذیریم جامعه و محیط در پرورش افراد نادرست نقش دارد،  محیط و جامعه وقوع انحراف نیز اهمیت زیادی پیدا می‌کند.  از ديد جامعه‌شناسي ديني نیز تأثيرات عوامل فرهنگي در آسيب‌هاي اجتماعي عميق‌تر می‌باشند.
با توجه به اینکه هر کنشی دارای مشخصه‌ها و نمودهایی می‌باشد و مشخصه‌های کنش نیز می‌تواند با تأثیرات و محرک‌های بیرونی یا درونی همراه باشد.  شناخت جریان‌ها در بازشناسی تاریخ و بازسازی دورۀ خاصی از آن نقش خواهد داشت. به‌طوری‌که شناسایی رفتارهای فرهنگی، اجتماعی و کشف رابطۀ آنها با پشتوانه‌های ایدئولوژیکی‌شان در بستر زمان ممکن خواهد بود.  در همین راستا نمودهای تاریخی جریان‌ها باید مورد بررسی قرار گیرد؛ چراکه نمودها چگونگی تحقق یک کنش یا شرایطی است که کنش و ظهور در آن حاصل می‌شود.  از سویی اندیشۀ بشر تا زمانی که از ساحت ذهن به ساحت دل منتقل نشود و در کنش‌ها و واکنش‌های فردی و اجتماعی تجلی نیابد، به یک جریان اجتماعی و اثرگذار مبدل نمی‌شود.  پس واضح است که حوادث و وقایع سیاسی که توسط جریان‌ها صورت می‌گیرد مبتنی‌بر داشته‌های فکری و فرهنگی ‌است که با پشتوانه‌ای ذهنی و اندیشه‌ای همراه خواهد بود و قطعاً چنین جریان‌هایی نمود و تأثیرگذاری بیشتری خواهند داشت.
با این بیان، برداشت صحیح از جامعۀ اسلامی مقارن خلافت امام علی و ظهور جریان‌های معارض و مخالف در چنین جامعه‌اي‌ نیازمند شناخت و درک درست از تأثیرپذیری آنان از تفکر و اندیشۀ جامعۀ اسلامی این عصر می‌باشد.
2. طرح نظریه
در پژوهشی که بر اساس سنخ‌شناسی رفتار سیاسی مخالفان امام علی در دوران خلافت بر روی 296 نفر از مخالفان صورت گرفته، مشخص شده است که بیشترین گروه مخالفان امام در دستۀ مخالفت تداومی قرار داشته که از ابتدا با امام مخالف بودند.  اگرچه این پژوهش با معیار رفتار سیاسی صورت گرفته، اما نتیجۀ آن از این جهت مهم است که این افراد از همان ابتدا با شناختی که از امام داشتند، نظر مساعدی برای حکومت و خلافت آن حضرت نداشتند. با این توصیف، به نظر می‌رسد جریان‌های فکری و فرهنگی موجود در عصر خلافت امام علی را باید در پس حوادث سیاسی و درگیری‌های نظامی جست‌وجو کرد؛ چراکه هر جنگی در درون خود یک نبرد ایدئولوژیکی و فکری به همراه دارد. درواقع جریان‌های سیاسی و نظامی برآمده از تفکر درونی است که باید شناسایی شوند.
از سويي تأثیر رفتار حاکمان بر جامعه امری مسلم و اثبات‌شده است و هر یک از سه خلیفۀ نخست نیز دارای تفکر و رفتاری خاص بودند که تأثیر آن در جامعۀ اسلامی قابل رؤیت و اثبات‌شده است. با بررسی جنگ‌های سه‌گانه جمل، صفین و نهروان و رفتار ستیزه‌جویانه آنان در برابر امیرمؤمنان می‌توان مشابهت‌های زیادی از تفکرات سه خلیفۀ نخست را در این مخالفان دید.
امام علی بارها این سخن را تکرار کرده بود که من مأمور به جنگ با سه گروه ناکثین، قاسطین و مارقین شده‌ام: «امرت قتال الناکثین و القاسطین و المارقین.»  شاید بتوان از این تعبیر امام استفاده کرد که آن حضرت در مواجهه با هر جریانی‌ به فضای فکری و عقبۀ آن جریان هم توجه داشته است.
بازخوانی تأثیر اندیشه‌ها و رفتار خلفای سه‌گانه (ابوبکر، عمر و عثمان) بر ساختار خلافت و زمینه‌سازی جنگ می‌تواند دیدگاهی عمیق‌تر نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی در پدید آمدن جنگ‌های داخلی صدر اسلام ارائه دهد.
نظریۀ این تحقیق بر این مطلب استوار است که میان معارضان سه جنگ جمل، صفین و نهروان با سه خلیفۀ نخست مشابهت‌های فکری و عملی بسیاری دیده می‌شود، به‌طوری‌که می‌توان هر یک از این سه جنگ را نمود و برون‌دادی از تفکرات و رفتارهای سه خلیفۀ نخست دانست. در ادامه به طرح تطبیق اندیشه و رفتار خلفای سه‌گانه با سه جنگ دوره خلافت امام علی توجه شده و تلاش می‌شود مشابهت‌های میان آنان کشف و ارائه شود.
3. نقش خلافت در دگرگونی‌های پس از عصر رسالت
خلافت نخستین از دیدگاه تبارشناسی آمیزه‌ای از تنازع عصبیت‌ها و اراده‌های معطوف به قدرت است که در قالب تقابل‌های انصار و مهاجران در مدینه شکل گرفت.  در این دوره مهم‌ترین سؤال این بود که خلیفه کیست و کار او چیست، درحالی‌که افراد جامعه هنوز در اعتقادات مربوط به امامت جامعه شدیداً متفاوت بودند. 
آنچه سبب شد در سقیفه ابوبکر به‌عنوان جانشین رسول خدا انتخاب شود، معیارهای غیردینی همچون سن و قبیله بود. به همین جهت تمام تحولات منتهی به بیعت ابوبکر به‌عنوان خلیفۀ پیامبر، نه عقیدۀ اسلامی، بلکه منطق قبیله بود. انصار نیز در چارچوب منطق قبیله در جست‌وجوی امیری از خود بودند. صحابه رسول خدا به اقتضای وجدان ناخودآگاه قبیله در وضعیتی قرار داشتند که در تصمیمات خود نصوص و احادیث برجامانده از پیامبر را بر مبنای قبیله و روابط قدرت مکنون در قبیله گزینش و تفسیر می‌کردند. 
درباره نحوه انتخاب و شرایط خلیفه هیچ سخن روشن و محکمی از سوی کسی ابراز نشد و روایات جعلی برای اثبات حقانیت ابوبکر بعدها ساخته شد. آنچه در کتاب‌های فقهی و کلامی قرن سوم به این سو آمده حاصل دو تا سه قرن تجربه درباره خلافت است.  آن‌گونه که مستشرقان نیز پی ‌برده‌اند، کلمۀ خلیفه و یا نهاد خلافت هیچ مبنای قرآنی ندارد، بلکه از کاربرد آن در امور دنیوی در آن زمان گرفته شده است. 
منابع متفق هستند که یک روز پس از ماجرای سقیفه ابوبكر در مسجد بر منبر نشست و در خطبۀ خود اذعان کرد: «درحالی‌که بهترین شما نیستم، بر شما ولایت یافتم.»  اگرچه اهل‌سنت اين سخن را بر فروتنى و تواضع ابوبکر حمل كرده‌اند، اما آنچنان‌که شيعیان نیز معتقدند، این سخنان اقرارى به عدم صلاحيت او تلقى می‌شود. به‌ویژه که امام على در خطبۀ مشهور خود به شقشقیه که در آن عملکردهای دوران خلفا را نقد می‌کند و اصل خلافت هر یک از آنان را زیرسؤال می‌برد. درباره ابوبکر می‌فرماید: «به خدا سوگند! او (ابوبكر) رداى خلافت را بر تن كرد؛ درحالى‌كه خوب مى‌دانست من در گردش حكومت اسلامى، چون محور سنگ آسيابم.»  امام در این خطبه خلافت را به لباسی تشبیه کرده که ابوبکر با آگاهی از اینکه برازنده‌اش نیست آن را بر تن کرده است. اقرار ابوبکر نیز نشان‌دهنده نادرست بودن اقدام اوست.
شگفت اینکه ابوبکر در این خطابه به تبعیت خود از شیطان اعتراف کرده و می‌گوید: «و بدانيد كه مرا شيطانى است كه گاه بر من چيره مى‏شود و هر گاه ديديد كه خشمگين هستم از من دورى كنيد تا در ظاهر و باطن شما تأثيرى نگذارم.»  این سخنان که در نخستین خطابۀ ابوبکر بیان شده و به‌صراحت تبعیت او از شیطان را به مسلمانان گوشزد می‌کند و امکان انحراف او از مسیر حقیقی اسلام را به حالت هشدار بیان می‌کند، حائز توجه است. به‌ویژه که در آیات قرآن کریم تصریح شده شیطان جز بر پیروان خود تسلط و غلبه‌ای ندارد  و تنها بر کسانی مسلط می‌شود که شیطان را دوست بدارند.  برخی معتقدند توجه ابوبکر به این آیۀ قرآن «پیرامون هر پیامبری شیاطین از انس و جن هستند که با وی به دشمنی برمی‌خیزند: "وَ كَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحي‏ بَعْضُهُمْ إِلى‏ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا"»،  ابوبکر را از توجه به آیات دیگر بازداشته و او درصدد بوده که خود را در مرتبۀ رسول خدا قرار دهد،  اما پذیرش این سخن بسیار دور از ذهن است، چون به نظر می‌رسد خلیفۀ جدید تنها درصدد توجیه اقدامات آینده خود بود. او تلاش می‌کرد نگاه مردم به خلافت نوپدید را به مسیری که دوست داشت سوق دهد. به‌این‌معنا که مردم نباید انتظار داشته باشند، خلیفۀ رسول خدا در تمام شئون و مراتب و اعمال همچون آن حضرت باشد. به‌ویژه که در نگاه جدید که بر اساس جایگاه خلافت ایجاد شده بود، لازم نبود خلیفه از تمام مسلمانان برتر باشد. ابوبکر در سخنان خود گفته بود که عمر قوی‌تر از من است و سالم مولای حذیفه از من باتقواتر می‌باشد.  بااین‌حال عجیب است که اصرار داشت تا حکومت را خود در دست داشته باشد. منابع تاریخی درباره خلیفۀ دوم نیز می‌نویسند: وقتی که عمر بن خطاب به خلافت رسید، به منبر رفت و در نخستين سخنرانی خود از تندخویی، بخل و ناتوانی خود سخن گفت. 
با توجه به آنچه گفته شد، روشن شد که مردم نباید از خلافت و مسند جدیدی که در جامعۀ اسلامی پدید آمده توقع والایی داشته باشند. به بیان دیگر، باید سطح توقع خود را از خلیفه کاهش دهند و او را با رسول خدا قیاس نکنند. پذیرش این مطلب توسط جامعۀ اسلامی سبب می‌شد خلیفۀ مسلمانان در ادامه به خاطر انجام کارهای خشونت‌بار و یا برخی رفتارهای خلاف عرف اسلامی مورد نکوهش و ملامت قرار نگیرد.
تحول‌های خلافت از زمان ابوبکر تا عثمان، حلقه‌ای از نظم و بی‌نظمی را طی کرد و بی‌قراری‌های واپسین سال‌های خلافت عثمان، زاده همان نظم و سیاستی بود که در خلافت‌های پیشین طراحی و سویه‌سازی شده بود و البته نتیجۀ منطقی آن سیاست‌‌ها نیز بود. 
امام علی نیز هشدار می‌دهد که این فتنه‌ها بیش از همه خاستگاه فکری و اندیشه‌ای دارند و از حقیقتی سهمگین پرده برداشته و وجود جنگ‌های دوره خویش را وجود افکار و اندیشه‌های نادرست دانسته و می‌فرماید: «امروز با پيدايش زنگارها در دين، كژى‏ها و نفوذ شبهه‏ها در افكار، تفسير و تأويل دروغين در دين، با برادران مسلمان خود به جنگ خونين كشانده شديم.»  در این بیان امام به صراحت مخالفت‌ها و جنگ‌های خونین دورۀ خود را محصول کژ‌اندیشی دینی و یا همان جریان‌های فکری نادرست دانسته است که در دورۀ پس از پیامبر پدید آمده‌اند.
4. تطبیق (تشابه) اندیشه و رفتار اهل جمل با خلیفۀ اول
بازخوانی تأثیر اندیشه‌ها و رفتار ابوبکر بر ساختار خلافت و زمینه‌سازی جنگ جمل نیازمند بررسی و تطبیق تفکر اهل جمل با فکر خلیفۀ اول می‌باشد. ازاین‌رو در این ‌بخش تلاش می‌شود، شواهد الگوگیری اهل جمل از اندیشه و رفتار خلیفۀ اول تبیین گردد.
رویداد جنگ جمل در سال ۳۶ هجری، یکی از مهم‌ترین منازعات سیاسی و نظامی در تاریخ اسلام است که به‌عنوان نخستین جنگ در دوران خلافت امام علی توسط طلحه، زبیر و عایشه به راه انداخته شد و امام از آنها با عنوان ناکثین یاد کرد. 
ناکثین برایندی از تفکر خلیفۀ اول و در پی تسلط بر قدرت و منصب خلافت بود که در حوزۀ اندیشه نیز بر افکار ابوبکر توجه داشت. بررسی شواهد نشان می‌دهد که اهل جمل در رفتارها و استدلال‌های خود، به‌طور غیرمستقیم یا مستقیم از الگوهای عملی و فکری دوران خلافت ابوبکر الهام گرفته‌اند.
درواقع اولین مخالفان امام کسانی بودند که با هدف دستیابی به موفقیت‌های اجتماعی و حکومتی با امام بیعت کردند. آنان در زمانی که همه با حضرت علی بیعت می‌کردند، خود نیز پیشگام در امر بیعت شدند. اگرچه بعدها اعلام کردند، این بیعت را بر اثر فشار و تحمیل انجام دادند،  اما همگان می‌دانستند که این توجیهی است برای اقدامی که پیش‌تر انجام دادند. مانند ابوبکر که در غدیر خم در زمرۀ نخستین بیعت‌کنندگان بود،  اما در سقیفه برای دستیابی به خلافت تلاش کرد.
معارضان در جمل، به‌ویژه طلحه و زبیر ابتدا با امام علی بیعت کردند، اما بعداً پیمان شکستند. در این مورد مشابهت بسیاری با رفتار ابوبکر داشتند؛ زیرا او نیز بر خلاف بیعت در غدیر و وصایت پیامبر درباره امامت حضرت علي به مخالفت و بیعت‌شکنی پرداخته بود. از این جهت می‌توان گفت ناکثین نیز در رسیدن به خلافت سعی کردند، شیوۀ ابوبکر را پیش بگيرند. آنان راهی را در پیش گرفتند که ابوبکر پیش از این پیموده بود، اگرچه در رسیدن به خلافت ناکام ماندند.
ابوبکر پس از رحلت پیامبر بدون مشورت با تمامی صحابه و تنها با موافقت یک گروه محدود در مدینه (اهل سقیفه) خلیفه شد. این امر با اعتراض جدی همراه بود، ولی طرف‌داران خلافت به‌عنوان یک ضرورت عملی و سیاسی این اقدام را توجیه کردند. 
در جنگ جمل، عایشه همسر پیامبر در کنار طلحه و زبیر به‌عنوان صحابۀ رسول خدا نقش محوری و رهبری داشتند، به‌طوری‌که عایشه به‌عنوان نماد مشروعیت‌بخشی به قیام علیه امام علی عمل کرد، مشابه نقشی که ابوبکر به‌عنوان نخستین خلیفه پس از پیامبر داشت و با کمک برخی صحابه توانست به قدرت برسد. معارضان جنگ جمل نیز به دنبال تبعیت از اقدام ابوبکر و یارانش بودند. در توضیح باید گفت که ابوبکر به‌عنوان صحابی نزدیک و پدر همسر پیامبر و عایشه به‌عنوان همسر پیامبر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بودند که به آنها اعتبار دینی و اجتماعی می‌داد. از‌این‌رو ابوبکر در سقیفه با تکیه بر سابقه و جایگاهش حمایت صحابه را به دست آورد و عایشه در جنگ جمل با استفاده از جایگاهش به‌عنوان ام‌المؤمنین توانست مورد توجه گروه‌های معارض قرار گیرد. آنها در مقاطع حساس تاریخی به دنبال تأثیرگذاری بر مسیر رهبری جامعۀ اسلامی بودند. بدین‌گونه که ابوبکر با تلاش برای رسیدن به خلافت به دنبال تثبیت نظام سیاسی پس از پیامبر بود و عایشه با قیام علیه امام علي به دنبال تغییر خلافت به گمان خویش بود و تمام توان خود را به کار گرفت تا خلافت را به هم‌قبیله‌اي‌اش طلحه بن عبیدالله ‌پسرعموی پدرش برگرداند.  افزون بر این، عایشه و ابوبکر هر دو از خاستگاه خصلت‌های نفسانی حسادت به امام علی برخوردار بودند که در چگونگی مواجهه آنان با امام در مقاطع مختلف ظهور و بروز داشته است. 
اهل جمل نیز بهانه‌هایی را برای اقدام خود مطرح می‌کردند، اما آنان در عمل به دنبال برکناری امام علی و تصاحب خلافت بودند، با این استدلال که عدم اصلاح وضعیت موجود، فتنه و فساد را در امت اسلامی افزایش می‌دهد که این رویکرد، شباهت بسیاری به ضرورت سیاسی طرح‌شده در دوران آغازین خلافت ابوبکر دارد و همراهی عایشه دختر ابوبکر می‌توانست توجیه‌گر اقدام آنان در این زمينه باشد که البته با شکست در جمل از رسیدن به هدف بازماند. به‌ویژه که می‌دانیم طلحه و زبیر از امام علی امارت کوفه و بصره را خواسته بودند و امام امارت این دو را همانند امارت معاویه می‌دانست و با همین جهت با خواسته آنان مخالفت کرد. 
باید توجه داشت که با خلافت شخصی از ضعیف‌ترین قبائل قریش (ابوبکر) که با غلبه قدرت را به دست آورده بود، قبایل و افراد دیگری از قریش که خود را همانند ابوبکر می‌دانستند، قبایل خود را محق و سزاوار این مقام می‌پنداشتند. از طرفی اختلاف بر سر نامزدی خلافت در سقیفه نیز درستی این اندیشه را برای آنان ثابت کرده بود.  این موارد برای اهل جمل، به‌ویژه طلحه و زبیر که سابقۀ درخشانی در عهد نبوی داشتند و هر دو از قریش محسوب می‌شدند، این تلقی را ایجاد کرده بود که می‌توانند در قد و قامت خلافت ظاهر شوند و تلاش آنان برای رسیدن به این منصب نیز می‌تواند توجیه دینی داشته باشد، حتی اگر به‌ظاهر درست جلوه ندهد؛ زیرا آنان خود را محق مقام خلافت می‌دانستند، بی‌تردید حضور آنان در شورای خلافت عمر نیز در رسیدن به این باور مؤثر بوده است.
ابوبكر، در ابتداى خلافت در برخورد با اهل ردّه كه توجيه دينى نيز داشت، به سخت‌ترین و شدیدترین شیوه دست زد. نامه تند و آتشين ابوبكر به آنان مبنى‌بر آنكه هر كس دعوت‌ الهى را نپذيرد، فرستاده دستور دارد با او بجنگد و بر هر كس دست يافت، به بدترين شكل بكُشد و او را بسوزاند و زنان و كودكانش را به اسيرى بگيرد، در تاريخ ثبت شده است.  اين دستورات خليفه بارها توسط نیروهای اعزامی او به اجرا درآمد و خالد، مردان بنى‌سليم را درون اصطبل‌هايى آتش زد. فجایع صورت‌گرفته در این جریان به قدری سخت و تکان‌دهنده بود که اين عمل مورد اعتراض برخى از یاران دیرین ابوبکر همچون عمر واقع شد. 
اهل جمل نیز با ایجاد شورش در بصره، به قتل، جنایت و ناآرام کردن شهر پرداختند. آنها ۶۰ نفر از نگهبانان بیت‌المال را سر بریدند، حاکم منصوب امام را در حد مرگ شکنجه کردند و حدود ۵۰۰ نفر از قبیلۀ عبدالقیس را کشتند.  اهل جمل در ابتدای ورود به بصره و پس از جنگ، مختصری با حاکم منصوب از سوی امام علی توافق کردند، صلحی میان آنان با حاکم بصره برقرار شود، اما شگفت آنکه آنان صلح را شکسته و وارد ارگ حکومتی شده‌ و تمام بیت‌المال‌ را تصرف‌ کردند. 
امام علی عامل اصلی پیمان‌شکنی سران جمل را در دنیاطلبی آنان دیده و در نکوهش جنگ‌افروزان جمل در نهج البلاغه می‌فرماید: «وَ اللَّهِ مَا أَنْكَرُوا عَلَيَّ مُنْكَراً وَ لَا جَعَلُوا بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ نِصْفاً»؛ به خدا سوگند، كه از انتساب هيچ منكرى به من خوددارى ننمودند و در رفتار ميان من و خود رعايت انصاف نكردند.»  از امام علی درباره ابوبکر و ادعای خلافت او چنین نقلی را می‌بینیم: «وَاللهِ لَقَدْ تَقَمَّصها فُلان وَ اِنَّهُ لَیَعْلَمُ اَنَّ مَحَلّى مِنْها مَحَلُّ الْقُطْبِ مِنَ الرَّحا»؛ به خدا سوگند او [ابوبکر] پیراهن خلافت را بر تن کرد، درحالي‌که خوب مى‌دانست موقعیت من در مسئلۀ خلافت، همچون محور سنگ آسیاب است.»  در هر دو نقل، امام مخالفان خود را کسانی می‌داند که با علم و اطلاع از جایگاه آن حضرت به انکار و مقابله با او پرداختند که همین مطلب نیز تبعیت اهل جمل از رفتار ابوبکر در مقابله با امام علی در مسئلۀ خلافت را بازگو می‌کند.
5. تطبیق (تشابه) تفکر و رفتار اهل صفین با خلیفۀ سوم
بررسی تطبیقی تفکر و رفتار اهل صفین با خلیفۀ سوم (عثمان بن عفان) نیازمند تحلیل زمینه‌های فکری، اجتماعی و سیاسی هر دو گروه است. اهل صفین عمدتاً شامل معاویه و سپاه و حامیانش در شام بودند که در برابر امام علی دست به شورش و سرکشی زده بودند. جنگ صفین توسط معاویه و حزب اموی آغاز گردید و امام با عنوان قاسطین از آنها یاد کرد. 
عثمان پس از قتل خلیفۀ دوم طی فرایندی به خلافت رسید، او با توجه به دلایل و علایق شخصی که مبتنی‌بر پیوند قبیلگی بود، ترجیح داد خلافت را با کمک خویشاوندان خود از خاندان اموی پیش ببرد. خلیفۀ سوم بدون اینکه دغدغه‌ای نسبت به اصلاح امور فکری، فرهنگی و هدایتی مردم جامعۀ اسلامی داشته باشد، خود نیز به زندگی تجملی و اشرافی روی آورد. به‌کارگیری و جایگاه دادن به افرادی که پیشینه و رفتار قبلی درستی نداشتند.  آنچنان نابسامانی در جامعه ایجاد کرد که هرگونه رفتار غیردینی و خشونت سیاسی در این دوره توجیه‌پذیر به نظر می‌رسید؛ چراکه حاکمان نالایق عمدتاً اموی، صلاحیت ادارۀ جامعه را نداشتند.
سیاست عثمان در به‌کارگیری بنی‌امیه در ادارۀ امور کشور، نشانگر ظهور گونه‌ای سلطنت موروثی در صحنۀ خلافت اسلامی بود. شیوه خلیفۀ سوم باعث شد تا جامعۀ اسلامی با گذر زمان دستخوش آسیب‌های بسیاری شده و از جایگاه دینی خود خارج و به بازیچه‌ای در دست خلیفه و خاندان اموی او مبدل شود. به‌گونه‌اي‌که برخی از مسلمانان پس از طی مدتی، تاب تحمل بدعت‌های خلیفۀ سوم را نیاورده و بر او شوریده و او را از پای درآوردند. کشتن عثمان نشان از عدم اعتقاد مردم به قدسی بودن خلافت بود.
ظاهراً رفتارهای هنجارشکن و خلاف شریعت عثمان بسیار بوده، به‌طوری‌که طبری مورخ وقتی به علل مخالفت مسلمانان بر ضد عثمان می‌رسد، سعی بر پرده‌پوشی نموده و تصریح می‌کند که در این‌باره مطالبی گفته شده که من از نقل آنها اکراه دارم و یاد کردن آنها را خوش ندارم.  فهم این مطلب چندان مشکل نیست که نقل تمامی آنچه صحابه درباره عثمان گفته‌اند و بیان مواردی که معترضان به عثمان گوشزد می‌کردند، خوشایند اهل‌سنت نباشد.
از طرفی باید توجه داشت که عثمان غرور زیادی داشت، به‌طوری‌که کمتر نمونه‌ای از مشورت‌خواهی و یا استفاده از نصایح خیرخواهانه او از امام علی در تاریخ می‌‌توان یافت. این مطلب به‌این‌معنا نیست که عثمان خود را نیازمند مشورت و نظرخواهی از امام نمی‌دانست، بلکه حقیقت این است که عناد و دشمنی دیرینۀ خاندان عثمان (امویان) نسبت به بنی‌هاشم در این عدم همگرایی نقش زیادی داشت. به‌ویژه که عثمان برای کسب خلافت با امام رقابت کرده بود و درست با کنار زدن امام علی به خلافت رسیده بود. پس به‌طور طبیعی تمایل زیادی نداشت تا از رقیب خود نظرخواهی نماید و حتی به آن حضرت اعتراض می‌کرد: «تو بسیار با ما مخالفت می‌کنی؛ انک لکثیر الخلاف علینا.»  موارد متعددی از این‌گونه سخن گفتن عثمان در برابر امام دیده می‌شود.  به خاطر همین خطاها و بدعت‌های متعدد عثمان است که بنا بر برخی گزارش‌ها، امام علی در برخی موارد عثمان را حمال الخطایا (بر دوش کشنده خطایا) خوانده است. 
در آن سو، اهل صفین نیز تمرکز بر اندیشه و رفتار خلیفۀ سوم داشتند و در ورای نبرد صفین اندیشه و تفکر اموی و عثمانی نهفته بود. قاسطین پیوندی عمیق با تفکر تغلّب و چیره‌گی به هر قیمتی دارند. به‌طوری‌که هیچ‌گاه حاضر نشدند، با دست کشیدن از این تفکر به امام علی و حکومت او نزدیک شوند. این ویژگی‌ها را به همین صورت در شخصیت خلیفۀ سوم، عثمان بن عفان نیز می‌توان دید. او در شرایط شورای خلافت عمر نشان داد به‌هیچ‌وجه حاضر نیست اندیشۀ خود مبني‌بر دستیابی به خلافت را پنهان نماید. او که بیشترین شانس را برای تصدی مقام خلافت در این شورا داشت، شرط عبدالرحمن بن عوف مبنی‌بر وفاداری به سیرۀ شیخین را پذیرفت و بعدها نشان داد اعتقاد چندانی به این شرط نداشته و مقصود تنها کسب کرسی خلافت بوده است. از منظر امام علی ویژگی خاص عثمان استبداد و خودسرى‏ بود: «أَمْرَهُ اسْتَأْثَرَ فَأَسَاءَ الْأَثَرَةَ»،  که این ویژگی در حزب اموی و به‌خصوص معاویه کاملاً مشهود است.
افزون بر این، در جدال میان مردم اهالی عراق و شامیان، اهالی عراق مطمئن بودند که معاویه درصدد کسب مقام خلافت است و برای تحقق آن دست به کار خواهد شد.  این مورد شباهت زیادی به عملکرد عثمان برای رسیدن به خلافت در شورای عمر داشت.
معاویه در صفین از پایگاه قبیله‌ای بنی‌امیه بهره برد، همان‌گونه که عثمان در دوران خلافتش، مناصب کلیدی را به خویشاوندان خود سپرده بود. هر دو با ایجاد شبکه‌های قدرت قبیله‌ای، به تضعیف وحدت اسلامی دامن زدند.
خلافت اموی به‌خصوص شیوه به قدرت رسیدن معاویه بنیانگذار آن نماد تحولی بزرگ در جامعۀ اسلامی بود. به‌همین‌جهت، امام علی، بنی‌امیه را هولناک‌ترین فتنه‌ها معرفی می‌کند  و در خطبه‌های متعدد  خطر حاکمیت آتی امویان را پیش‌بینی و پیش‌گویی می‌کند.
رفتار عثمان در دورۀ خلافتش با سیاست‌ها و رویکردهای اهل صفین تشابهات متعددی دارد. این تشابهات عمدتاً ریشه در قبیله‌گرایی اموی، سیاست‌های اقتصادی ناعادلانه، و تضعیف وحدت امت اسلامی دارد. اهل صفین عمدتاً از امویان و قبایل شام تشکیل شده بودند که پایۀ قدرتشان در دورۀ عثمان تقویت شده بود. تقویت قبیله‌گرایی و میدان‌داری امویان، سیاست تبذیر و سوءاستفاده از بیت‌المال، تقابل غیرمستقیم یا زمینه‌سازی برای مخالفت با اهل‌بیت، سرکوب منتقدان و حفظ قدرت با زور، انحراف از سیرۀ نبوی را باید تشابه‌ میان اندیشه و رفتار خلیفۀ سوم با اهل صفین دانست.
6. تطبیق (تشابه) تفکر و رفتار اهل نهروان با خلیفۀ دوم
تطبیق تفکر و رفتار اهل نهروان (خوارج اولیه) با خلیفۀ دوم نیازمند بررسی تشابه در اندیشه، روش و اهداف آنهاست. پس از مرگ ابوبکر و با وصیت مستقیم او، عمر بن خطاب که فردی خشمگین، تندخو و تعصبی بود،  به خلافت رسید. شخصیت روحی خلیفۀ دوم که در کار فکری و سیاسی و اجرایی او نیز تأثیر شدیدی داشت، شخصیتی تندمزاج و از نظر فکری افراطی بود.  امام علی در خطبۀ مشهور به شقشقیه این چهرۀ خلیفۀ دوم را به‌عنوان يك فرد خشن و بي‏منطق زيرسؤال برده و می‌فرماید: «سرانجام اوّلى حكومت را به راهى درآورد، و به دست كسى (عمر) سپرد كه مجموعه‏اى از خشونت، سختگيرى، اشتباه و پوزش‌طلبى بود.» 
بنا بر نقل گزارش‌های تاریخی، خلیفۀ دوم بسيار تندخو و نامهربان بود و پيوسته عبوس و ترش‌رو بود و باورش اين بود كه اين تندخويى‌ها فضيلت است و خلاف آن نقص و عيب است.  خشونت و تندخويى او آن‌قدر معروف بود كه وقتى از سوى ابوبكر به خلافت منصوب شد، مورد اعتراض مردم قرار گرفت و برخی از صحابه، همچون طلحه به دلیل خلق تند عمر به ابوبکر اعتراض کرد که چرا وی را بر آنان می‌گمارد. 
این سختگیری با دیگران هیچ‌گونه حد و مرزی نداشت و بارها از حدود دینی نیز خارج می‌شد و تنها بر اساس نظر شخصی خلیفه پیش می‌رفت. به‌گونه‌ای‌که او حتی در برخورد با فرزندان خود در عصر خلافت از این سختگیری استفاده می‌کرد. چنان‌که یک بار وقتی یکی از فرزندانش لباس زیبایی پوشیده بود، از خلیفه کتک مفصلی خورد که از شدت آن به گریه افتاد. وقتی حفصه به او اعتراض کرد. خلیفه در پاسخ گفت: او خود را گرفته بود، من او را زدم تا تحقیرش کرده باشم. 
این شخصیت روحی خلیفه در کار فکری و سیاسی و اجرایی او نیز تأثیر شدیدی داشت. او مدیریت را عبارت از نوعی سختگیری می‌دید و می‌کوشید تا با این سختگیری همگان را تحت کنترل درآورد. این اخلاق سبب شده بود تا در انتخاب فرمانداران خود نیز معیار خشونت را معیاری اساسی تلقی کند.  به همین جهت، مدیران سختگیر را می‌پسندید، حتی اگر از لحاظ تقوا چندان پایبند نباشند. 
برداشت دینی او نیز متأثر از این روحیه بوده و از او شخصیتی افراطی ساخته بود که چهرۀ خشنی از دین اسلام که دین رأفت و رحمت بود، ارائه می‌کرد. گزارش‌های موجود درباره تازيانه وحشت‌انگيز او در منابع، چهره‌ای دهشتناک از فردی که در جایگاه خلافت است و در رأس حاکمیت جامعۀ اسلامی قرار دارد، ترسیم کرده است.  از تازيانۀ خلیفۀ دوم، مردان، زنان و حتی کودکان در امان نبودند، و به‌سبب تكرار اين عمل و ايجاد وحشت از رفتار او بود که گاه كودكان از ديدن وى وحشت‌زده فرار مى‌كردند.  رفتار خلیفۀ دوم با زنان مسلمان نیز در دوران خلافت بسیار سخت، خشن و طبق معیارهای شخصی بوده که هیچ تناسبی با سیره نبوی نداشت. 
امام علی از وضع نابسامان و ناهنجاري‏هاي پديدآمده براي جامعه در عصر خلیفۀ دوم سخن می‌گوید و وضع مردم را در این دوره آشفته و پرتنش می‌داند: «به خدا قسم! امت در زمان او دچار اشتباه و ناآرامی و دورویی و رنگارنگ شدن و انحراف از راه خدا شدند.» 
در اثنای پیکار صفین و جریان حکمیت بود که گروهی از دل سپاه امام پدید آمدند که دارای وجدان دینی آشفته و متمسک به اندیشۀ ناپایدار و تردیدی آشکار بودند. آنان با طرح شعار «لاحکم الا لله»، سعی بر القاء تفکر و اندیشۀ خود بر دیگران داشتند. از این نظر خوارج پدیده‌ای جز تعصب دینی کورکورانه نبود که حساسیت شدیدی در نظریات دینی داشتند و جدلشان آمرانه بود و نظری جز نظر خود را برنمی‌تافتند.  جنگ نهروان توسط همین گروه خوارج بر امام تحمیل شد و امام از آنها تعبیر به مارقین نمود. 
ظهور این گروه، سمبل گرایش افراطی جهان اسلام در عرصۀ سیاست و اندیشه بود.  باید گفت خوارج با تکیه بر اندیشۀ خلیفۀ دوم در جامعۀ اسلامی ظهور یافته و خلیفۀ ایدئال خود را در عمر بن خطاب ‌دیده و می‌جستند. در اندیشه و عملکرد آنها نیز می‌توان به وضوح تأثیرات فرهنگی شخص خلیفۀ دوم را مشاهده کرد. سختگیری خشن و غیراصولی در امور دینی و عدم انعطاف و رأفت اسلامی، ویژگی خاص خلیفۀ دوم است که به‌صورت افراطی‌تر و البته به شکل جمعی و جریانی در مارقین دیده می‌شود. آنها همانند عمر بن خطاب پیچیدگی ذهنی و فکری را تاب نیاورده و در مقابل اندیشیدن و تفکر مقاومت می‌کردند. در چالش‌های فکری راحت‌ترین راه‌حل ممکن از نظر آنها برخورد خشن و حذف بود که مشخص است این شیوه با اصول بنیانی اسلام که بر اساس فهم و درک قلبی و عقلی است سازگاری ندارد.
اعتراض عمر بن خطاب به پیامبر که در روایات تاریخی و حدیثی ذکر شده و شامل موارد متعدد و در موقعیت‌هایی مختلف می‌باشد،  را باید شباهت جدی میان اندیشۀ خلیفۀ دوم و گروه خوارج دانست؛ چراکه اصل شکل‌گیری خوارج نیز بر مبنای اعتراض بود و شیوه اعتراض آنان نیز در عمل بسیار شبیه رفتار عمر بن خطاب می‌باشد.
نکته‌ای که درباره خوارج و دیگر افراطی‌ها صادق می‌نماید، آن است که اگرچه آرمان آنان، از جهاتی والاتر می‌نماید، اما شیوۀ عملکردشان به گونه‌ای است که توده‌های مردم نمی‌توانند با آنان سازگاری داشته باشند. درواقع ظاهرگرایی و حرکت قشری ویژگی گروه‌ها و افراد افراطی است که مبنای درست عقلی و دینی ندارد.
خوارج در تاریخ اسلام به دلیل آرمان‌گرایی ظاهری و سخت‌گیری بیش از حد در تفسیر دین، از توده‌های مردم فاصله گرفتند. ویژگی اصلی این گروه‌ها، قشری‌نگری و تأکید بر ظاهر احکام بدون توجه به روح و عمق تعالیم دینی است. این رویکرد که اغلب فاقد پشتوانۀ عقلی و انعطاف دینی است، باعث می‌شود که نتوانند با نیازها و واقعیت‌های زندگی مردم هماهنگ شوند.
عراق به دلیل تنوع قبیله‌ای و وجود گروه‌های مختلف با عقاید متنوع، بستر مناسب‌تری برای ظهور گروه‌های افراطی، مانند خوارج فراهم می‌کرد، اما جامعۀ شام در مقایسه با عراق (به‌ویژه کوفه و بصره) از انسجام قبیله‌ای و اجتماعی بیشتری برخوردار بود و معاویه با استفاده از روابط قبیله‌ای و ایجاد وفاداری در میان قبایل شام، توانسته بود یکپارچگی نسبی ایجاد کند. در مقابل، عراق به دلیل تنوع فکری، اختلافات قبیله‌ای و بحث‌های کلامی، بستر مناسب‌تری برای ظهور این گروه فراهم کرد.
خوارج را باید از این منظر دید تا فهم درستی از چگونگی پیدایش تا رفتار آنان را قابل فهم دانست، به تعبیر دیگر، ظهور خوارج یکی از بارزترین میوه‌های توسعۀ ناهمگون دوره خلفاست که جلوه‌ای از امتزاج فرهنگ جاهلی و فرهنگ اسلامی با تأثیرپذیری از فرهنگ بیگانه بود و نیز میوه هویتی است که اوج آن در شهر کوفه بود. 
چهرۀ خشن خوارج در عرصۀ اجتماعی چنان شهرت دارد که نیاز به بیان موارد نیست. قتل فجیع عبدالله بن خباب بن ارت به همراه همسر باردارش به جرم اظهارنظر درباره حکمیت، درحالی‌که به او امان داده بودند،  چهرۀ خشن و لجاجت آنان را نشان می‌دهد.
ابن ابی‌الحدید درباره خوارج می‌نویسد: «از خبرهای شنیدنی یکی این است که خوارج، در مسیر راه خود به دو مرد، یکی مسلمان و دیگری نصرانی، برخوردند. چون عقیدۀ آن فرد مسلمان، غیر از عقیدۀ آنان بود، او را کشتند و مرد نصرانی را رها کردند و گفتند: تحت ذمّۀ مسلمانان است و باید حفظ ذمّه شود.» 
پیروان جریان خوارج با توجه به تغییرات دورۀ عثمان و نارضایتی از این دوره به‌شدت خواهان بازگشت به دورۀ خلیفۀ دوم بودند که می‌توان از آنها با عنوان «شیفتگان عمر» نیز یاد کرد. در بصره و کوفه جریان طرفدار عمر حضور داشتند و در تقابل جدی با امام و گروه اصحاب آن حضرت قرار داشتند. 
در مجموع تفسیر گزینشی از شریعت توسط خوارج و تکیه بر تفسیر ظاهری از آیات قرآن مشخصۀ بارز خوارج است که این نگرش نیز مشابه رویکرد عمر بن خطاب در اجرای سختگیرانه احکام شریعت بدون توجه به مصالح عمومی بود. همچنین جمود فکری و تفسیر ظاهری و غیرقابل انعطاف از متون دینی توسط خوارج نیز بسیار شبیه اقدامات خلیفۀ دوم در حل مسائل نوپدید می‌باشد. با این توصیف، تشابه اندیشه و منش خلیفۀ دوم با خوارج را در مواردی همچون خشونت، اجتهاد در برابر نص، تفسیر گزینشی از شریعت، تحجر و ساده‌اندیشی و مواردی از این دست را می‌توان نام برد.
نتيجه‌گيري
توسعۀ دورۀ خلفای سه‌گانه، توسعۀ ناهمگون مبتنی‌بر عرف و استبداد رأی بود. این توسعه بر مبنای ترکیب بنیۀ عربی و نگاه قبیله‌ای، اگرچه توانست سرزمین‌هايی را فتح کند، نتوانست زمینه‌ساز تأسیس تمدنی منبعث و خودجوش به مقتضای نگاه معرفتی قرآن باشد. درنتیجه جامعه از فرهنگ اصیل اسلامی دور شده و دچار برداشت‌هايی از اندیشه و رفتار این سه خلیفه شد و توسعۀ عرفی زمان خلفا بر توسعۀ فرهنگ دینی غبله یافت.
با این توضیح، هر یک از سه جنگ داخلی دورۀ خلافت امام علی که پس از دورۀ خلفای سه‌گانه بر آن حضرت تحمیل شد، مبتنی‌بر اندیشه و رفتار خلفايی بود که هر یک به شکلی ظاهر می‌شدند. در همین راستا مشابهت‌های میان اندیشه و رفتار خلفا با این معارضان و جنگ‌افرزوان مورد بررسی قرار گرفت.
این مشابهت‌ها نشان می‌دهد که مخالفان امام علی در هر سه نبرد، از الگوهای فکری و عملی خلفای پیشین تقلید می‌کردند، اما تفاوت‌هایی در انگیزه‌ها و روش‌ها داشتند.
جنگ‌های سه‌گانه دوران امام علی نه‌تنها نمایانگر چالش‌های سیاسی و اجتماعی آن زمان بودند، بلکه به طرز معنا‌داری بر تفکرات و روش‌های مدیریتی سه خلیفۀ نخست (ابوبکر، عمر و عثمان) دلالت دارد. این جنگ‌ها نشان‌دهنده تحولات سیاسی و اجتماعی پس از خلافت می‌باشد که به‌طور مستقیم به سیاست‌ها و اقدامات سه خلیفۀ نخست بازمی‌گردد. این تحولات در نهایت به جنگ‌های خونین و ناامنی در زمان امام علی انجامید.