تاريخ اسلام در آينه پژوهش

حکومت نبوی در مدینه با چالش مدیریت تنوع دینی مواجه بود و سیاست‌های آن در تعامل با این گروه‌ها به طور محسوسی میان دو قطب هم‌گرایی و واگرایی در نوسان بود. این پژوهش با کاربست نظریه «همبستگی مکانیکی و ارگانیک» امیل دورکیم نشان می‌دهد که این نوسان نه از سر تناقض یا اقتضائات صرف نظامی، بلکه تابع قاعده‌ای جهان‌شمول در گذار جوامع از ساختار قبیله‌ای به دولت‌–شهر بوده است. یافته‌ها حاکی از آن است که در مرحله اول پس از هجرت، حکومت نبوی مبتنی بر همبستگی مکانیکی عمل می‌کرد؛ بدین معنا که گروه‌های متعارض، صرفاً بر اساس «اجماع احساسی در برابر تهدید خارجی مشترک » و برای بقای جمعی کنار هم قرار گرفتند که نمونه بارز آن میثاق مدینه و رویکرد هم‌گرایانه با یهودیان بود. اما با تثبیت قدرت، افزایش تقسیم کار و کاهش تهدیدات خارجی، این جامعه به سمت همبستگی ارگانیک پیش رفت؛ نظمی که در آن هر گروه اجتماعی باید بر اساس کارکرد مشخص و وفاداری به نظام واحد نقش خود را ایفا می‌کرد. نتیجه آنکه رویکرد هم‌گرایانه حکومت نبوی با ادیان توحیدی در مرحله همبستگی مکانیکی (برای بقا و ائتلاف) و رویکرد واگرایانه آن در مرحله همبستگی ارگانیک (برای تمایز و دفع تهدیدات ساختاری) صورت پذیرفته است.